Đào tạo lại, đào tạo nâng cao, cải thiện sinh kế cho người nghèo đô thị và lao động phi chính thức tại Việt Nam

Kinh tế toàn cầu và khu vực đang biến đổi dưới tác động của Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư, biến đổi khí hậu toàn cầu và những hệ lụy hậu đại dịch, thị trường lao động Việt Nam đứng trước yêu cầu tái cơ cấu toàn diện. Quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa diễn ra với tốc độ nhanh chóng tại các trung tâm kinh tế lớn như Thủ đô Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, và Đà Nẵng đã đóng vai trò là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng kinh tế quốc gia, duy trì mức tăng trưởng Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) ấn tượng trong nhiều thập kỷ. Phát triển đồng thời cũng làm bộc lộ cấu trúc thị trường lao động mang tính nhị nguyên, tồn tại song song khu vực kinh tế chính thức với năng suất lao động cao, môi trường làm việc ổn định, và khu vực kinh tế phi chính thức khổng lồ, thu hút hàng chục triệu lao động, tiềm ẩn rủi ro, bấp bênh và thiếu vắng trầm trọng các cơ chế bảo vệ của mạng lưới an sinh xã hội.

Tại các khu vực thành thị, nơi chi phí sinh hoạt liên tục gia tăng và áp lực cạnh tranh gay gắt, chênh lệch về thu nhập, cơ hội tiếp cận dịch vụ cơ bản và khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế ngày càng trở nên rõ nét. Báo cáo đánh giá của Cục Thống kê cho thấy lao động phi chính thức vẫn chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng lực lượng lao động, đóng vai trò là "bệ đỡ" linh hoạt giúp hấp thụ các cú sốc kinh tế ngắn hạn, nhưng xét về dài hạn, đây là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước những đứt gãy của chuỗi cung ứng và sự tự động hóa. Đặc biệt đáng quan ngại là tình trạng thất nghiệp và thiếu việc làm bền vững ở lực lượng thanh niên đô thị. Tỷ lệ thanh niên không có việc làm, không tham gia học tập hoặc đào tạo (được gọi chung là nhóm NEET - Not in Education, Employment, or Training) đang ở mức báo động, tạo ra nguy cơ lãng phí nghiêm trọng "cổ tức nhân khẩu học" và gia tăng gánh nặng lên hệ thống phúc lợi xã hội trong tương lai.

Báo cáo nghiên cứu phân tích thực trạng nghèo đa chiều, đặc điểm cấu trúc của lao động phi chính thức và thanh niên thất nghiệp tại Hà Nội cũng như các đô thị trên phạm vi toàn quốc. Trên cơ sở nhận diện những điểm nghẽn về thể chế và năng lực, nghiên cứu tập trung thiết kế và đề xuất một hệ sinh thái các giải pháp cải thiện sinh kế mang tính đột phá thông qua các cơ chế đào tạo lại (retraining) và đào tạo nâng cao (upskilling). Khung giải pháp được xây dựng dựa trên giao thoa chiến lược của các trụ cột kỹ năng tương lai, bao gồm: Chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, phát triển bao trùm, ngoại ngữ, công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), khởi nghiệp và quản lý tài chính. Mô hình hướng tới mục tiêu tối thượng là đảm bảo một tiến trình "chuyển dịch công bằng" (just transition), nâng cao năng lực chống chịu và kiến tạo sinh kế bền vững, không để lao động yếu thế bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên số hóa.

Phân tích cấu trúc nghèo đa chiều tại các đô thị Việt Nam

Đo lường và đánh giá tình trạng nghèo đói tại Việt Nam đã chuyển từ phương pháp tiếp cận đơn chiều (dựa thuần túy vào thu nhập) sang phương pháp tiếp cận đa chiều, thể hiện rõ nét qua các chính sách của Đảng và Nhà nước, không chỉ nhìn nhận nghèo đói qua khía cạnh tài chính mà còn đánh giá mức độ thiếu hụt trong việc tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch, vệ sinh và thông tin. Áp dụng chuẩn nghèo đa chiều vào thực tiễn đô thị bộc lộ nghịch lý thống kê.

Theo kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022-2025 do Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố theo Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11 tháng 3 năm 2026, bức tranh phân hóa giàu nghèo giữa các vùng kinh tế và giữa khu vực thành thị - nông thôn hiện rõ.

Dữ liệu thống kê chỉ ra rằng khu vực Trung du và miền núi phía Bắc vẫn là vùng trũng của cả nước về tỷ lệ hộ nghèo, chiếm tới gần một nửa số hộ nghèo toàn quốc với 229.032 hộ. Trái ngược hoàn toàn với bức tranh đó, các vùng kinh tế trọng điểm như Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ ghi nhận số lượng hộ nghèo rất thấp. Điển hình như tại Thủ đô Hà Nội, số lượng hộ nghèo được ghi nhận chính thức là 0, và số hộ cận nghèo chỉ ở mức 451 hộ (trong đó khu vực thành thị chỉ còn 26 hộ cận nghèo). Tại Thành phố Hồ Chí Minh, đầu tàu kinh tế của cả nước, số lượng hộ nghèo và cận nghèo cộng lại chỉ còn 1.161 hộ. Xét thuần túy trên các tiêu chí chuẩn nghèo đa chiều hiện hành, dường như tình trạng nghèo đói đã hoàn toàn bị triệt tiêu khỏi các đại đô thị.

Tuy nhiên, các phân tích chuyên sâu về xã hội học đô thị và kinh tế học phát triển cho thấy thực tế phức tạp hơn, được giới học giả gọi là hiện tượng "nghèo đô thị mới". Các tiêu chí đo lường chính thức thường lấy hộ gia đình có đăng ký thường trú làm đơn vị thống kê, vô hình trung đã bỏ lọt một lực lượng khổng lồ những người lao động di cư không có hộ khẩu, sinh sống tạm bợ tại các khu nhà trọ chật hẹp, không đủ điều kiện pháp lý để được công nhận và hưởng các chính sách hỗ trợ hộ nghèo. Những người có thể có mức thu nhập danh nghĩa nhỉnh hơn chuẩn nghèo quy định, nhưng khi đặt trong bối cảnh chi phí sinh hoạt đắt đỏ tại Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, thu nhập đó hoàn toàn bị bào mòn bởi các chi phí thiết yếu về thuê nhà, y tế, giáo dục cho con cái và đi lại. Sự tồn tại của 1,92 triệu lao động phi chính thức tại Hà Nội tính đến năm 2025 là minh chứng cho bộ phận đông đảo cư dân đô thị đang chênh vênh trên lằn ranh mong manh giữa mức sống tối thiểu và sự tổn thương sinh kế nghiêm trọng. Chuyển đổi từ hỗ trợ nhân đạo sang bảo đảm quyền an sinh xã hội đòi hỏi nhà hoạch định chính sách phải nhìn nhận và tích hợp nhóm "nghèo ẩn" vào các chiến lược phát triển kỹ năng và việc làm.

Tổn thương cấu trúc của lao động phi chính thức đô thị

Lao động phi chính thức tại các đô thị Việt Nam không còn giới hạn ở những hình ảnh truyền thống như người bán hàng rong, thu gom phế liệu, hay lao động chân tay giản đơn. Lực lượng lao động đã và đang trải qua quá trình tái cơ cấu mạnh mẽ, mở rộng sang các hình thái việc làm mới trong nền kinh tế nền tảng (gig economy) như tài xế công nghệ, nhân viên giao hàng (shipper), cộng tác viên bán hàng trực tuyến, và những người làm việc tự do trong lĩnh vực dịch vụ. Tính đến Quý III năm 2026, số lượng lao động phi chính thức trên toàn quốc đạt con số 32,4 triệu người, tương đương 61,5% tổng số lao động có việc làm. Mặc dù tỷ lệ lao động phi chính thức tại khu vực thành thị thấp hơn so với nông thôn (khoảng 48% so với 74%), nhưng mức độ phức tạp và sức ép mưu sinh khốc liệt hơn nhiều. Theo khu vực kinh tế, nông, lâm nghiệp và thủy sản, tỷ lệ phi chính thức lên đến 98,7%; công nghiệp và xây dựng là 41,9%, dịch vụ là 52,7%.

Cấu trúc tổn thương của nhóm lao động phi chính thức tại đô thị được thể hiện qua bốn điểm nghẽn. Điểm nghẽn thứ nhất là thu nhập và cường độ bóc lột sức lao động. Phân tích dữ liệu năm 2021 cho thấy, thu nhập bình quân của lao động phi chính thức chỉ đạt 4,4 triệu đồng/tháng, chỉ bằng hơn một nửa so với mức 8,2 triệu đồng/tháng của lao động chính thức. Đáng báo động hơn, có tới 47% lao động phi chính thức có mức thu nhập thấp hơn lương tối thiểu vùng, phản ánh tình trạng bấp bênh và thiếu hụt khả năng thương lượng trên thị trường lao động. Để bù đắp cho mức thu nhập eo hẹp, người lao động buộc phải đánh đổi bằng sức khỏe và thời gian. Thống kê chỉ ra rằng hơn 35% lao động phi chính thức phải làm việc vượt quá 48 giờ/tuần, vi phạm các giới hạn về thời giờ làm việc được quy định trong Bộ luật Lao động, trong khi khoảng 10,18% khác buộc phải đảm nhận từ hai công việc trở lên mới mong duy trì được cuộc sống gia đình. Đối với nhóm lao động tự do làm việc ngoài trời, thời gian làm việc trung bình thậm chí lên tới 55,3 giờ/tuần, đặt họ vào tình trạng phơi nhiễm kéo dài với các yếu tố độc hại và thời tiết cực đoan.

Điểm nghẽn thứ hai là khoảng trống an sinh xã hội. Gần như toàn bộ lưới an sinh xã hội hiện hành đều được thiết kế xoay quanh trục quan hệ lao động có hợp đồng chính thức. Có đến 98% lao động phi chính thức không được tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Các nỗ lực mở rộng độ bao phủ thông qua hình thức bảo hiểm xã hội tự nguyện chưa mang lại hiệu quả như kỳ vọng, khi tỷ lệ tham gia của nhóm này chỉ dừng lại ở mức 2,1%. Thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro khiến hàng triệu lao động đô thị đối mặt với nguy cơ "trắng tay" hoàn toàn khi gặp biến cố về sức khỏe, tai nạn lao động, hay những đứt gãy kinh tế vĩ mô.

Điểm nghẽn thứ ba xuất phát từ những hạn chế nội tại về vốn nhân lực. Đặc trưng mang tính cấu trúc của khu vực phi chính thức là sự quy tụ của lực lượng lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật thấp. Có tới 87,3% lao động trong khu vực chưa từng trải qua bất kỳ hình thức đào tạo nghề chuyên môn nào, dẫn đến hệ quả là hơn 35,3% trong số họ bị kẹt lại ở các nhóm nghề giản đơn, giá trị gia tăng thấp và dễ bị thay thế bởi quá trình tự động hóa. Phân tích tương quan cho thấy, trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp tỷ lệ nghịch với khả năng rơi vào khu vực phi chính thức; trình độ càng cao, người lao động càng có nhiều cơ hội dịch chuyển sang khu vực chính thức.

Không thể bỏ qua bất bình đẳng giới và gánh nặng kép đè lên vai phụ nữ lao động phi chính thức. Các nghiên cứu chuyên sâu của Tổ chức Lao động Quốc tế khẳng định phụ nữ hoạt động trong khu vực kinh tế phi chính thức phải đối mặt với mức độ dễ bị tổn thương cao hơn đáng kể so với nam giới. Họ không chỉ chịu thiệt thòi về mặt thu nhập bình quân (thấp hơn nam giới và giảm sâu hơn trong giai đoạn khủng hoảng) mà còn bị trói buộc bởi gánh nặng công việc chăm sóc gia đình không được trả lương. Những định kiến giới tính truyền thống cùng trách nhiệm làm mẹ, làm vợ khiến nhiều phụ nữ phải chấp nhận các công việc phi chính thức bấp bênh chỉ để có được sự linh hoạt về mặt thời gian, từ đó tước đi của họ cơ hội tham gia các khóa đào tạo nâng cao trình độ và tìm kiếm việc làm chính thức (ILO, 2024).

Khủng hoảng việc làm thanh niên và lực lượng NEET đô thị

Bên cạnh lực lượng lao động trung niên, thị trường lao động đô thị đang chứng kiến một hiện tượng đáng lo ngại liên quan đến lực lượng thanh niên. Theo các báo cáo nhân khẩu học và lao động được công bố vào cuối năm 2026, Việt Nam hiện có khoảng 1,6 triệu thanh niên thuộc nhóm NEET (không có việc làm, không tham gia học tập, không tham gia đào tạo). Tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên (độ tuổi từ 15 đến 24) luôn duy trì ở mức cao bất thường. Số liệu quý III năm 2026 cho thấy tỷ lệ này chạm mốc 9,07%, cao gấp gần bốn lần so với tỷ lệ thất nghiệp chung 2,22% của toàn bộ lực lượng lao động.

Ngay cả đối với những thanh niên đang có việc làm, chất lượng việc làm cũng là một dấu hỏi lớn. Khảo sát thực tế chỉ ra rằng 57,5% thanh niên có việc làm đang phải bươn chải trong khu vực phi chính thức, và chỉ có 41,4% thanh niên lao động được tiếp cận các hệ thống bảo hiểm xã hội cơ bản. Tại các đô thị lớn như Hà Nội, nơi tập trung đông đảo sinh viên tốt nghiệp từ các trường đại học, cao đẳng và lực lượng lao động trẻ di cư từ nông thôn, tình trạng "thất nghiệp kép", bao gồm cả thất nghiệp mở và tình trạng làm việc không đúng chuyên môn, dưới mức năng lực, đang tạo ra những lực cản vô hình đối với tăng trưởng (ILO, 2026).

Tồn tại của lực lượng thanh niên NEET và thanh niên lao động phi chính thức khổng lồ bắt nguồn từ sự "lệch pha" nghiêm trọng giữa hệ thống giáo dục - đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường. Hệ thống đào tạo truyền thống chú trọng quá nhiều vào lý thuyết hàn lâm, trong khi chậm cập nhật các kỹ năng thực hành, kỹ năng công nghệ và khả năng thích ứng linh hoạt mà nền kinh tế số đòi hỏi. Nếu không có các can thiệp kịp thời và căn cơ thông qua định hướng nghề nghiệp, đào tạo lại và kết nối thị trường hiệu quả, nhóm thanh niên sẽ đối mặt với nguy cơ bị gạt ra bên lề xã hội, rơi vào vòng luẩn quẩn của sự nghèo đói liên thế hệ, đồng thời làm tiêu tan lợi thế về cơ cấu dân số vàng mà Việt Nam đang sở hữu.

Rào cản hệ thống trong tiếp cận giáo dục nghề nghiệp

Mặc dù giải pháp đào tạo lại và đào tạo nâng cao được xác định là chìa khóa then chốt để cải thiện sinh kế, việc đưa lao động phi chính thức và thanh niên thất nghiệp đô thị vào các chương trình giáo dục nghề nghiệp hiện đang vấp phải những rào cản mang tính hệ thống vô cùng kiên cố.

Thứ nhất là rào cản về chi phí cơ hội, bao gồm cả rào cản thời gian và tài chính. Đặc thù mưu sinh của lao động phi chính thức là thu nhập mang tính nhật tu, "ráo mồ hôi là hết tiền". Việc yêu cầu họ từ bỏ công việc hiện tại để tham gia một khóa học nghề sơ cấp kéo dài từ ba đến sáu tháng đồng nghĩa với việc đẩy gia đình họ vào tình trạng cắt đứt nguồn thu nhập sinh tồn. Khảo sát tại Hà Nội cho thấy, đối mặt với sự đánh đổi, nhiều lao động thà chấp nhận thất nghiệp tạm thời hoặc chuyển sang các hình thức buôn bán nhỏ lẻ trên mạng xã hội thay vì đầu tư thời gian vào việc học nghề. Quỹ thời gian bằng không, cộng với áp lực tài chính đè nặng, khiến các chính sách miễn giảm học phí thuần túy trở nên vô hiệu nếu không đi kèm với các khoản trợ cấp sinh hoạt bù đắp.

Thứ hai là xơ cứng trong thiết kế chương trình và phương pháp đào tạo. Đa số các cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập vẫn duy trì mô hình đào tạo theo niên chế hoặc theo học kỳ, với khung giờ hành chính cứng nhắc. Nội dung đào tạo thường chậm được cập nhật, tập trung vào các nhóm nghề truyền thống mà bỏ qua những kỹ năng ngách có nhu cầu cao tại đô thị như logistics, thương mại điện tử, dịch vụ chăm sóc sức khỏe, và bảo trì công nghệ mới. Sự thiếu vắng cơ chế liên kết hữu cơ giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp dẫn đến hệ quả người lao động sau khi tốt nghiệp vẫn bơ vơ trong việc tìm kiếm đầu ra.

Thứ ba là lằn ranh sinh tử mang tên công nghệ. Chuyển đổi số được xem là động lực thúc đẩy tăng trưởng, nhưng đối với lao động phi chính thức chưa qua đào tạo, lại trở thành một rào cản khổng lồ. Những người thiếu hụt tư duy và kỹ năng công nghệ (digital illiteracy) không chỉ bị loại khỏi các cơ hội việc làm mới mà còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nền tảng học tập trực tuyến (E-learning), vốn được xem là giải pháp linh hoạt nhất cho người đi làm.

Thứ tư là những khoảng trống trong khung pháp lý hỗ trợ đào tạo. Các chính sách hỗ trợ học nghề hiện hành thường phân mảnh. Chẳng hạn, các chương trình mục tiêu quốc gia tập trung chủ yếu vào lao động nông thôn, lao động vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trong khi lực lượng lao động di cư tại các đô thị lớn lại khó tiếp cận do vướng mắc về hộ khẩu và thủ tục hành chính. Quỹ bảo hiểm thất nghiệp chỉ hỗ trợ học nghề cho những người có giao kết hợp đồng lao động và có đóng bảo hiểm, nghiễm nhiên loại trừ toàn bộ lực lượng lao động phi chính thức khỏi khả năng tiếp cận quyền lợi.

Thứ năm là bất cân xứng thông tin và thiếu hệ thống tư vấn, định hướng nghề nghiệp chuyên sâu. Hầu hết lao động phi chính thức và thanh niên di cư đô thị không có kênh tiếp cận chính thống để nắm bắt dữ liệu dự báo nhu cầu thị trường, xu hướng việc làm mới hay các gói chính sách hỗ trợ học nghề hiện hành. Họ chủ yếu đưa ra quyết định dựa trên mạng lưới quan hệ cá nhân nhỏ hẹp hoặc thông tin truyền miệng, dẫn đến việc lựa chọn nghề nghiệp theo cảm tính, chạy theo các ngành nghề đã bão hòa hoặc dễ bị đào thải. Bên cạnh đó, định kiến xã hội nặng nề về việc xem nhẹ giáo dục nghề nghiệp so với giáo dục đại học tạo ra rào cản tâm lý lớn, khiến một bộ phận không nhỏ thanh niên thà chấp nhận thất nghiệp trá hình hoặc làm các công việc nền tảng (gig economy) bấp bênh thay vì chủ động đăng ký học nghề để xây dựng một lộ trình phát triển sinh kế dài hạn.

Khung sinh thái kỹ năng toàn diện cải thiện sinh kế đô thị

Để phá vỡ vòng luẩn quẩn của sự bấp bênh và nghèo đói đô thị, chiến lược đào tạo lại và đào tạo nâng cao không thể chỉ bó hẹp trong việc truyền thụ một kỹ năng nghề nghiệp đơn lẻ mang tính cơ học, đòi hỏi một tư duy hệ thống, thiết kế một lộ trình học tập đa chiều, tích hợp các bộ kỹ năng sinh tồn thiết yếu trong kỷ nguyên Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư. Cấu trúc của hệ sinh thái đào tạo được định hình bởi các cột kỹ năng cốt lõi, tương tác qua lại lẫn nhau để tạo nền tảng vững chắc cho người lao động.

Triển khai cụ thể các trụ cột kỹ năng đòi hỏi linh hoạt cao. Trong quá trình chuyển đổi xanh, không thể áp đặt những lý thuyết vĩ mô về biến đổi khí hậu cho người lao động nghèo. Thay vào đó, cần cụ thể hóa thông qua các mô hình thực tiễn như chương trình "Kỹ năng xanh Việt Nam" nhằm nâng cao năng lực cho thanh niên. Đối với những người thu gom phế liệu phi chính thức, đào tạo kỹ năng phân loại rác thải tuân thủ quy định, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) sẽ giúp họ trở thành một mắt xích chính thức trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn tái chế, thay vì hoạt động trôi nổi và chịu ép giá từ các vựa phế liệu trung gian. Tương tự, đối với hàng chục ngàn thợ sửa chữa xe máy truyền thống tại Hà Nội, việc được đào tạo nâng cao (upskilling) về mạch điện, pin lithium và bảo dưỡng xe máy điện sẽ trực tiếp cứu vãn sinh kế của họ trước làn sóng chuyển đổi phương tiện giao thông xanh đang diễn ra mạnh mẽ.

Trong lĩnh vực công nghệ số, sự phân tầng kỹ năng là yếu tố bắt buộc. Ở cấp độ nền tảng, tư duy số cơ bản (Digital Literacy) là chiếc phao cứu sinh để người nghèo không bị bỏ lại phía sau khi toàn bộ xã hội tiến tới chính phủ điện tử và kinh tế không tiền mặt. Ở cấp độ nâng cao (ICT Skills), đào tạo cho các tiểu thương, phụ nữ bán hàng rong kỹ năng livestream, thiết lập gian hàng trên các nền tảng thương mại điện tử như TikTok Shop hay Shopee giúp giải quyết bài toán mặt bằng đắt đỏ tại đô thị và mở rộng tệp khách hàng không giới hạn.

Tất cả những kỹ năng chuyên môn sẽ thiếu đi sự bền vững nếu không được củng cố bởi trụ cột quản lý tài chính và khởi nghiệp tự thân. Sự thất bại của nhiều mô hình thoát nghèo trước đây bắt nguồn từ việc người dân không biết cách quản lý dòng tiền, dẫn đến tình trạng tiêu lạm vào vốn hoặc sập bẫy "tín dụng đen". Giáo dục tài chính phải hướng dẫn họ cách hạch toán chi phí siêu nhỏ, phân tách rõ ràng giữa tiền sinh hoạt gia đình và tiền vốn kinh doanh, từ đó hình thành tư duy tích lũy và mở rộng quy mô.

Để biến khung sinh thái kỹ năng từ lý thuyết trở thành công cụ cải biến sinh kế trên thực tế, cần có một sự đại tu về phương thức triển khai, với sự tham gia phối hợp đa ngành giữa chính quyền địa phương, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, hệ thống ngân hàng chính sách và các đối tác phát triển quốc tế.

Phương pháp đào tạo nghề phải từ bỏ mô hình trường lớp hàn lâm để chuyển sang mô hình đào tạo vi mô (Micro-learning) và chứng chỉ vi mô (Micro-credentials). Các khóa học cần được chia nhỏ thành các học phần ngắn (từ vài ngày đến vài tuần), tổ chức vào các khung giờ phi tiêu chuẩn (buổi tối, ngày nghỉ cuối tuần) hoặc ngay tại không gian sinh hoạt của cộng đồng. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ giáo dục, cung cấp bài giảng qua video, podcast trên điện thoại di động giúp người lao động có thể tranh thủ tự học trong lúc chờ khách hoặc nghỉ ngơi.

Cơ chế liên kết chuỗi theo mô hình Đối tác Công - Tư (PPP) phải được đặt làm trọng tâm. Chính quyền đô thị đóng vai trò là "bà đỡ", kết nối trực tiếp các trung tâm dịch vụ việc làm, cơ sở giáo dục nghề nghiệp với các tập đoàn logistics, hệ thống bán lẻ, các nền tảng gọi xe công nghệ và hợp tác xã. Chương trình đào tạo phải được xây dựng dựa trên "đơn đặt hàng" thực tế của doanh nghiệp, đảm bảo người học ra trường có ngay đầu ra và được tiếp nhận vào mạng lưới việc làm, loại bỏ tình trạng đào tạo phong trào gây lãng phí nguồn lực.

Đòn bẩy vĩ mô là nguồn vốn tín dụng chính sách. Theo số liệu mới nhất đến cuối quý III năm 2026, Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH) đang quản lý tổng dư nợ lên tới 457.961 tỷ đồng, trong đó riêng chương trình cho vay giải quyết việc làm ghi nhận dư nợ 114.853 tỷ đồng, phục vụ gần 2 triệu khách hàng. Dòng vốn này đã chứng minh năng lực lớn trong việc tạo sinh kế và khơi thông nguồn lực tại cơ sở.

Để tối ưu hóa hiệu quả, cần thiết lập một cơ chế "hỗ trợ kép" (Dual-Support) mang tính điều kiện. Các lao động phi chính thức và thanh niên thất nghiệp sau khi hoàn thành các khóa đào tạo lại (như khóa học thương mại điện tử, khóa chuyển đổi nông nghiệp xanh) và được cấp chứng chỉ kỹ năng vi mô, sẽ tự động được ưu tiên xét duyệt các gói vay giải quyết việc làm từ NHCSXH với các điều kiện ưu đãi vượt trội (chẳng hạn như tăng hạn mức vay lên tối đa 200 triệu đồng/cá nhân, kéo dài thời gian ân hạn, hoặc giảm lãi suất so với mức thông thường). Trong mô hình, chứng chỉ kỹ năng đóng vai trò như một dạng "tài sản tín chấp" về mặt năng lực con người, mang lại niềm tin cho ngân hàng về khả năng sinh lời và trả nợ của người vay, đồng thời tạo ra động lực tài chính mạnh mẽ thôi thúc người nghèo tham gia học nghề.

Nâng tầm kỹ năng cho người lao động phải đóng vai trò là bước đệm cho quá trình chuyển dịch công bằng từ khu vực phi chính thức sang khu vực chính thức, tuân thủ định hướng của ILO (2025). Đối với lực lượng lao động nền tảng (tài xế công nghệ, shipper), chính phủ cần khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý, định danh rõ ràng tư cách pháp nhân và mối quan hệ lao động của nhóm. Buộc các công ty nền tảng chia sẻ trách nhiệm đóng góp vào quỹ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm tai nạn và quỹ hỗ trợ đào tạo nghề cho "đối tác" của mình là biện pháp thiết yếu để chống lại sự bóc lột thuật toán.

Đối với nhóm lao động tự do không gắn với nền tảng, Nhà nước cần xây dựng chính sách trợ giá một phần để khuyến khích họ tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, kết hợp thiết kế các gói phúc lợi ngắn hạn (như trợ cấp ốm đau, thai sản) bên cạnh chế độ hưu trí dài hạn nhằm tăng tính hấp dẫn của chính sách.

Để đảm bảo người nghèo đô thị yên tâm chuyển đổi nghề nghiệp, mạng lưới an sinh xã hội phải giải quyết được bài toán an cư. Các chính sách hỗ trợ tiếp cận nhà ở xã hội, cho vay ưu đãi sửa chữa nhà ở cho hộ khó khăn tại Hà Nội, kết hợp với các hình thức trợ cấp sinh hoạt bù đắp chi phí cơ hội trong thời gian người lao động đi học nghề, sẽ tạo ra một tấm nệm an toàn, giảm thiểu tổn thương sinh kế.

Sự vận động không ngừng của quá trình đô thị hóa và nền kinh tế số tại Việt Nam đang đặt lực lượng lao động phi chính thức và thanh niên đô thị vào một cuộc thanh lọc khắc nghiệt. Dữ liệu thống kê về chuẩn nghèo đa chiều hiện hành, dù phản ánh những thành tựu đáng ghi nhận, nhưng không thể che khuất thực tế về hàng triệu sinh kế bấp bênh, làm việc với cường độ cao, thu nhập dưới chuẩn và bị gạt ra khỏi các cơ chế bảo vệ xã hội ngay giữa lòng các đại đô thị.

Nhóm lao động yếu thế không nên bị nhìn nhận như một gánh nặng của quá trình phát triển, phải được coi là một nguồn lực tiềm năng khổng lồ đang bị phong tỏa bởi bẫy năng suất thấp và rào cản kỹ năng. Cải thiện sinh kế bền vững đòi hỏi chuyển dịch tư duy sâu sắc từ các biện pháp cứu trợ từ thiện tạm thời sang nguyên tắc trao quyền (empowerment) thông qua giáo dục và đào tạo liên tục.

Hệ sinh thái kỹ năng toàn diện, bao trùm từ năng lực chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, ngoại ngữ, cho đến tư duy khởi nghiệp và quản lý tài chính, chính là chiếc chìa khóa để phá vỡ vòng luẩn quẩn đó. Chiếc chìa khóa chỉ có thể phát huy tác dụng khi được tích hợp đồng bộ với sự linh hoạt của hệ thống giáo dục nghề nghiệp, sức mạnh đòn bẩy của dòng vốn tín dụng chính sách, và mạng lưới an sinh xã hội bao trùm, nhạy cảm giới. Bằng việc thực thi quyết liệt và phối hợp đa ngành các giải pháp, Việt Nam có thể đảm bảo một lộ trình chuyển dịch công bằng, biến lực lượng lao động phi chính thức thành động lực cốt lõi cho một nền kinh tế đô thị thịnh vượng, bền vững và nhân văn.

Danh mục tài liệu tham khảo

Bộ Nông nghiệp và Môi trường. (2026). Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11 tháng 3 năm 2026: Công bố kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022-2025 trên phạm vi toàn quốc.

Cục Thống kê. (2026). Biểu số liệu Lao động việc làm Quý III năm 2026. Hà Nội: Cục Thống kê.

ILO. (2024). Informal employment in Viet Nam through a gender lens. International Labour Organization. ILO Country Office for Viet Nam.

ILO. (2025). Informality in Viet Nam: Trends, drivers and implications. International Labour Organization. ILO Country Office for Viet Nam.

ILO. (2026). Youth employment takes centre stage in Viet Nam's future of work. International Labour Organization. ILO News.

Tổng cục Thống kê. (2021). Tổng quan về lao động có việc làm phi chính thức ở Việt Nam. Nhà xuất bản Thanh Niên.

Thủ tướng. (2026). Chương trình “Đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo nghề nông thôn đến năm 2030”. Quyết định 328/QĐ-TTg, ngày 24 tháng 02 năm 2026 của Thủ tướng Chính phủ.

World Bank. (2022). 2022 Vietnam Poverty and Equity Assessment - From the Last Mile to the Next Mile. World Bank Group.