Khi lớp học ngoại ngữ bước vào thời đại AI tạo sinh
Trong nhiều năm, công nghệ hỗ trợ học ngoại ngữ chủ yếu xoay quanh các nền tảng luyện tập trực tuyến, học liệu số hoặc chatbot hoạt động theo kịch bản cố định. Các nghiên cứu trước đây về chatbot và học ngoại ngữ cũng từng nhấn mạnh tiềm năng của tương tác số trong việc mở rộng môi trường luyện tập ngôn ngữ cho người học (Tsivitanidou và Ioannou, 2021). Sự xuất hiện của ChatGPT đánh dấu một bước chuyển khác biệt hơn: AI không còn chỉ phản hồi theo lập trình sẵn mà có thể tạo lập ngôn ngữ, duy trì hội thoại, giải thích ngữ cảnh và mô phỏng tương tác gần với con người.
Đây là lí do khiến giới nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng nhanh chóng quan tâm đến ChatGPT như một hiện tượng giáo dục mới. Theo tổng quan của Shaohua Fang và ZhaoHong Han, chỉ trong thời gian ngắn sau khi ChatGPT ra mắt cuối năm 2022, số lượng công trình học thuật liên quan đến việc ứng dụng công cụ này trong dạy học ngoại ngữ đã tăng rất nhanh, đặc biệt trong năm 2023.
Bối cảnh này phản ánh một nhu cầu thực tiễn đã tồn tại từ lâu trong dạy học ngoại ngữ: người học cần nhiều cơ hội thực hành hơn, cần phản hồi nhanh hơn và cần những trải nghiệm học tập mang tính cá nhân hóa hơn. Trong nhiều môi trường học ngoại ngữ, đặc biệt ở các quốc gia mà tiếng Anh hay ngoại ngữ không hiện diện thường xuyên trong đời sống xã hội, khoảng cách giữa “học ngôn ngữ” và “sử dụng ngôn ngữ” vẫn còn khá lớn.
Ở Việt Nam, thực tế này càng dễ nhận thấy. Không ít lớp học ngoại ngữ vẫn chịu áp lực của thi cử, nặng về kiểm tra kiến thức ngữ pháp hơn là năng lực giao tiếp. Trong các bối cảnh học ngoại ngữ, nơi người học ít có điều kiện tiếp xúc tự nhiên với ngôn ngữ đích, công nghệ số thường được xem là giải pháp giúp thu hẹp khoảng cách giữa “học ngôn ngữ” và “sử dụng ngôn ngữ” (Gass, 2007; Ellis, 1989). Chính trong khoảng trống ấy, ChatGPT được nhìn nhận như một công cụ có khả năng kéo dài “thời gian tiếp xúc ngôn ngữ” vượt ra ngoài lớp học truyền thống.
Viết ngoại ngữ đang trở thành “mặt trận” đầu tiên của AI
Một trong những xu hướng nổi bật nhất của nghiên cứu hiện nay là sự tập trung rất mạnh vào kỹ năng viết. Trong tổng số các nghiên cứu thực nghiệm được khảo sát, phần lớn đều xoay quanh việc sử dụng ChatGPT để hỗ trợ viết ngoại ngữ. Điều này không khó lí giải. Viết là kỹ năng dễ “AI hóa” nhất bởi nó gắn trực tiếp với khả năng tạo sinh văn bản - thế mạnh cốt lõi của các mô hình ngôn ngữ lớn. Tuy nhiên, điều đáng chú ý không nằm ở việc ChatGPT có thể viết thay người học, mà ở chỗ nó đang làm thay đổi chính cách người học tiếp cận hoạt động viết.
Nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy người học không chỉ sử dụng ChatGPT để tạo văn bản, mà còn dùng như một “đối tác phản hồi”. Khi AI gợi ý cách sửa lỗi, đề xuất diễn đạt khác hoặc tái cấu trúc văn bản, người học bắt đầu đối chiếu giữa sản phẩm của mình và phiên bản được AI tinh chỉnh. Quá trình so sánh ấy tạo ra một dạng “phản hồi nhận thức” khá đặc biệt: người học chú ý rõ hơn đến lỗi ngôn ngữ, cấu trúc diễn đạt và cách tổ chức ý tưởng. Điều này cho thấy vai trò của ChatGPT không chỉ nằm ở hỗ trợ đầu ra ngôn ngữ mà còn tác động đến quá trình xử lí ngôn ngữ của người học. Đây là điểm khiến AI tạo sinh khác với nhiều công cụ kiểm tra lỗi truyền thống trước đây.
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng đồng thời hé lộ một xu hướng đáng lưu ý: hiệu quả hỗ trợ của ChatGPT có dấu hiệu mạnh hơn trong ngắn hạn so với dài hạn. Một số nghiên cứu ghi nhận khi sự hỗ trợ của AI bị rút đi, kết quả viết của người học có xu hướng giảm trở lại, đặc biệt ở nhóm trình độ thấp hơn. Điều này cho thấy quá trình hỗ trợ của AI chưa chắc đã đồng nghĩa với sự hình thành bền vững năng lực ngôn ngữ nội tại, đặc biệt với người học trình độ thấp hơn - nhóm thường phụ thuộc nhiều vào scaffolding từ công nghệ. Quan điểm này cũng tương đồng với cảnh báo của Kern (2024) khi cho rằng AI có thể hỗ trợ tạo sinh nội dung nhưng không nên thay thế quá trình kiến tạo tri thức và tư duy của người học.
Cá nhân hóa học tập: "lời hứa lớn nhất" của ChatGPT
Nếu phải chỉ ra yếu tố khiến ChatGPT được đón nhận mạnh mẽ trong giáo dục ngoại ngữ, đó có lẽ là khả năng cá nhân hóa học tập. Không giống các học liệu số cố định, ChatGPT có thể phản hồi theo từng yêu cầu cụ thể của người học: giải thích lại bằng cách dễ hiểu hơn, tạo ví dụ mới, thay đổi độ khó của bài tập hoặc đóng vai người đối thoại trong nhiều ngữ cảnh khác nhau. Ở góc độ sư phạm, đây là một thay đổi đáng chú ý. Trong lớp học đông học sinh, giáo viên thường khó có điều kiện đưa ra phản hồi cá nhân hóa liên tục cho từng người học. AI, ít nhất ở cấp độ kỹ thuật, đang giúp lấp đầy khoảng trống ấy.
Một số nghiên cứu cho thấy người học đánh giá cao khả năng phản hồi nhanh, liên tục và “không phán xét” của ChatGPT. Với nhiều người học ngoại ngữ, đặc biệt là người học thiếu tự tin, việc được luyện tập trong môi trường ít áp lực có thể giúp họ chủ động hơn khi sử dụng ngôn ngữ. Điều này đặc biệt đáng quan tâm trong bối cảnh giáo dục Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi số và cá nhân hóa học tập. Nếu được sử dụng hợp lí, AI có thể giúp mở rộng không gian học tập vượt ra ngoài giờ học chính khóa, hỗ trợ người học tự luyện tập theo tốc độ riêng và giảm phần nào sự phụ thuộc vào các mô hình học thêm truyền thống. Tuy nhiên, chính khả năng cá nhân hóa mạnh mẽ ấy cũng tạo ra một nghịch lí mới: người học có thể ngày càng tương tác nhiều với AI hơn là với con người.
Nguy cơ lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà ở sự phụ thuộc
Một trong những điểm nhất quán của các nghiên cứu được tổng hợp là nỗi lo về sự phụ thuộc vào AI. Nỗi lo này không đơn thuần xuất phát từ việc học sinh “dùng ChatGPT để làm bài”. Điều đáng bàn hơn là khi AI có thể tạo ý tưởng, chỉnh sửa văn bản, gợi ý cấu trúc lập luận và thậm chí duy trì hội thoại khá tự nhiên, người học có thể dần giảm nhu cầu tự tư duy ngôn ngữ. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong dạy học ngoại ngữ. Học ngôn ngữ không chỉ là sản xuất câu đúng, mà còn là quá trình hình thành tư duy diễn đạt, khả năng lựa chọn ngôn ngữ theo ngữ cảnh và phát triển bản sắc giao tiếp cá nhân.
Nếu AI trở thành “người viết hộ”, “người nghĩ hộ” hay “người phản biện hộ”, nguy cơ suy giảm năng lực tư duy phản biện và khả năng diễn đạt cá nhân là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Một số học giả thậm chí cho rằng việc lạm dụng AI trong học tập có thể làm suy yếu khả năng sáng tạo, giải quyết vấn đề và năng lực lập luận độc lập - vốn là những thành tố quan trọng của việc học ngoại ngữ ở bậc học cao hơn (Barrot, 2023b). Đây cũng là lí do nhiều giáo viên trong các nghiên cứu bày tỏ sự dè dặt trước việc tích hợp ChatGPT vào dạy học. Ở một góc độ khác, sự phụ thuộc vào AI còn làm nổi lên câu chuyện đạo đức học thuật. Trong môi trường giáo dục hiện nay, ranh giới giữa “sử dụng AI để hỗ trợ học tập” và “để AI làm thay” đang ngày càng khó xác định rõ ràng. Điều này buộc giáo dục phải đối diện với một thực tế mới: không thể chỉ cấm đoán AI, mà cần xây dựng năng lực sử dụng AI có trách nhiệm.
Vai trò của giáo viên không giảm đi, mà đang thay đổi
Một điểm thú vị trong tổng quan nghiên cứu là dù ChatGPT được đánh giá có nhiều tiềm năng, hầu hết các học giả đều không xem AI là công cụ thay thế giáo viên. Ngược lại, sự phát triển của AI đang khiến vai trò của giáo viên trở nên phức tạp hơn. Khi việc truyền đạt thông tin hay sửa lỗi cơ bản có thể được AI hỗ trợ, giá trị của giáo viên không còn nằm chủ yếu ở “cung cấp kiến thức”, mà chuyển dần sang tổ chức trải nghiệm học tập, dẫn dắt tư duy, hỗ trợ cảm xúc và xây dựng năng lực phản biện cho người học. Điều này đặc biệt quan trọng với ngoại ngữ - lĩnh vực gắn chặt với giao tiếp, văn hóa và tương tác xã hội. Dù ChatGPT có thể mô phỏng hội thoại, nghiên cứu cho thấy AI vẫn gặp hạn chế trong xử lí sắc thái văn hóa, cảm xúc và các tình huống giao tiếp mang tính xã hội phức tạp. Đây cũng là điểm được Chomsky và cộng sự (2023) cùng Bolhuis và cộng sự (2024) đặt vấn đề khi tranh luận rằng các mô hình ngôn ngữ lớn vẫn chưa thực sự “hiểu” ngôn ngữ theo cách con người sử dụng và lĩnh hội ngôn ngữ trong đời sống xã hội. Nói cách khác, AI có thể giúp người học “luyện ngôn ngữ”, nhưng chưa thể thay thế hoàn toàn quá trình “học cách giao tiếp như một con người”.
Đây cũng là lí do nhiều nghiên cứu nhấn mạnh đến khái niệm “AI literacy” - năng lực hiểu, đánh giá và sử dụng AI một cách có trách nhiệm. Trong bối cảnh giáo dục Việt Nam hiện nay, điều này có thể mở ra một yêu cầu mới: dạy học ngoại ngữ không chỉ là dạy ngôn ngữ, mà còn phải giúp người học biết tương tác với công nghệ một cách tỉnh táo và có phản biện.
Từ công cụ hỗ trợ đến câu hỏi lớn về tương lai giáo dục ngoại ngữ
Các nghiên cứu hiện nay mới chỉ phản ánh giai đoạn đầu của việc tích hợp ChatGPT vào dạy học ngoại ngữ. Phần lớn nghiên cứu vẫn mang tính khám phá, quy mô nhỏ và tập trung chủ yếu vào bậc đại học. Tuy nhiên, tốc độ phát triển rất nhanh của AI tạo sinh cho thấy ảnh hưởng của nó đối với giáo dục sẽ còn tiếp tục mở rộng trong thời gian tới.
Điều đáng chú ý là câu chuyện của ChatGPT không chỉ nằm ở công nghệ. Sâu xa hơn, nó đang buộc giáo dục ngoại ngữ phải nhìn lại một loạt vấn đề nền tảng: học ngoại ngữ để làm gì, năng lực ngôn ngữ thực sự là gì, vai trò của giáo viên ở đâu và đâu là ranh giới giữa hỗ trợ học tập với thay thế tư duy. Những tranh luận xoay quanh ChatGPT cho thấy giáo dục ngoại ngữ đang bước vào một giai đoạn chuyển tiếp mới, nơi công nghệ không còn chỉ là công cụ hỗ trợ, mà đang tham gia trực tiếp vào quá trình kiến tạo trải nghiệm học tập. Chính vì vậy, các vấn đề về năng lực số, đạo đức học thuật và vai trò của giáo viên nhiều khả năng sẽ tiếp tục trở thành trọng tâm của các nghiên cứu giáo dục trong thời gian tới.
Có lẽ, thách thức lớn nhất mà ChatGPT đặt ra không phải là “AI có thể làm được gì”, mà là con người sẽ lựa chọn sử dụng AI như thế nào trong giáo dục.
Tài liệu tham khảo
Barrot, J. S. (2023b). Using ChatGPT for second language writing: Pitfalls and potentials. Assessing Writing, 57, 100745. https://doi.org/10.1016/j.asw.2023.100745
Bolhuis, J. J., Tattersall, I., Chomsky, N., & Berwick, R. C. (2024). The false promise of ChatGPT. Trends in Cognitive Sciences, 28(3), 179-181. https://doi.org/10.1016/j.tics.2023.11.006
Chomsky, N., Roberts, I., & Watumull, J. (2023). The false promise of ChatGPT. The New York Times. https://www.nytimes.com/2023/03/08/opinion/noam-chomsky-chatgpt-ai.html
Ellis, R. (1989). Understanding second language acquisition. Oxford University Press.
Fang, S., & Han, Z. (2025). On the nascency of ChatGPT in foreign language teaching and learning. Annual Review of Applied Linguistics, 45, 148-178. https://doi.org/10.1017/S026719052510010X
Gass, S. M. (2007). Input, interaction, and output in second language acquisition. In B. VanPatten & J. Williams (Eds.), Theories in second language acquisition: An introduction (pp. 224-255). Lawrence Erlbaum Associates.
Kern, R. (2024). Generative AI and language education: Opportunities, challenges, and critical considerations. Language Learning & Technology, 28(1), 1-12.
Tsivitanidou, O. E., & Ioannou, A. (2021). The role of interaction in digital language learning environments. Educational Media International, 58(4), 281-297. https://doi.org/10.1080/09523987.2021.2013945
