Học cùng trí tuệ nhân tạo “AI” – “Học AI” – “Học với AI”

Kỷ nguyên số với sự có mặt của AI tạo sinh hiện nay và trong tương lai gần là kỷ nguyên AI với sự hiện diện của AI cộng sinh, ta sẽ có thêm một khả năng học hỏi chưa từng có.

Khi cần biết cách trồng một loại hoa mới mang từ Châu Phi về, hãy hỏi AI;
Khi cần tìm hiểu thị trường nông nghiệp nông sản thông minh, hãy hỏi AI;
Khi cần nắm vững Luật phổ cập giáo dục phổ thông, hãy hỏi AI;
Khi muốn hiểu thế nào là công nghệ chiến lược của một quốc gia, hãy hỏi AI;
Khi muốn học thêm một ngoại ngữ, hãy học cùng AI....

Trong đời sống có AI, ta không phải lo tích luỹ thật nhiều kiến thức, có hiểu biết thật nhiều. Hãy có một số kiến thức nền tảng, rồi khi biết mình muốn biết thêm điều gì, AI sẽ nói: Tôi sẵn sàng chia sẻ với bạn, chỉ cần bạn đặt câu hỏi thật chuẩn xác.
Đã đến lúc ta không cần theo học một chương trình giống người khác. AI có thể giúp ta xây dựng con đường học tập riêng phù hợp với nhu cầu kiến thức, đặc điểm lứa tuổi, trình độ chuyên môn nghề nghiệp, địa vị xã hội...

AI không phải là một thầy giáo; AI là người sẵn sàng đồng hành với ta trong học tập. Vì AI không bao giờ là thầy giáo nên học cùng AI là TỰ HỌC, một cách tự học với những đặc điểm sau:
· Chuyển từ “học những gì người khác dạy” sang “học những gì mình cần”;
· Chuyển từ “học xong mới làm” sang “cần gì học nấy, học đến đâu làm đến đó”;
· Chuyển từ “học theo lớp” sang “học mọi lúc mọi nơi”;
· Chuyển từ “học trong một lớp có một thầy giáo với nhiều học trò” sang “học trong một không gian trí tuệ gồm một người học với nhiều trợ lý của AI hỗ trợ việc học”.

Chúng ta sẽ cùng học với AI, cho nên ngay từ đầu, phải biết AI là gì? Xét về bản chất, AI (Trí tuệ nhân tạo) được hiểu về 4 khía cạnh sau:

1. Về bản chất công nghệ

AI là một hệ thống máy tính có khả năng thực hiện những nhiệm vụ đòi hỏi một số năng lực trí tuệ của con người như nhận biết, học tập, suy luận, dự đoán, tạo nội dung và ra quyết định. AI không suy nghĩ như người, mà chỉ vận hành những thuật toán, dữ liệu, mô hình toán học và năng lực tính toán.

2. Về bản chất nhận thức

AI là một hình thức mô phỏng và tái cấu trúc một số hoạt động nhận thức của con người. Nó học từ một lượng dữ liệu khổng lồ để tìm ra quy luật, mối liên hệ và tạo ra kết quả mới. Với AI tạo sinh (Generative AI), máy không chỉ xử lý thông tin, mà còn có thể tạo ra văn bản, hình ảnh, âm nhạc, mã lập trình... giống như một đối tác sáng tạo.

3. Về bản chất xã hội - lịch sử

AI là sản phẩm của quá trình lâu dài tích lũy những tri thức và năng lực của nhân loại, được kết tinh vào máy móc. Theo cách truy cập triết học hoạt động, những năng lực trí tuệ của con người được ngoại hóa (Externalization) vào công cụ, rồi đến lượt mình, công cụ quay lại tác động, mở rộng năng lực con người.

4. Về bản chất phát triển

AI là một bước tiến hoá trong lịch sử sáng tạo những công cụ của loài người:
· Công cụ cơ khí mở rộng sức mạnh cơ bắp của con người.
· Máy tính mở rộng năng lực tính toán của con người.
· Internet mở rộng khả năng kết nối thông tin của con người.
· AI mở rộng năng lực nhận thức và sáng tạo của con người.

Sau khi hiểu được bản chất của AI, chúng ta sẽ tính đến việc "Học cùng AI" như thế nào. Dưới đây là một số xác định cách đặt bản thân mình vào việc học tập, cùng AI.

Trước hết, AI được nói ở đây là Generative AI (Trí tuệ nhân tạo tạo sinh). Nó tích lũy rất nhiều tri thức và năng lực con người, nhưng nó chưa đủ thông minh hơn người - Generative AI đã có Intelligence với một lối suy nghĩ (Mindset) không hoàn toàn như con người, bởi nó thiếu cái gọi là ý thức (Consciousness).

Hai là, AI nói chung và Generative AI nói riêng là những công cụ do con người ngoại hóa (Externalization) tri thức, tức là đã đưa tri thức, kinh nghiệm, phương thức tư duy và năng lực của mình vào những công cụ đó - AI là hình thức ngoại hóa trí tuệ ở quy mô chưa từng có. Học cùng AI sẽ là một cách học trong một hệ sinh thái dữ liệu học tập với quy mô rộng lớn.

Ba là, AI không đóng vai trò thầy giáo. AI sẽ mở ra một không gian học cho từng người. Học với AI không tổ chức theo nhóm người; lớp học chỉ có một “người học cùng AI” theo phương thức cá nhân hoá chương trình học, kế hoạch học, cách quản lý bản thân trong học tập và phương pháp học cùng AI v.v…

Bốn là, khi con người học cùng AI, con người sẽ được các trợ lý của AI hỗ trợ, lấy những tri thức, năng lực của nhân loại đang kết tinh trong những công cụ thông minh để biến nó thành tri thức và năng lực của chính người học. Quá trình này gọi là quá trình nội tâm hoá (Internalization)[2], tức là lấy lại những tri thức, năng lực... của con người trong công cụ thông minh theo một cách riêng. Cụ thể là:
· Lấy ra những tri thức, cơ bản, kinh nghiệm sản xuất và năng lực lao động.
· Lấy ra phần mềm đã đưa vào công cụ như toán, logic, Algorithm…

II. Phương thức “Học cùng trí tuệ nhân tạo” trong kỷ nguyên số

Cần phân biệt rõ 3 phương thức “Học cùng AI” (Learning with AI/Studying with AI) với “Học AI” và “Học với AI”. Dưới đây là một cách so sánh dễ hiểu:

2. Sáu bước học tập cùng AI

Bước 1: Con người đặt vấn đề
· Tôi muốn hiểu điều gì?
· Tôi đang băn khoăn điều gì?
· Tôi chọn tài liệu nào để đọc thêm...

Bước 2: AI mở rộng không gian tri thức.
· AI cung cấp thông tin, cách tiếp cận, quy trình đối lập.
· AI đặt ra những vấn đề mà con người chưa nghĩ tới, hoặc chưa hình dung được.

Bước 3: Con người đối thoại với AI

Đứng trước một ý kiến của AI, người học cần làm một số việc như: Tại sao AI lại đưa ra ý kiến đó? Minh chứng nào? Hay ngoài cách giải thích của AI đưa ra, còn có cách giải thích nào nữa không? Ý kiến của AI có mâu thuẫn gì với ý kiến của người cùng học tập?

Bước 4: Con người kiểm chứng và phản biện

AI không phải luôn đúng, AI cũng có lúc sai. Vì thế, người học phải tra lại nguồn tư liệu, đối chiếu thực tế, đưa ra những lập luận...

Bước 5: AI trở thành “đối tác tư duy”

Trước hết, trước cách suy nghĩ của AI, người học phải “đọc” cách AI đang nghĩ gì, đừng “nội tâm hoá” những quan niệm của AI một cách vô điều kiện. Phải hiểu AI đang dùng khái niệm nào, lập luận theo luật nhân quả nào, đang đặt ra những giả định nào. Và trước khi công nhận hoặc bác bỏ cách suy luận, cách phân tích của AI, con người luôn phải yêu cầu về lý do suy luận, yêu cầu AI phản biện chính lập luận của nó.

Bước 6: Con người tự hình thành nhận thức

Tổng hợp các thông tin, các dữ liệu do AI cung cấp, những kết luận mà AI rút ra, người học xem xét, chọn lọc, trên nền tảng học vấn của mình cũng như trách nhiệm trước xã hội, từ đó tự rút ra những nhận thức cần thiết.

Như ở đầu phần II, chúng tôi khẳng định rằng, trong việc học cùng AI giai đoạn Kỷ nguyên số, với tư cách là đối tác trí tuệ của người học là Generative AI (Trí tuệ nhân tạo tạo sinh). Tên gọi trí tuệ nhân tạo được đặt ra trên cơ sở trình độ trí tuệ của nó.

Trước đây, chúng ta biết Symbolic AI (Trí tuệ nhân tạo biểu tượng), hiện nay, trong đời sống, ta đã có Generative AI (Trí tuệ nhân tạo tạo sinh). So sánh trình độ trí tuệ của 2 loại hình AI này, ta thấy:

Từ so sánh trên, ta có thể kết luận: AI Symbolic như một học giả rất giỏi logic: biết nhiều quy tắc, giải quyết tốt những bài toán được xác định rõ, mạnh về lý luận, kiến thức, tính đúng đắn, đoán được. Còn AI Generative giống như một người học từ hàng tỷ ví dụ: Có thể đối thoại, viết, sáng tạo, liên kết nhiều lĩnh vực, mang về nhận dạng mẫu, ngôn ngữ, sáng tạo và thích ứng.

Trước đây, những ai học cùng Symbolic AI thì chính AI này là một công cụ giúp người học suy luận. Hiện giờ, nếu ta học cùng Generative AI, nó trở thành đối tác nhận thức, giúp người học mở rộng quá trình học tập, sáng tạo và khám phá tri thức.

Đến đây, chúng ta sẽ bàn tới việc tổ chức học cùng Generative AI như thế nào.

AI - Hiểu một cách tổng quát nhất, là một không gian trí tuệ, bao gồm một hệ thống máy tính có thể thực hiện một số chức năng trí tuệ vốn do con người đảm nhiệm.

Học cùng AI Generative là học trong không gian trí tuệ tạo sinh. Khi ngồi trong không gian đó, bên chúng ta không có các bạn học như trong một lớp học truyền thống, không có thầy giáo giảng bài. Tại đây, ta ngồi học cùng các trợ lý của AI tạo sinh.

Trợ lý của AI là một hình thái tổ chức và chuyên môn hoá năng lực của AI để phục vụ một mục đích cụ thể. Nói cách khác, các trợ lý của AI là một hệ thống AI được thiết kế hoặc cấu hình để đảm nhiệm một nhóm chức năng theo yêu cầu của người dùng, nó hỗ trợ con người thực hiện một nhiệm vụ, công việc hay mục tiêu cụ thể.

Theo các tài liệu mới nhất trong năm 2026 ta thấy Generative AI có các trợ lý đắc lực nhất, được nhiều người quan tâm học cùng nhất. Đó là:

Tóm lại, AI có nhiều trợ lý (Assistant), và theo thời gian, số lượng trợ lý sẽ tăng lên. Điều này khiến cho việc học cùng AI ngày càng phong phú về nội dung, đa dạng về cách thức học cùng. Sự phát triển (Generative) AI sẽ theo lộ trình tuyến tính như sau:

Generative AI tạo ra năng lực trí tuệ ➜ nền tảng chuyên môn hóa thành nhiều AI Assistants ➜ con người lựa chọn và phối hợp với trợ lý.

Nói ngắn gọn: Generative AI tạo ra “năng lực”; Các AI Assistants biến năng lực thành “vai trò trí tuệ” để con người tương tác thường xuyên.

III. Chuẩn bị các điều kiện để sẵn sàng “học cùng AI”

1. Chuẩn bị thiết bị thông minh:

· Điện thoại di động thông minh (Smartphone): Nhỏ gọn, dễ mang theo trong người, học bất cứ lúc nào.
· Tablet / iPad: Tiện lợi cho học tập trực quan do màn hình rộng, dễ đọc tài liệu, tạo cảm giác như ngồi ở bàn học số.
· Máy tính cá nhân (Laptop / Desktop): Học chuyên sâu cùng AI.

Đơn giản nhất và tiện lợi nhất vẫn là phải trang bị điện thoại di động thông minh. Tuy nhiên với người có khả năng tài chính, nên có vài thiết bị khác nhau để học cùng AI.

Muốn AI đến với đại chúng, vấn đề quan trọng hàng đầu là chọn trợ lý nào để nó là bạn đồng hành trong học tập với người học (nhất là những người lao động như bà bán rau, cá ngoài chợ, người công nhân suốt ngày trên công trường xây dựng). Trước mắt, nên giúp họ chọn một trợ lý của địa phương và một vài trợ lý khác rất phổ biến như AI Hay, OpenAI với ChatGPT, Google với Gemini.

Chỉ với từng đó trợ lý, ta đã có thể giúp người học theo phương thức Bình dân học vụ số để học cùng AI.

2. Điều kiện cần có ở người sẽ học cùng AI

Có những điều kiện sau cần có ở người đang lập chương trình học cùng AI:

a. Có nhu cầu học thật sự: Muốn giải quyết một vấn đề, muốn làm tốt hơn một công việc, hiểu thêm một lĩnh vực... chứ không chỉ sử dụng AI để có câu trả lời.

b. Có khả năng đặt câu hỏi: Đây là điều kiện rất quan trọng. Người học phải biết nói với AI “mình cần biết điều gì, vướng mắc ở chỗ nào, nhờ AI tháo gỡ vướng mắc đó”. Biết hỏi AI là một năng lực học cùng AI.

c. Có tư duy chủ động và phản biện: Không coi câu trả lời của AI là chân lý. Khi AI trả lời, người học phải đối thoại, kiểm tra, phản biện, hỏi và hỏi tiếp.

d. Có vốn trải nghiệm thực tế: Những trải nghiệm thực tế là “vốn sống” để đối thoại với AI. Chính các câu hỏi chứa đựng vốn sống này mới làm ra câu hỏi hoặc câu lệnh đặt ra cho AI.

e. Có khả năng học hỏi từ chính quá trình tương tác: Qua trao đổi ý kiến với AI, người học không đơn thuần dùng nguyên bản sản phẩm của AI, mà phải từ đó rút ra điều gì là mới trong nhận thức của mình. Như vậy, điều học được mới trở thành năng lực của người học.

g. Có khả năng hợp tác với AI: Đây là điều kiện đặc trưng hàng đầu của việc học cùng AI: Biết phân công việc nào AI làm, việc nào người học làm, việc nào cả AI lẫn người học đều phải cùng làm.

Từ vấn đề trên, ta rút ra một điều: Không đòi hỏi người học phải thật giỏi về công nghệ mới học cùng AI có kết quả tốt, mà là người học phải giữ quyền chủ động về mục đích, câu hỏi, phán đoán, từ đó ra quyết định.

Học cùng AI là như vậy, vì nếu để “AI nói - người học ghi” thì AI lại là giáo viên, con người học lại thụ động ngồi nghe và sau đó “lặp lại” lời của AI.

IV. Học cùng AI cộng sinh (Symbiotic AI) - một viễn cảnh có thể sớm thành hiện thực.

Có những dự báo rất lạc quan rằng, một AI thông minh có tính trội hơn Generative AI sẽ nhanh chóng xuất hiện. Theo những dự báo này, AI đó được gọi là AI cộng sinh (Symbiotic AI).

Theo một số nhà khoa học, Symbiotic AI không nhất thiết “thông minh hơn” Generative AI ở khả năng tạo văn bản, hình ảnh hay giải bài toán. Tính trội của nó nằm ở cấp độ quan hệ giữa người và AI: Từ “AI làm cho con người” chuyển sang “AI và người cùng học, cùng làm và cùng nâng cao năng lực”.

Các nghiên cứu gần đây đang mô tả Symbiotic AI theo hướng này: Hai bên bổ sung lẫn nhau, AI không thay thế năng lực con người, mà trở thành một dạng “Cognitive Orthotic” - công cụ hỗ trợ nhận thức - trong khi con người vẫn giữ quyền quyết định.

Tính trội của Symbiotic AI so với Generative AI thể hiện ở các điểm sau đây:

Như vậy, việc học cùng Generative AI theo các bước tuyến tính: Người Câu lệnh AI Sản phẩm Người. Trong khi đó, học cùng Symbiotic AI, các tương tác lại theo các khâu: Người AI - Người AI ...

Generative AI giúp con người làm được nhiều việc hơn, còn Symbiotic sẽ giúp cho con người sẽ có năng lực cao hơn. Như vậy, Generative có tác dụng mở rộng năng lực tạo sinh của con người, còn Symbiotic AI thì mở rộng năng lực của cả hệ Người + AI.

Symbiotic AI là cầu nối chuyển kỷ nguyên số sang kỷ nguyên AI. Không gian trí tuệ Symbiotic AI so với không gian trí tuệ Generative AI có sự gia tăng về 2 chiều cạnh:

Chiều thứ nhất là gia tăng mạnh hơn lượng trí thức được AI Symbiotic dung nạp qua sự học hỏi không ngừng của nó. Nó xử lý nguồn học liệu khổng lồ để tạo ra sự tiến hóa về “chất lượng trí tuệ” mà Generative không có.

Chiều thứ hai là mở rộng hệ thống chức năng, từ đó, Symbiotic AI có một số lượng trợ lý lớn hơn hẳn số trợ lý hiện có của Generative AI.

Khi Symbiotic AI xuất hiện, nó mang theo những trợ lý mà ngoài những trợ lý mà Generative từng có như ChatGPT, Gemini, Claude, Copilot... thì còn có thêm những Agent AI (tác nhân/tác tử AI, ngắn gọn là Tác nhân AI, trong doanh nghiệp được gọi là các nhân viên số. Đây là một hình thức thế AI tự trị), các AI chuyên ngành và những hệ thống gồm nhiều AI.

Phương thức “học cùng Generative AI” chắc sẽ không giống phương thức “học cùng Symbiotic AI”, nhưng hiện chưa có đủ thông tin để nói đến cách học cùng Symbiotic như thế nào.

Có điều chắc chắn là, tới lúc đó, con người cộng sinh với AI, tức là có mối quan hệ hợp tác chặt chẽ giữa 2 bên, người và AI nương tựa, hỗ trợ, bổ trợ lẫn nhau để cùng phát triển. Trong học tập cùng Symbiotic, bản chất của mối quan hệ này là:

· Bổ trợ điểm mạnh: Con người có cảm xúc, trực giác và tư duy đạo đức; AI có tốc độ tính toán, khả năng lưu trữ khổng lồ và xử lý dữ liệu lớn.
· Trao quyền thay vì thay thế: AI nâng cao năng lực con người lên tầm cao mới, giúp người làm việc nhanh hơn và hiệu quả hơn.

Khi cộng sinh với Symbiotic AI, vai trò của AI thể hiện như sau:

- Về sáng tạo nội dung: Con người đưa ra ý tưởng gốc và cảm xúc độc bản, AI giúp phác thảo, tìm ý tưởng phụ hoặc sửa lỗi nhanh.

- Về công việc, nhất là trong doanh nghiệp: Con người dùng AI làm trợ lý ảo để phân tích dữ liệu, tự động hóa những việc lặp đi lặp lại.
- Về giáo dục và học tập: Học sinh dùng AI để cá nhân hóa lộ trình học tập; giáo viên dùng AI để hỗ trợ soạn bài giảng.

Trong cuộc sống hiện tại, không ít người đang lo sợ AI sẽ thông minh hơn con người và từ đó, sự tiến hóa của con người sẽ có “điểm nghẽn”. Có lẽ điều lo ngại này là do thiếu hiểu biết rất cơ bản của những ai không đủ kiến thức về sự tiến hóa của loài người.

Với nhân loại, sự sáng tạo ra nhiều loại AI sẽ làm thế giới đồ vật ngày càng phong phú, và bản thân những AI đến lượt nó cũng sẽ giúp cho thế giới đồ vật này gia tăng về chủng loại nhanh hơn, chắp cánh cho con người mở rộng không gian sống và phát triển ra không gian vũ trụ rộng lớn hơn so với không gian Trái Đất đang dần như “chật hẹp” dần. Con người sẽ chinh phục vũ trụ với những AI trong vai trò Assistants đang ngày càng thông minh và tài năng hơn.