Học nghề để khơi dậy giá trị sản phẩm địa phương

Đào tạo nghề nông thôn đang được đặt trong yêu cầu gắn kỹ năng với sản xuất và việc làm. Quyết định số 328/QĐ-TTg ngày 24/2/2026 phê duyệt Chương trình “Đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo nghề nông thôn đến năm 2030”, xác định đào tạo theo nhu cầu thị trường, phát triển hợp tác xã, làng nghề và tăng liên kết với doanh nghiệp (Thủ tướng Chính phủ, 2026). Với sản phẩm đặc trưng, đây là cơ sở để kết nối nội dung học với từng khâu sản xuất, chế biến và tiêu thụ.

Lợi thế sản phẩm cần được chuyển thành khả năng làm nghề. Nguyên liệu và bản sắc văn hóa là điểm xuất phát; người lao động còn cần kỹ thuật, tổ chức công việc và tiếp cận khách hàng để duy trì thu nhập.

Đào tạo cần nối kỹ thuật với yêu cầu sản phẩm. Người học cần biết lựa chọn nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, hoàn thiện mẫu mã và tính chi phí. Với nghề có thể phát triển hàng hóa, chương trình nên kết hợp kỹ năng làm việc nhóm, liên kết hợp tác xã và tiêu thụ.

Một ví dụ năm 2024 là xưởng may của chị H’Quỳnh tại buôn Đắk Sắk, huyện Đắk Mil, tỉnh Đắk Nông theo địa danh khi bài báo công bố. Chị học nghề may miễn phí từ năm 2016 và tiếp tục nâng tay nghề tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 2018 (Chấn Hưng & Đặng Dương, 2024).

Sau khi hoàn thành khóa học, chị vay vốn Ngân hàng Chính sách xã hội để mua máy may công nghiệp và mở xưởng tại địa phương. Ban đầu, xưởng nhận sửa chữa quần áo và may trang phục từ thổ cẩm M’nông phục vụ người dân trong vùng. Khi hoạt động ổn định hơn, chị tận dụng các mối quan hệ từ thời gian học nghề để nhận đơn hàng may hoàn thiện từ Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai. (Chấn Hưng & Đặng Dương, 2024).

Theo bài báo phản ánh năm 2024, xưởng may của chị H’Quỳnh có quy mô khoảng 10 thợ may, chủ yếu là người M’nông tại địa phương. Thu nhập của người lao động làm việc tại xưởng vào thời điểm bài báo được công bố được ghi nhận ở mức bình quân khoảng 6–7 triệu đồng/người/tháng; người có thu nhập cao nhất đạt khoảng 8,5 triệu đồng/tháng (Chấn Hưng & Đặng Dương, 2024).

Xưởng cũng được lựa chọn làm nơi thực tập cho học viên tham gia các lớp dạy nghề may miễn phí tại huyện. Các số liệu này phản ánh quy mô hoạt động và thu nhập của người lao động tại thời điểm bài báo được thực hiện, chưa có cơ sở để khẳng định toàn bộ số việc làm tại xưởng đều được tạo ra trực tiếp từ một khóa đào tạo nghề cụ thể (Chấn Hưng & Đặng Dương, 2024).

Nghiên cứu về làng nghề cho thấy khó khăn thị trường có thể làm giảm giá trị của lợi thế sẵn có. Phan Văn Hoà và cộng sự (2022), khảo sát 107 cơ sở thủ công mỹ nghệ ở Thừa Thiên Huế trong bối cảnh dịch COVID-19, ghi nhận trở ngại về đơn hàng, nguyên liệu, mẫu mã và quảng bá. Nhóm tác giả đề xuất kết nối từ nghiên cứu thị trường, thiết kế đến tiêu thụ. Đây là khảo sát mô tả trong bối cảnh cụ thể, chưa xác định tác động riêng của đào tạo và không phản ánh nguyên trạng năm 2026.

Từ đào tạo kỹ thuật đến liên kết sản xuất và đầu ra

Nếu các sản phẩm thủ công truyền thống cần nâng cao tay nghề, mẫu mã và khả năng tiếp cận khách hàng, thì với nông sản đặc trưng, đào tạo nghề cần gắn chặt hơn với quy trình sản xuất, chế biến và tiêu thụ. Người lao động có thể được hướng dẫn kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế, bảo quản hoặc chế biến; nhưng để tạo sinh kế ổn định, họ còn cần nguyên liệu, vốn, tổ chức sản xuất và thị trường.

Trong tờ trình về chủ trương đầu tư chương trình giảm nghèo được giới thiệu tại Quốc hội tháng 7/2021, phát triển sinh kế và giáo dục nghề nghiệp được đặt cùng các hỗ trợ khác. Đây là bối cảnh của phát biểu dưới đây (Kiểm toán nhà nước, 2021).

Tại Bắc Kạn, miến dong là ví dụ kết nối các khâu của chuỗi sản phẩm. Bản tin cuối năm 2024 ghi nhận tại Na Rì, nhiều chủ thể của Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đã tham gia học nghề. Các cơ sở sản xuất miến dong, lạp xường, cam và dược liệu từng bước áp dụng kỹ thuật, đầu tư sản xuất và nâng khả năng cạnh tranh (Tuấn Sơn & Thu Trang, 2024).

Bài Tuấn Sơn và Thu Trang (2024) nêu miến dong Tài Hoan đạt OCOP 5 sao và đã xuất khẩu sang châu Âu. Các số liệu liên kết với hơn 2.000 người dân và tạo việc làm cho hơn 1.000 nông dân được nêu cho các chủ thể sản xuất, chưa tách riêng hợp tác xã này. Bài báo dẫn rà soát ban đầu về giảm hộ nghèo tại Na Rì, nhưng chưa xác định tác động riêng của đào tạo nghề.

Sản phẩm có khách hàng là điều kiện để kết nối vùng nguyên liệu với chế biến. Ví dụ Na Rì gợi cách tổ chức đào tạo theo chuỗi sản xuất, song số người liên kết và số việc làm cần được kiểm tra theo từng chủ thể trước khi đánh giá quy mô hoặc hiệu quả của một mô hình.

Nội dung học cần bám vào công việc trong chuỗi sản phẩm. Vùng nguyên liệu cần kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng và bảo quản; cơ sở chế biến cần vận hành thiết bị, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Nghề thủ công cần nối kỹ thuật truyền thống với thiết kế và yêu cầu khách hàng.

Hỗ trợ sau học cần được tính từ đầu. Vốn, nguyên liệu, nước tưới và đầu ra đều ảnh hưởng khả năng làm nghề. Trước khi mở lớp, cần biết ai hướng dẫn áp dụng, đơn vị nào có thể kết nối tiêu thụ và người học phải tự đầu tư những gì.

Định hướng này cũng được thể hiện trong các chính sách về đào tạo nghề cho lao động nông thôn. Tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 3 năm thực hiện Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn giai đoạn 2010–2012, Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân yêu cầu đào tạo phải gắn với sản xuất, giải quyết việc làm ổn định và bao tiêu sản phẩm. Theo số liệu được dẫn lại tại báo cáo hội nghị cho biết trong hơn 1 triệu người học xong, 822.460 người có việc làm mới hoặc tiếp tục nghề cũ với năng suất, thu nhập cao hơn; 55.288 người thuộc hộ nghèo sau học nghề có việc làm và thu nhập đủ để thoát nghèo. (Từ Lương, 2013).

Báo cáo này cũng nhắc đến các địa phương kết hợp quy hoạch sản xuất, thu hút doanh nghiệp, đào tạo nghề, hỗ trợ vốn và thị trường tiêu thụ, trong đó có gà đồi Yên Thế ở Bắc Giang và cây dong riềng, miến dong ở Bắc Kạn. Đây là những ví dụ cho thấy đào tạo nghề có thể được triển khai cùng quá trình phát triển sản phẩm đặc trưng, thay vì tổ chức như một hoạt động tách rời. (Từ Lương, 2013).

Đại biểu cũng kiến nghị ưu tiên các dự án tạo việc làm, tăng thu nhập, liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ; đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường; phát triển sản phẩm đặc trưng, du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp và du lịch văn hóa. (Bộ Dân tộc và Tôn giáo, 2026).

Đánh giá mô hình cần theo dõi cả kỹ năng, đầu ra và thu nhập. Cần phân biệt người đã làm nghề từ trước với người mới có việc sau học; doanh thu với lợi nhuận; việc làm thời vụ với việc làm thường xuyên. Những thông tin này giúp tránh coi số lớp hoặc số người tham gia là bằng chứng đầy đủ về sinh kế bền vững.

Kinh nghiệm Ai Cập giúp làm rõ vì sao thị trường phải đi cùng truyền nghề. Atkin và cộng sự (2017) thử nghiệm ngẫu nhiên cơ hội nhận đơn hàng xuất khẩu với các cơ sở dệt thảm nhỏ, ghi nhận nhóm được tạo cơ hội có lợi nhuận cao hơn 16–26% so với nhóm đối chứng. Đơn hàng đi cùng phản hồi kỹ thuật từ bên mua và đơn vị trung gian, giúp người làm nghề nâng chất lượng. Đối chiếu với nghiên cứu tại Thừa Thiên Huế và các ví dụ trong bài, bài học là cần đưa yêu cầu của khách hàng vào nội dung thực hành. Tuy nhiên, nghiên cứu Ai Cập không đánh giá một khóa dạy nghề hay tác động giảm nghèo, cũng không bảo đảm xuất khẩu luôn sinh lợi. Với nghề truyền thống Việt Nam, có thể bắt đầu bằng đơn hàng phù hợp thị trường trong nước; việc cải tiến mẫu mã cần trao đổi với nghệ nhân để giữ giá trị văn hóa và tránh chạy theo số lượng.

Địa phương nên ưu tiên một số sản phẩm đã có nhu cầu thị trường để thí điểm đào tạo theo chuỗi. Cơ sở giáo dục nghề nghiệp cùng hợp tác xã, nghệ nhân và đơn vị thu mua cần xác định kỹ năng còn thiếu, thống nhất nơi thực hành, tiêu chuẩn sản phẩm và người hỗ trợ sau học. Nguồn lực nên tính cả nguyên liệu thực hành, công hướng dẫn và chi phí kết nối khách hàng, thay vì chỉ đủ mở lớp. Có thể theo dõi người học sau sáu và mười hai tháng về đơn hàng, lợi nhuận, thời gian làm việc và mức sử dụng kỹ năng; đây là đề xuất đánh giá của bài. Với phụ nữ làm nghề tại nhà, lịch học cần phù hợp việc gia đình và mùa vụ. Trước khi nhân rộng, cần kiểm tra sức mua, nguồn nguyên liệu và khả năng phân chia lợi ích giữa người sản xuất với đơn vị tiêu thụ. Một mô hình chỉ nên mở rộng khi người học có điều kiện tiếp tục làm nghề, không phải vì sản phẩm giống địa phương khác.

Tài liệu tham khảo

Atkin, D., Khandelwal, A. K., & Osman, A. (2017). Exporting and firm performance: Evidence from a randomized experiment. The Quarterly Journal of Economics, 132(2), 551–615. https://doi.org/10.1093/qje/qjx002

Báo Thái Nguyên. (2013, 21 tháng 10). Dệt thổ cẩm – bản sắc VH độc đáo của người Bahnar. https://baothainguyen.vn/van-hoa/201310/det-tho-cam-ban-sac-vh-doc-dao-cua-nguoi-bahnar-367E8EC/

Bộ Dân tộc và Tôn giáo. (2026, 20 tháng 8). Tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia một cách thực chất, đảm bảo nguồn lực được phân bổ có trọng tâm, trọng điểm. https://bdttg.gov.vn/tich-hop-4-chuong-trinh-muc-tieu-quoc-gia-mot-cach-thuc-chat-dam-bao-nguon-luc-duoc-phan-bo-co-trong-tam-trong-diem.htm

Chấn Hưng, & Đặng Dương. (2024, 6 tháng 11). Thoát nghèo nhờ được đào tạo nghề miễn phí. Báo Nhân Dân. https://nhandan.vn/thoat-ngheo-nho-duoc-dao-tao-nghe-mien-phi-post843492.html

Kiểm toán nhà nước. (2021, 24 tháng 7). Chương trình mục tiêu quốc gia Giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021–2025: Đề xuất 6 dự án, 11 tiểu dự án kinh phí 75.000 tỷ hỗ trợ người nghèo. https://sav.gov.vn/vi/bai-viet/chuong-trinh-muc-tieu-quoc-gia-giam-ngheo-ben-vung-giai-doan-2021-2025-de-xuat-6-du-an-11-tieu-du-an-kinh-phi-75-000-ty-ho-tro-nguoi-ngheo-2021-07-24-07-27-58

Phan Văn Hoà, Nhiêu Khánh Phước Hải, Nguyễn Công Định, Nguyễn Lê Hiệp, Lê Ngọc Quỳnh Anh, & Trần Nữ Sơn Thi. (2022). Phát triển thủ công mỹ nghệ trong các làng nghề truyền thống tỉnh Thừa Thiên Huế. Tạp chí Khoa học Đại học Huế: Kinh tế và Phát triển, 131(5A), 95–110. https://doi.org/10.26459/hueunijed.v131i5A.6634

Thủ tướng Chính phủ. (2026). Quyết định số 328/QĐ-TTg ngày 24/2/2026 phê duyệt Chương trình “Đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo nghề nông thôn đến năm 2030”. https://vanban.chinhphu.vn/?docid=217012&pageid=27160

Từ Lương. (2013, 17 tháng 7). Phải gắn đào tạo nghề với giải quyết việc làm. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/phai-gan-dao-tao-nghe-voi-giai-quyet-viec-lam-102145994.htm

Tuấn Sơn, & Thu Trang. (2024, 26 tháng 12). Dạy nghề giúp giảm nghèo ở Bắc Kạn. Báo Nhân Dân. https://nhandan.vn/day-nghe-giup-giam-ngheo-o-bac-kan-post853473.html