Khu vực Bắc Trung Bộ, bao gồm sáu tỉnh kéo dài từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên Huế, đóng vai trò là dải đất bản lề kết nối hai miền Nam - Bắc của Việt Nam. Tuy nhiên, không gian địa lý này từ lâu đã phải đối mặt với những thách thức to lớn mang tính cấu trúc về phát triển kinh tế - xã hội. Điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, địa hình chia cắt phức tạp với dải đồng bằng hẹp ven biển và vùng đồi núi rộng lớn phía Tây, cùng với tần suất chịu ảnh hưởng dày đặc của các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt và hạn hán, đã khiến sinh kế của người dân nơi đây luôn đặt trong tình trạng bấp bênh và dễ bị tổn thương. Nỗ lực xóa đói giảm nghèo của Chính phủ và chính quyền địa phương đã mang lại những thành tựu nhất định, song dịch chuyển cơ cấu kinh tế vẫn chưa đủ mạnh để giải quyết triệt để tình trạng nghèo đa chiều, đặc biệt là sự tụt hậu của nhóm lao động thanh niên và những người lao động tự do thuộc khu vực kinh tế phi chính thức.
Bối cảnh kinh tế - xã hội vùng Bắc Trung Bộ
Kinh tế toàn cầu và quốc gia được định hình bởi chuyển đổi số (Digital Transformation) và chuyển đổi xanh (Green Transition), các mô hình sinh kế truyền thống dựa vào khai thác tài nguyên thiên nhiên thô hoặc thâm dụng lao động giản đơn đang dần mất đi lợi thế cạnh tranh cốt lõi (World Bank, 2025). Sự lỗi thời của các kỹ năng lao động truyền thống đang tạo ra hố sâu ngăn cách, khiến những người nghèo, người dân tộc thiểu số và thanh niên nông thôn ngày càng khó tiếp cận với các cơ hội việc làm có giá trị gia tăng cao. Báo cáo đánh giá của Ngân hàng Thế giới khẳng định rằng, những lợi tức thu được từ quá trình số hóa và xanh hóa nền kinh tế phụ thuộc tuyệt đối vào khả năng thích ứng và dung nạp của thị trường lao động, trong đó giáo dục nghề nghiệp đóng vai trò là "chìa khóa" mở ra cánh cửa hội nhập (World Bank, 2021).
Cải thiện sinh kế cho người nghèo tại Bắc Trung Bộ không thể chỉ dừng lại ở các biện pháp hỗ trợ an sinh xã hội mang tính cứu trợ ngắn hạn hay cung cấp vật tư sản xuất đơn thuần. Chuyển dịch tư duy chiến lược từ "trao cần câu" sang "kiến tạo hệ sinh thái năng lực", tập trung vào việc tái cấu trúc nguồn nhân lực thông qua đào tạo lại (Reskilling) và đào tạo nâng cao (Upskilling). Nghiên cứu được thực hiện nhằm đi sâu phân tích thực trạng nghèo đa chiều và cấu trúc của thị trường lao động phi chính thức tại Bắc Trung Bộ, nhằm đề xuất một khung chiến lược toàn diện dựa trên năm trụ cột kỹ năng then chốt: Kỹ năng xanh, kỹ năng số, kỹ năng bao trùm, kỹ năng ngoại ngữ và kỹ năng công nghệ thông tin - truyền thông (ICT). Chiến lược hướng tới mục tiêu cuối cùng là kiến tạo các mô hình sinh kế bền vững, giúp thanh niên và lao động yếu thế thoát khỏi bẫy thu nhập thấp, nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc và hội nhập thành công vào quỹ đạo phát triển mới.
Phân tích cấu trúc nghèo đa chiều giai đoạn 2022-2025 tại Bắc Trung Bộ
Thiết kế một chính sách sinh kế cần nhận diện và đo lường đa chiều bản chất của thiếu hụt. Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11 tháng 3 năm 2026 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường về công bố kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022 - 2025 cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng để đánh giá mức độ dễ bị tổn thương của khu vực (Bộ NNMT, 2026).
Bảng 1 trình bày chi tiết sự phân bổ các chỉ số nghèo đói tại sáu tỉnh Bắc Trung Bộ trong tương quan so sánh với bình quân toàn quốc.
Bảng 1 cho thấy đặc điểm mang tính cấu trúc về tình trạng nghèo đói tại Bắc Trung Bộ. Thứ nhất, khu vực đang phải gánh chịu áp lực nghèo đói thuộc nhóm nặng nhất cả nước. Với tỷ lệ nghèo đa chiều 6,57%, Bắc Trung Bộ đứng thứ hai toàn quốc (chỉ sau khu vực Trung du và miền núi phía Bắc với mức 13,27%), và cao hơn gấp 2,2 lần so với mức bình quân chung của cả nước (2,95%) (Bộ NNMT, 2026). Con số tương đương với việc có tới hơn 203.000 hộ gia đình đang sinh sống trong tình trạng thiếu hụt trầm trọng không chỉ về thu nhập mà còn về các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch và thông tin. Chênh lệch khẳng định rằng các mô hình tăng trưởng kinh tế hiện tại chưa tạo ra được hiệu ứng lan tỏa (trickle-down effect) đủ lớn để nâng đỡ những nhóm dân cư yếu thế nhất tại dải đất miền Trung.
Thứ hai, phân hóa nội vùng, Quảng Bình và Nghệ An là những điểm nóng với tỷ lệ nghèo đa chiều ở mức báo động, lần lượt là 9,76% và 9,07% (Bộ NNMT, 2026). Nghệ An và Thanh Hóa, do đặc thù quy mô dân số lớn nhất cả nước và có diện tích miền núi phía Tây rộng lớn, đang tập trung các hộ nghèo và cận nghèo, tổng cộng lên tới gần 140.000 hộ (Bộ NNMT, 2026). Đặc điểm chung của các khu vực này là địa hình chia cắt mạnh, giao thông trắc trở và là nơi cư trú tập trung của đồng bào các dân tộc thiểu số (như Thái, Thổ, Khơ Mú, Bru-Vân Kiều). Sinh kế của họ phần lớn là tự cấp tự túc, phụ thuộc tuyệt đối vào nông - lâm nghiệp truyền thống quy mô siêu nhỏ, khiến họ trở thành đối tượng gánh chịu rủi ro cao nhất trước các cú sốc về biến đổi khí hậu (như sạt lở đất, lũ quét) và biến động bất lợi của thị trường tiêu thụ nông sản (World Bank, 2021). Thừa Thiên Huế kiểm soát nghèo đói tốt hơn với tỷ lệ 2,85%, phản ánh hiệu quả của quá trình đô thị hóa và sự phát triển mạnh mẽ của khu vực dịch vụ - du lịch trong việc tạo ra sinh kế thay thế cho người dân (Bộ NNMT, 2026).
Thứ ba, cảnh báo chiến lược, là sự chiếm ưu thế tuyệt đối của nhóm hộ cận nghèo so với hộ nghèo. Tại Bắc Trung Bộ, tỷ lệ hộ cận nghèo là 4,15%, cao gần gấp đôi tỷ lệ hộ nghèo (2,42%) (Bộ NNMT, 2026). Tại Thanh Hóa, chênh lệch càng cực đoan khi tỷ lệ cận nghèo (4,60%) cao gấp gần bốn lần tỷ lệ nghèo (1,21%) (Bộ NNMT, 2026). Hiện tượng chỉ ra thực tế rủi ro tiềm ẩn rất cao: một bộ phận khổng lồ dân cư đang đứng trên lằn ranh mong manh của sự bấp bênh kinh tế. Mặc dù họ đã được thống kê là "thoát nghèo", nhưng khả năng tích lũy tài sản và khả năng chống chịu (resilience) của họ là cực kỳ thấp. Bất kỳ một biến cố ngoại sinh nào, dù là một cơn bão lớn làm mất trắng vụ mùa, một đợt dịch bệnh tàn phá đàn gia súc, hay sự suy thoái kinh tế dẫn đến mất việc làm của một thành viên trong gia đình, đều có thể ngay lập tức đẩy những hộ cận nghèo này rơi trở lại vào vực thẳm bẫy nghèo. Định hướng chiến lược không thể chỉ nhắm vào việc đưa người dân vượt qua ngưỡng nghèo bằng các khoản trợ cấp, mà phải cung cấp cho họ "áo giáp" chống chịu thông qua việc đào tạo kỹ năng nghề nghiệp vững chắc để họ có thể tự tạo ra thu nhập ổn định và liên tục.
Thị trường lao động có cấu trúc bấp bênh của việc làm phi chính thức
Nguyên nhân gốc rễ của tình trạng nghèo đa chiều tại Bắc Trung Bộ, bắt nguồn từ vận động của thị trường lao động và cấu trúc của khu vực kinh tế phi chính thức. Khu vực phi chính thức, vốn được coi là "hồ chứa" lao động dư thừa và là tấm nệm giảm xóc trong các thời kỳ khủng hoảng, lại đồng thời là nơi giam lỏng người lao động trong vòng luẩn quẩn của năng suất thấp và nghèo đói (ILO, 2016).
Bảng 2. Các chỉ số trọng yếu về lao động và việc làm toàn quốc (Quý III/2026)
Bảng 2 cho thấy ba điểm nghẽn trầm trọng mang tính cấu trúc của thị trường lao động hiện nay, tác động trực tiếp đến khả năng cải thiện sinh kế tại khu vực Bắc Trung Bộ. Thứ nhất, tính bấp bênh bao trùm lên đại đa số lực lượng lao động. Tính đến quý III năm 2026, mặc dù nền kinh tế đã có nhiều phục hồi, tỷ lệ lao động có việc làm phi chính thức (bao gồm cả nông nghiệp) trên toàn quốc vẫn ở mức khổng lồ là 60,60% (CTK, 2026). Tại khu vực nông thôn, nơi chiếm phần lớn diện tích và dân số của Bắc Trung Bộ, tỷ lệ này lên tới 70,53% (CTK, 2026). Báo cáo của ILO (2016) định nghĩa lao động phi chính thức tại Việt Nam là những người làm việc không có hợp đồng lao động bằng văn bản (hoặc chỉ thỏa thuận miệng), không được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, không được hưởng các chế độ ốm đau, thai sản, và thường xuyên phải làm việc trong điều kiện thiếu an toàn (ILO, 2016). Mức lương của lao động phi chính thức thường thấp hơn rất nhiều, chỉ bằng khoảng 2/3 so với lao động chính thức, dù số giờ làm việc trung bình của họ (hơn 48 giờ/tuần) lại cao hơn (ILO, 2016). Sự vắng bóng của một mạng lưới an sinh xã hội bao phủ đồng nghĩa với việc người lao động phi chính thức tự gánh chịu mọi rủi ro thị trường và rủi ro cá nhân, làm cho nỗ lực tích lũy sinh kế của họ liên tục bị gián đoạn (ILO, 2021).
Thứ hai, hố sâu ngăn cách về kỹ năng (skills gap) là nguyên nhân cốt lõi kìm hãm sự chuyển dịch lao động. Tính đến quý III/2026, tỷ lệ lao động đã qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ mới chỉ đạt 30,40% (TCTK, 2026). Điều này ngụ ý rằng có tới gần 70% lực lượng lao động đang tham gia vào nền kinh tế chỉ dựa trên sức lực cơ bắp, kinh nghiệm truyền thống hoặc các kỹ năng tự học không được hệ thống hóa. Thiếu vắng các chứng chỉ nghề nghiệp được chuẩn hóa khiến người lao động tại Bắc Trung Bộ không thể chứng minh năng lực của mình trước các nhà tuyển dụng trong các khu công nghiệp chính thức (FDI) hay các doanh nghiệp hiện đại. Họ bị giam lỏng trong các khu vực kinh tế có năng suất thấp nhất như nông nghiệp quy mô nhỏ, buôn bán vỉa hè, lao động giúp việc gia đình hoặc xây dựng tự do (ILO, 2016; ILO, 2021).
Thứ ba, tình trạng thất nghiệp thanh niên và hiệu ứng "vết sẹo" thị trường lao động (scarring effect). Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (từ 15 đến 24 tuổi) trong quý III/2026 đứng ở mức 9,07%, cao gấp 4,5 lần so với tỷ lệ thất nghiệp chung của toàn nền kinh tế (2,01%) (TCTK, 2026). Phân tích sâu sắc từ báo cáo của ILO (2021) về luồng chuyển dịch lao động tại Việt Nam chỉ ra rằng, đối với những thanh niên không có việc làm, không tham gia giáo dục hoặc đào tạo (thanh niên NEET), xác suất để họ rơi vào một công việc phi chính thức cao gấp 6 lần so với xác suất họ tìm được một công việc chính thức (ILO, 2021). Mặc dù đối với một bộ phận nhỏ thanh niên có học vấn ở khu vực đô thị, việc làm phi chính thức có thể đóng vai trò như một "bước đệm" (stepping stone) để tích lũy kinh nghiệm trước khi bước vào khu vực chính thức; nhưng đối với đại đa số thanh niên nông thôn có trình độ chuyên môn kỹ thuật thấp tại Bắc Trung Bộ, việc làm phi chính thức lại là một "ngõ cụt" (dead end) (ILO, 2021). Khi kỹ năng không được trau dồi và bị mai một dần trong các môi trường làm việc giản đơn, họ sẽ bị mắc kẹt vĩnh viễn ở đáy của kim tự tháp lao động, tạo ra một sự lãng phí khủng khiếp về nguồn nhân lực vàng của quốc gia (ILO, 2021).
Chuyển dịch hệ hình sinh kế từ cứu trợ trực tiếp sang đòn bẩy năng lực và thích ứng kép
Để bứt phá khỏi những điểm nghẽn mang tính cấu trúc nêu trên, chính sách cải thiện sinh kế cho người nghèo tại Bắc Trung Bộ phải vượt qua tư duy bảo trợ xã hội truyền thống. Mô hình cũ, thường tập trung vào cấp phát tiền mặt, cung cấp bò/trâu giống hay hỗ trợ cây con, dù giải quyết được những khó khăn trước mắt nhưng lại dễ tạo ra tâm lý ỷ lại, trông chờ vào sự trợ cấp của Nhà nước (Bộ NNMT, 2026). Thực tế cho thấy, khi thiên tai hoặc dịch bệnh quét qua, những tài sản sinh kế hữu hình dễ dàng bị xóa sổ, đưa người dân quay lại vạch xuất phát. Do đó, đòn bẩy phát triển bền vững nhất không phải là "vật chất hóa" hỗ trợ, mà là "năng lực hóa" người dân thông qua hệ thống giáo dục nghề nghiệp liên tục (reskilling và upskilling) (Bộ NNMT, 2026).
Thị trường kinh tế toàn cầu và nội địa đang bị định hình lại bởi hai siêu xu hướng vĩ mô (megatrends): Chuyển đổi xanh (Green Transition) và Chuyển đổi số (Digital Transformation), hay còn gọi là "quá trình chuyển đổi kép" (World Bank, 2021). Chuyển đổi xanh, số tạo ra một áp lực khổng lồ nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội định vị lại chuỗi giá trị cho Bắc Trung Bộ.
Về áp lực khí hậu và sinh thái, Bắc Trung Bộ là tiền tuyến gánh chịu rủi ro của biến đổi khí hậu. Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2021), những tổn thất do khí hậu nếu không có biện pháp thích ứng có thể làm giảm mạnh tăng trưởng GDP và cản trở nỗ lực xóa đói giảm nghèo (World Bank, 2021). Hơn thế nữa, thị trường quốc tế đang áp đặt những luật chơi mới vô cùng nghiêm ngặt. Việc ban hành Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) hay Quy định Chống phá rừng (EUDR) của Liên minh Châu Âu (EU) đã biến sản xuất nông nghiệp xanh không còn là một giá trị thặng dư mang tính đạo đức, mà là giấy phép bắt buộc để tồn tại và thâm nhập thị trường (World Bank, 2021). Hàng hóa nông, lâm, thủy sản từ Bắc Trung Bộ muốn xuất khẩu với giá cao bắt buộc phải chứng minh được quy trình canh tác không phá rừng, giảm phát thải carbon và tuân thủ các chuẩn mực xã hội (World Bank, 2021).
Sự đứt gãy về kỹ năng trong quá trình này là rất lớn. Báo cáo đánh giá của Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam (2021) cho thấy, hiện tại các công việc xanh (green jobs) chỉ chiếm khoảng 3,6% tổng số việc làm, nhưng có tới 41% lực lượng lao động đang làm các công việc có tiềm năng chuyển đổi xanh (potential green jobs) (World Bank, 2021). Ngành nông nghiệp chiếm mức độ tập trung cao nhất về các công việc có tiềm năng xanh này (lên tới 83%) (World Bank, 2021), chỉ ra rằng, đối với lao động nghèo và thanh niên nông thôn tại Bắc Trung Bộ, nếu không được trang bị các kỹ năng vận hành công nghệ sinh thái, sử dụng số liệu kỹ thuật số để truy xuất nguồn gốc, họ sẽ bị loại bỏ hoàn toàn khỏi chuỗi cung ứng hiện đại và mất đi sinh kế cốt lõi (World Bank, 2021).
Khung chiến lược đào tạo 5 trụ cột (The 5-Pillar Training Framework)
Để đáp ứng đòi hỏi khắt khe của sự chuyển đổi kép và giải quyết tận gốc rễ nguyên nhân của sự nghèo đói, chiến lược đào tạo nghề cho thanh niên và lao động phi chính thức tại Bắc Trung Bộ không thể chỉ quẩn quanh trong việc dạy các nghề phổ thông giá trị thấp. Cần phải triển khai một khung chiến lược đột phá, lấy con người làm trung tâm, bao phủ 5 trụ cột kỹ năng có tính tương hỗ lẫn nhau: Kỹ năng xanh, kỹ năng số, kỹ năng bao trùm, kỹ năng ngoại ngữ và kỹ năng công nghệ Thông tin (ICT) (Bộ NNMT, 2026).
Bảng 3. Khung Chiến lược Triển khai đào tạo lại kỹ năng và đào tạo nâng cao kỹ năng cho Bắc Trung Bộ
Trụ cột 1: Đào tạo kỹ năng xanh (Green Skills)
Kỹ năng xanh là hệ thống kiến thức, giá trị và thái độ cần thiết để sống, phát triển và hỗ trợ một xã hội bền vững và tiết kiệm tài nguyên (World Bank, 2021). Tại Bắc Trung Bộ, trụ cột này là vũ khí chủ lực để người nghèo thích ứng với môi trường khắc nghiệt và tái định giá sản phẩm của mình (Bộ NNMT, 2026).
Trong lĩnh vực nông - lâm - thủy sản bền vững, kỹ năng xanh không phải là lý thuyết hàn lâm mà là các thao tác kỹ thuật thực địa. Người nông dân cần được đào tạo, huấn luyện chi tiết về kỹ thuật canh tác ngập - khô xen kẽ (AWD) hoặc hệ thống thâm canh lúa cải tiến (SRI) nhằm giảm lượng khí mê-tan phát thải, đồng thời tiết kiệm đáng kể nguồn nước tưới và phân bón hóa học (World Bank, 2021). Tại vùng núi cao, việc đào tạo quy trình trồng rừng sản xuất gỗ lớn gắn với chứng chỉ quản lý rừng bền vững của Hội đồng Quản trị Rừng quốc tế (FSC) là một đòn bẩy kinh tế xuất sắc (Bộ NNMT, 2026). Rừng đạt chứng chỉ FSC không chỉ phục hồi đa dạng sinh học mà còn giúp giá bán gỗ nguyên liệu tăng vọt trên thị trường quốc tế, đem lại nguồn thu nhập đột phá cho các hộ đồng bào dân tộc thiểu số được giao khoán bảo vệ rừng (Bộ NNMT, 2026). Đối với ngư dân vùng bãi ngang, ven biển bão tố, cần tổ chức các lớp chuyển đổi nghề từ khai thác tận diệt gần bờ sang các kỹ thuật nuôi trồng thủy sản tuần hoàn sử dụng công nghệ vi sinh, giúp khôi phục hệ sinh thái biển và duy trì sinh kế lâu dài (Bộ NNMT, 2026).
Việc đào tạo kỹ năng xanh còn mở rộng sang các lĩnh vực dịch vụ mới nổi như năng lượng tái tạo và du lịch sinh thái (Bộ NNMT, 2026). Việc trang bị cho thanh niên địa phương kỹ năng lắp đặt, bảo dưỡng hệ thống điện mặt trời áp mái và các thiết bị năng lượng tái tạo sẽ tạo ra một thị trường dịch vụ kỹ thuật mới ngay tại nông thôn (Bộ NNMT, 2026). Trong lĩnh vực du lịch, việc đào tạo kỹ năng quản trị các mô hình du lịch cộng đồng (homestay) không rác thải nhựa, kết hợp bảo tồn đa dạng sinh học tại các vùng đệm Vườn quốc gia (như Phong Nha - Kẻ Bàng, Pù Mát, Bạch Mã) sẽ biến người dân nghèo từ chỗ là người khai thác tài nguyên trở thành những người bảo vệ và hưởng lợi trực tiếp từ cảnh quan thiên nhiên (Bộ NNMT, 2026).
Trụ cột 2: Kỹ năng số (digital skills) và kỹ năng ICT cơ bản
Sự thâm nhập của mạng lưới viễn thông và thiết bị di động đã len lỏi đến từng ngõ ngách của nông thôn Việt Nam, nhưng khả năng tối ưu hóa công nghệ để tạo ra thu nhập lại hoàn toàn bị hạn chế bởi sự thiếu hụt kỹ năng số (World Bank, 2021). Việc "xóa mù kỹ thuật số" giúp người nghèo tại Bắc Trung Bộ vượt qua sự cô lập về địa lý, tiếp cận trực tiếp với thị trường và cắt bỏ sự phụ thuộc vào mạng lưới thương lái trung gian mang tính độc quyền, ép giá (Bộ NNMT, 2026).
Trong thương mại điện tử và tiếp thị số, mục tiêu là đào tạo nông dân và thợ thủ công nghèo sử dụng thành thạo điện thoại thông minh để số hóa quy trình bán hàng (Bộ NNMT, 2026). Các khóa học cần tập trung hướng dẫn thiết lập gian hàng, kỹ thuật quay video ngắn, livestream bán hàng, và chạy quảng cáo cơ bản trên các nền tảng số hiện hành (như TikTok Shop, Shopee, Voso). Việc số hóa các sản phẩm thuộc chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) giúp đưa các đặc sản địa phương vươn tới người tiêu dùng toàn quốc và quốc tế, gia tăng biên độ lợi nhuận và tạo điều kiện cho phụ nữ nông thôn tăng thu nhập ngay tại nhà (Bộ NNMT, 2026).
Trong quản lý sản xuất, kỹ năng ICT giúp hiện thực hóa khái niệm "nông nghiệp thông minh" (Smart Agriculture) (Bộ NNMT, 2026). Người nông dân cần được học cách sử dụng các ứng dụng theo dõi thời tiết, cảnh báo thiên tai sớm, cập nhật thông tin dịch bệnh thực vật và sử dụng sổ nhật ký canh tác điện tử để phục vụ truy xuất nguồn gốc (World Bank, 2021). Quan trọng không kém là các lớp đào tạo về tài chính số (Digital Finance), hướng dẫn người dân khu vực phi chính thức sử dụng ví điện tử (như Mobile Money), thanh toán qua mã QR (Bộ NNMT, 2026). Sự bao trùm tài chính (financial inclusion) thông qua công nghệ giúp họ giao dịch an toàn, minh bạch, xây dựng lịch sử tín dụng, từ đó tiếp cận các nguồn vốn vay chính thức và tránh xa hệ thống "tín dụng đen" đầy cạm bẫy (World Bank, 2021).
Trụ cột 3: Đào tạo kỹ năng bao trùm (Inclusive Skills)
Bất kỳ quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế nào cũng tiềm ẩn nguy cơ nới rộng khoảng cách bất bình đẳng và đẩy những nhóm yếu thế nhất ra lề xã hội (ILO, 2021). Tại Bắc Trung Bộ, nơi có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao và nhiều rào cản về định kiến giới, việc thiết kế các chương trình đào tạo mang tính bao trùm là nguyên tắc không thể thỏa hiệp để đảm bảo mục tiêu "không ai bị bỏ lại phía sau" (Bộ NNMT, 2026).
Kỹ năng bao trùm trước hết là các kỹ năng mềm và năng lực quản trị tài chính vi mô. Đối với phụ nữ nghèo, những người thường là trụ cột gánh vác việc chăm sóc gia đình nhưng lại thiếu quyền quyết định về kinh tế, việc đào tạo kỹ năng quản lý ngân sách hộ gia đình, lập kế hoạch kinh doanh quy mô siêu nhỏ, và tính toán điểm hòa vốn là cực kỳ cần thiết (Bộ NNMT, 2026). Khi phụ nữ làm chủ được kiến thức tài chính, họ sẽ tối ưu hóa được các khoản vay tín dụng chính sách, đầu tư sinh lời bền vững và nâng cao vị thế, tiếng nói trong gia đình cũng như cộng đồng (Bộ NNMT, 2026).
Đào tạo nghề phải tôn trọng và tích hợp được bản sắc văn hóa bản địa. Thay vì ép buộc người dân tộc thiểu số học các nghề công nghiệp không phù hợp với không gian sinh tồn của họ, cần lồng ghép kiến thức kinh doanh hiện đại vào việc nâng tầm các nghề thủ công truyền thống (như dệt thổ cẩm, làm mộc, chế tác mây tre đan) (Bộ NNMT, 2026). Kỹ năng kết hợp tinh hoa văn hóa với tư duy thiết kế đương đại và marketing đa kênh sẽ tạo ra những dòng sản phẩm độc bản (unique), thu hút thị trường ngách và khách du lịch sinh thái, biến di sản văn hóa thành tài sản kinh tế một cách bền vững (Bộ NNMT, 2026).
Trụ cột 4: Ngoại ngữ và năng lực hội nhập
Sự phát triển mạnh mẽ của chuỗi cung ứng toàn cầu và dòng chảy du lịch quốc tế đã biến ngoại ngữ từ một "kỹ năng xa xỉ" của giới trí thức đô thị thành một "công cụ sinh tồn" và nấc thang cải thiện thu nhập cho lao động nông thôn (Bộ NNMT, 2026). Tại Bắc Trung Bộ, năng lực ngoại ngữ mở ra hai cánh cửa lớn cho người lao động.
Cánh cửa thứ nhất là dịch vụ du lịch tại chỗ. Với lợi thế sở hữu các quần thể di sản thế giới và hệ sinh thái đa dạng, du lịch là ngành mũi nhọn của vùng. Việc đào tạo ngoại ngữ giao tiếp ứng dụng (tiếng Anh, tiếng Pháp, hoặc tiếng Lào, tiếng Trung tùy thuộc vào luồng khách đặc thù) cho người dân tham gia chuỗi cung ứng du lịch (như chủ homestay, hướng dẫn viên bản địa, người lái đò, phục vụ nhà hàng) sẽ cải thiện mạnh mẽ chất lượng dịch vụ (Bộ NNMT, 2026). Khả năng giao tiếp trực tiếp giúp họ thấu hiểu nhu cầu của du khách, gia tăng sự tự tin và tăng cơ hội nhận được thù lao xứng đáng, thay vì phải phụ thuộc vào các công ty lữ hành trung gian (Bộ NNMT, 2026).
Cánh cửa thứ hai là con đường xuất khẩu lao động (XKLĐ). Nhiều năm qua, XKLĐ đã trở thành giải pháp thoát nghèo chủ lực cho nhiều gia đình tại Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình (Bộ NNMT, 2026). Tuy nhiên, tình trạng lao động thiếu kỹ năng, bất đồng ngôn ngữ và thiếu hiểu biết về luật pháp nước sở tại đã dẫn đến vô số hệ lụy đau lòng, bao gồm rủi ro bị bóc lột, vi phạm hợp đồng hoặc rơi vào bẫy buôn bán người (Bộ NNMT, 2026). Việc thiết lập các chương trình đào tạo ngoại ngữ bài bản (tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Đức), kết hợp chặt chẽ với giáo dục định hướng văn hóa, kỷ luật lao động và pháp luật trước khi xuất cảnh, sẽ giúp thanh niên nghèo tự tin tham gia XKLĐ theo con đường chính ngạch. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng này không chỉ bảo vệ an toàn cho bản thân người lao động mà còn gia tăng năng suất làm việc, tối đa hóa lượng kiều hối gửi về xây dựng quê hương (Bộ NNMT, 2026).
Trụ cột 5: Kỹ năng thích ứng với nghề nghiệp tương lai
Theo báo cáo của ILO (2021), sự chuyển dịch tích cực từ việc làm phi chính thức sang việc làm chính thức tại Việt Nam được thúc đẩy mạnh mẽ nhất thông qua con đường tham gia vào lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo (ILO, 2021). Khu vực Bắc Trung Bộ đang đứng trước cơ hội lớn khi đón nhận làn sóng chuyển dịch Đầu tư Trực tiếp Nước ngoài (FDI) vào các khu kinh tế trọng điểm (như Khu kinh tế Nghi Sơn - Thanh Hóa, Vũng Áng - Hà Tĩnh) (Bộ NNMT, 2026).
Để nắm bắt cơ hội này, chiến lược Upskilling phải tập trung đào tạo thanh niên không có việc làm (NEET) và lao động phi chính thức để họ có đủ tiêu chuẩn gia nhập lực lượng lao động công nghiệp (ILO, 2021). Các chương trình đào tạo cần hướng tới các ngành nghề kỹ thuật có nhu cầu cao và khả năng chống chịu tốt trước xu hướng tự động hóa, như cơ khí chính xác, vận hành máy CNC, điện công nghiệp, bảo trì hệ thống điều khiển tự động hóa và quản lý kho vận (logistics) thông minh (Bộ NNMT, 2026). Đồng thời, việc rèn luyện tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động và nhận thức về an toàn vệ sinh lao động là khâu bắt buộc để người nông dân chuyển đổi thành công sang tư thế của người công nhân hiện đại, gắn bó lâu dài với doanh nghiệp, được ký kết hợp đồng lao động và hưởng các phúc lợi an sinh xã hội chính thức (ILO, 2016).
Cơ chế và thể chế hỗ trợ xóa đói giảm nghèo đa chiều
Khung chiến lược kỹ năng tiên tiến sẽ không thể chuyển hóa thành sự thịnh vượng thực tế nếu thiếu đi các cơ chế triển khai đồng bộ và sự cải cách về thể chế hỗ trợ từ phía Nhà nước. Đầu tiên, hệ thống đào tạo nghề phải được tái cấu trúc triệt để theo nguyên tắc "đào tạo gắn liền với nhu cầu thị trường và hệ sinh thái chuỗi giá trị". Thay vì mô hình lớp học truyền thống rời rạc, việc đào tạo cần được đưa trực tiếp xuống cơ sở, lấy các Tổ hợp tác và Hợp tác xã (HTX) kiểu mới làm trung tâm thiết kế chính sách (Bộ NNMT, 2026). HTX sẽ đóng vai trò như những "vườn ươm" kỹ năng, kết nối chặt chẽ giữa học viên, chuyên gia nông nghiệp và các doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm (Bộ NNMT, 2026). Cơ chế này đảm bảo người nghèo vừa học, vừa hành, và sản phẩm làm ra (nông sản sạch, hàng thủ công mỹ nghệ) được định hướng chất lượng từ đầu, có đầu ra tiêu thụ ổn định, cắt đứt điệp khúc "được mùa mất giá" do sản xuất tự phát, manh mún (Bộ NNMT, 2026).
Thứ hai, đổi mới cơ chế sử dụng nguồn vốn tín dụng chính sách và các Chương trình Mục tiêu Quốc gia. Chính quyền các cấp cần tích hợp chặt chẽ việc cung cấp tín dụng (như nguồn vốn từ Ngân hàng Chính sách Xã hội) với các chương trình đào tạo kỹ năng (Bộ NNMT, 2026). Có thể thiết kế các gói "tín dụng xanh" ưu đãi đặc biệt dành cho những hộ gia đình cam kết ứng dụng công nghệ thân thiện với môi trường, nhưng với điều kiện tiên quyết là họ phải hoàn thành các khóa đào tạo về quản trị và kỹ thuật tương ứng (World Bank, 2021). Sự thay đổi này biến nguồn vốn vay thành một đòn bẩy tri thức, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát sau đầu tư dựa trên hiệu quả tạo ra sinh kế và gia tăng thu nhập, chứ không đơn thuần là đánh giá việc giải ngân (Bộ NNMT, 2026).
Cuối cùng, việc cải thiện sinh kế không thể tách rời nỗ lực chính thức hóa thị trường lao động và mở rộng mạng lưới an sinh xã hội. Theo ILO (2016), đại đa số lao động phi chính thức không có lưới bảo vệ an sinh (ILO, 2016). Cần có các cơ chế tài chính linh hoạt để hỗ trợ và khuyến khích lao động tự do, nông dân và hộ kinh doanh cá thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm y tế và bảo hiểm rủi ro nông nghiệp (ILO, 2021). Một khi áp lực sợ hãi trước những cú sốc sức khỏe hay rủi ro thiên tai được gỡ bỏ bởi một hệ thống an sinh vững chắc, người nghèo sẽ có đủ sự tự tin tâm lý để mạnh dạn đầu tư học hỏi công nghệ mới, mở rộng quy mô sản xuất và cam kết lâu dài với các mô hình sinh thái bền vững.
Cải thiện sinh kế cho người nghèo và người lao động yếu thế tại Bắc Trung Bộ trong giai đoạn hiện nay không còn là bài toán của việc cung cấp viện trợ vật chất đơn thuần, mà là thách thức của việc kiến tạo và nâng tầm năng lực con người trong một kỷ nguyên biến động không ngừng. Số liệu thống kê từ chuẩn nghèo đa chiều 2022-2025 cũng như bức tranh ảm đạm về thị trường lao động phi chính thức đã gửi đi một thông điệp cấp bách: nếu không có một cuộc cách mạng về đào tạo kỹ năng, bẫy nghèo đói và sự tụt hậu sẽ còn đeo bám khu vực này dai dẳng.
Chiến lược đào tạo lại và đào tạo nâng cao, được định hình bởi 5 trụ cột: kỹ năng xanh, kỹ năng số, kỹ năng bao trùm, kỹ năng ngoại ngữ và ICT, chính là con đường phát triển mang tính đột phá. Bằng cách trang bị cho lực lượng thanh niên, nông dân miền núi và ngư dân bãi ngang những kỹ năng để thích ứng với biến đổi khí hậu, tham gia vào nền kinh tế số và hội nhập với các chuỗi giá trị toàn cầu, chúng ta không chỉ giải quyết bài toán giảm nghèo trước mắt mà còn chuẩn bị cho Bắc Trung Bộ một nền móng nhân lực vững chắc để vươn lên. Sự chuyển đổi này đòi hỏi quyết tâm chính trị mạnh mẽ, sự cải cách thể chế quyết liệt của các cấp chính quyền, sự đồng hành của doanh nghiệp và khát vọng tự lực vươn lên của chính người lao động, nhằm hướng tới một tương lai thịnh vượng, bao trùm và phát triển bền vững.
Tài liệu tham khảo
Bộ NNMT. (2026). Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11 tháng 3 năm 2026 công bố kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022 - 2025 trên phạm vi toàn quốc, Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
CTK. (2026). Thông cáo báo chí về tình hình lao động việc làm quý III và 9 tháng năm 2026. Cục Thống kê, Việt Nam.
ILO. (2016). Báo cáo lao động phi chính thức 2016 tại Việt Nam. International Labour Organization.Geneva: ILO.
ILO. (2021). Lao động có việc làm phi chính thức ở Việt Nam: Xu hướng và các yếu tố tác động. International Labour Organization. Geneva: ILO.
World Bank. (2021). Digital Skills in a Digitizing Vietnam: Assessing the Demand for Digital Skills in Vietnam. Washington, DC: World Bank.
World Bank. (2025). Viet Nam 2045: Growing Greener - Pathways to a Resilient and Sustainable Future. Washington, DC: World Bank.
