Từ người truyền thụ kiến thức sang người thiết kế việc học
Tại Hội thảo “Cá nhân hoá việc học Toán bằng AI: Một hướng đi chiến lược cho giáo dục Việt Nam” do Tạp chí Giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức ngày 04/6/2026, một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là vai trò của giáo viên trong bối cảnh AI ngày càng hiện diện trong nhà trường.
Theo PGS.TS Chu Cẩm Thơ - Chủ nhiệm dự án VMathAI nguyên Trưởng ban - Ban Nghiên cứu đánh giá giáo dục, Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, mục tiêu của AI không phải thay giáo viên đứng lớp mà giúp hiện thực hoá một khát vọng lâu nay của giáo dục là cá nhân hoá việc học. Trong khi mỗi học sinh có năng lực, sở thích và động cơ học tập khác nhau, mô hình lớp học truyền thống khiến giáo viên rất khó đáp ứng nhu cầu riêng của từng em. Nhờ khả năng xử lý dữ liệu lớn, AI có thể phân tích quá trình học tập của từng học sinh, xác định điểm mạnh, điểm yếu và gợi ý lộ trình học tập phù hợp.
Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc giáo viên trở nên ít quan trọng hơn. Ngược lại, khi công nghệ đảm nhận một phần công việc kỹ thuật như thu thập dữ liệu, phân tích kết quả học tập hay gợi ý nội dung phù hợp, giáo viên có thêm thời gian để thực hiện những nhiệm vụ mang tính giáo dục sâu sắc hơn: khơi gợi động lực học tập, phát triển tư duy, hỗ trợ cảm xúc và định hướng sự phát triển của học sinh.
Một trong những tác động khi sử dụng AI trong việc dạy và học đó là thay đổi cách nhìn về vai trò của giáo viên. Theo PGS.TS Nguyễn Chí Thành - Trưởng khoa Sư phạm, Trường đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy AI đang tạo điều kiện để giáo dục chuyển từ mô hình dạy học đồng loạt sang dạy học phân hoá, thích ứng và cá nhân hoá. Trong mô hình dạy học truyền thống, giáo viên chủ yếu đảm nhận vai trò truyền đạt kiến thức cho cả lớp theo cùng một tiến độ. Nhưng trong môi trường học tập thích ứng, hệ thống có thể tự động điều chỉnh nội dung, tốc độ và mức độ khó dựa trên dữ liệu học tập của từng học sinh.
Điều đó khiến vai trò của giáo viên chuyển từ “người giảng bài” sang “người thiết kế việc học”. Giáo viên không còn là nguồn cung cấp kiến thức duy nhất mà trở thành người tổ chức môi trường học tập, lựa chọn công cụ, xây dựng tình huống học tập và hỗ trợ học sinh khai thác hiệu quả các nguồn lực công nghệ.
Theo cách tiếp cận này, một công nghệ chỉ thực sự trở thành công cụ giáo dục khi người học biết sử dụng nó để phục vụ mục tiêu học tập. Quá trình đó không diễn ra tự động mà cần có sự dẫn dắt của giáo viên. Nói cách khác, AI có thể là một phương tiện mạnh mẽ, nhưng việc biến AI thành công cụ học tập hiệu quả vẫn phụ thuộc rất lớn vào năng lực sư phạm của người thầy.
Khi AI trở thành “trợ giảng” của giáo viên
Những kết quả bước đầu của dự án VMathAI cho thấy AI có thể hỗ trợ đáng kể cho công việc giảng dạy. Hệ thống được xây dựng trên cơ sở mô hình học tập thích ứng, sử dụng AI để theo dõi tiến trình học tập của học sinh, dự đoán mức độ phù hợp giữa năng lực người học và độ khó của từng câu hỏi, từ đó gợi ý nội dung tiếp theo phù hợp nhất. Đến nay, VMathAI đã được triển khai tại 21 trường, hơn 800 lớp học với trên 37.000 học sinh và hơn 350 giáo viên, cán bộ quản lý tham gia.
Nếu như trước đây giáo viên phải mất nhiều thời gian để nắm bắt trình độ từng học sinh thì nay AI có thể hỗ trợ thực hiện công việc này ngay từ giai đoạn chuẩn bị. Dữ liệu thu được giúp giáo viên điều chỉnh hoạt động trên lớp phù hợp hơn với nhu cầu của từng nhóm học sinh.
Từ thực tiễn triển khai, cô Nguyễn Thị Lan - Tổ trưởng tổ toán Trường Trung học phổ thông Quế Võ 1 (Bắc Ninh) chia sẻ, giáo viên bình thường sẽ khó có thể soạn 45 bài luyện khác nhau cho mỗi học sinh và chấm với từng học sinh. Nhưng với AI, không chỉ giáo viên được "nhẹ việc" mà còn có dữ liệu để hiểu sát từng học sinh hơn và chủ động hỗ trợ. Dựa trên kết quả làm bài luyện tập, AI gợi mở dần để các em làm ra đáp án. AI cũng hiểu những điểm mạnh, điểm yếu của mỗi học sinh để tiếp tục thiết kế các bài tập phù hợp hơn. Lúc này, thầy cô giáo đóng vai trò là người giám sát, hướng dẫn học sinh.
Một lo ngại phổ biến hiện nay là học sinh có thể lạm dụng AI để tìm đáp án thay vì tự học. Các chuyên gia cho rằng đây chính là lý do vai trò của giáo viên càng trở nên quan trọng. Hiện nay một số trường đại học hiện đang phát triển các chatbot AI phục vụ học tập theo hướng chỉ đưa ra gợi ý, câu hỏi dẫn dắt chứ không cung cấp đáp án trực tiếp. Mục tiêu là giúp người học hình thành tư duy giải quyết vấn đề thay vì phụ thuộc vào công nghệ. Thay vì trả lời ngay, AI được thiết kế để đặt câu hỏi, khuyến khích học sinh suy nghĩ, tự kiểm tra kết quả và thử sức với các nhiệm vụ tương tự.
AI chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong một thiết kế sư phạm phù hợp. Công nghệ có thể cung cấp dữ liệu, hỗ trợ đánh giá thường xuyên và giảm tải một số công việc, nhưng không thể thay thế giáo viên trong việc tổ chức hoạt động học tập, truyền cảm hứng, theo dõi sự tiến bộ và hỗ trợ cảm xúc cho học sinh. Quan điểm này cũng tương đồng với khuyến nghị mới đây của UNESCO rằng AI không nên “chỉ định việc học” mà cần được sử dụng để hỗ trợ tính tự chủ, tính sáng tạo và các giá trị nhân văn của người học.
Nhìn từ góc độ đó, AI không làm lu mờ vai trò của giáo viên. Ngược lại, sự xuất hiện của công nghệ đang thúc đẩy nghề dạy học bước sang một giai đoạn mới, nơi người thầy không còn chỉ là người truyền đạt tri thức mà trở thành người thiết kế môi trường học tập, người cố vấn và người đồng hành cùng học sinh trên hành trình phát triển năng lực cá nhân.
Trong kỷ nguyên AI, điều thay đổi không phải sự cần thiết của giáo viên, mà là cách giáo viên tạo ra giá trị cho người học. Đây cũng là sự thay đổi quan trọng mà giáo dục đang chứng kiến hiện nay.
