Bảo vệ trẻ em - yêu cầu xuyên suốt của chính sách giáo dục
Bạo lực học đường và xâm hại trẻ em là những vấn đề tác động trực tiếp đến quyền được bảo vệ, học tập và phát triển toàn diện của học sinh. Các hành vi này không chỉ gây tổn thương thể chất, tinh thần trước mắt mà còn có thể để lại hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe tâm thần, kết quả học tập và khả năng hòa nhập xã hội của trẻ.
Ở Việt Nam, yêu cầu bảo vệ trẻ em được thể chế hóa trong nhiều văn bản pháp luật. Luật Trẻ em năm 2016 xác lập quyền được bảo vệ để không bị bạo lực, bỏ rơi, bỏ mặc, xâm hại và bóc lột; đồng thời quy định trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cơ quan, tổ chức và cá nhân trong bảo đảm thực hiện quyền trẻ em. Nghị định số 80/2017/NĐ-CP của Chính phủ tiếp tục cụ thể hóa yêu cầu xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện và phòng, chống bạo lực học đường.
Đáng chú ý, Điều 6 Nghị định số 80/2017/NĐ-CP đặt ra các nhóm giải pháp tương đối toàn diện: tuyên truyền nâng cao nhận thức; trang bị kiến thức, kỹ năng phòng, chống xâm hại và bạo lực học đường; công khai kế hoạch, kênh tiếp nhận thông tin; kiểm tra, giám sát; phát hiện người học có nguy cơ; tư vấn, hỗ trợ và can thiệp khi vụ việc xảy ra. Quy định này cho thấy phòng, chống bạo lực học đường không thể chỉ dừng ở việc xử lý vi phạm, mà phải được tổ chức thành quy trình chủ động, liên tục trong mỗi cơ sở giáo dục.
Cùng với đó, Thông tư số 06/2019/TT-BGDĐT của Bộ GDĐT quy định quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục, góp phần hình thành chuẩn mực giao tiếp, ứng xử giữa cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên, người học và cha mẹ học sinh. Thông tư số 18/2023/TT-BGDĐT tiếp tục hướng dẫn xây dựng trường học an toàn, phòng, chống tai nạn thương tích trong cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên, trong đó có các nội dung về an ninh, trật tự, phòng chống bạo lực học đường, bảo vệ người học trên môi trường mạng, chăm sóc sức khỏe tâm thần và tư vấn tâm lý.
Như vậy, hệ thống chính sách đã tạo nền tảng pháp lý để các cơ sở giáo dục chuyển từ cách tiếp cận xử lý sự vụ sang quản trị rủi ro, xây dựng môi trường học đường an toàn và lấy người học làm trung tâm.
Tuyên truyền phải đi cùng kỹ năng nhận diện và tự bảo vệ
Một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay là đổi mới hoạt động tuyên truyền, giáo dục phòng, chống bạo lực học đường và xâm hại trẻ em theo hướng thiết thực, phù hợp với độ tuổi, tâm lý và môi trường sống của học sinh.
Tài liệu chuyên môn do Bộ GDĐT công bố về phòng ngừa bạo lực học đường và xâm hại tình dục trẻ em nhấn mạnh các mục tiêu: giúp học sinh nhận diện hành vi bạo lực, xâm hại; hiểu hậu quả; biết lựa chọn nội dung truyền thông và xây dựng hoạt động tuyên truyền tại nhà trường. Đây là định hướng cần được cụ thể hóa bằng những hoạt động học tập, trải nghiệm và thực hành tình huống, thay vì chỉ phổ biến quy định pháp luật theo hình thức một chiều.
Ở cấp học phổ thông, học sinh cần được hướng dẫn nhận diện các biểu hiện bạo lực thể chất, bạo lực tinh thần, cô lập, đe dọa, xúc phạm danh dự, bắt nạt trên mạng và những hành vi xâm phạm ranh giới cá nhân. Đối với nguy cơ xâm hại, nội dung giáo dục cần giúp các em nhận biết tình huống không an toàn, biết nói “không”, tìm kiếm sự trợ giúp từ người đáng tin cậy và thông báo cho người có trách nhiệm. Cách tổ chức phải phù hợp với lứa tuổi, bảo đảm không gây hoang mang hoặc tạo áp lực tâm lý cho học sinh.
Dẫn chứng quốc tế cho thấy đây là vấn đề có quy mô và hệ lụy đáng quan tâm. Báo cáo “Behind the Numbers: Ending School Violence and Bullying” của UNESCO tổng hợp dữ liệu từ các khảo sát quốc tế tại 144 quốc gia và vùng lãnh thổ, phân tích mức độ phổ biến, yếu tố nguy cơ và hậu quả của bạo lực, bắt nạt học đường. UNESCO nhấn mạnh bạo lực trong trường học xâm phạm quyền được giáo dục, sức khỏe và sự phát triển của trẻ; đồng thời ảnh hưởng tiêu cực đến kết quả học tập và sức khỏe tinh thần. Nghiên cứu này củng cố yêu cầu phải triển khai các giải pháp dựa trên bằng chứng, có sự tham gia của nhiều chủ thể thay vì chỉ tập trung vào tuyên truyền đơn lẻ.
Nhà trường cần chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và hỗ trợ
Từ yêu cầu chính sách, nhiệm vụ đặt ra đối với mỗi cơ sở giáo dục là xây dựng cơ chế phòng ngừa và ứng phó có thể vận hành trong thực tế. Trước hết, nhà trường cần rà soát nguy cơ tại các khu vực, thời điểm và hoạt động có khả năng phát sinh mất an toàn; công khai đầu mối tiếp nhận thông tin, bảo đảm học sinh có thể phản ánh sự việc một cách thuận tiện, kín đáo và không bị gây áp lực.
Giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn và nhân viên tư vấn cần được trang bị kỹ năng nhận diện dấu hiệu bất thường như học sinh đột ngột thu mình, sợ đến trường, thay đổi hành vi, kết quả học tập giảm sút hoặc có biểu hiện lo âu. Việc phát hiện sớm không đồng nghĩa với quy kết hay gắn nhãn học sinh, mà cần mở ra cơ hội trao đổi, tìm hiểu nguyên nhân và hỗ trợ phù hợp.
Khi có vụ việc, nhà trường cần ưu tiên bảo đảm an toàn cho học sinh, đánh giá sơ bộ mức độ tổn hại, tổ chức chăm sóc y tế và hỗ trợ tâm lý khi cần thiết; đồng thời thông báo, phối hợp với gia đình và cơ quan chức năng theo quy định. Đối với những vụ việc vượt quá khả năng giải quyết của cơ sở giáo dục, Nghị định số 80/2017/NĐ-CP yêu cầu thông báo kịp thời với cơ quan công an, chính quyền địa phương và các cơ quan liên quan. Quá trình xử lý cần bảo vệ thông tin riêng tư, tránh để học sinh bị tổn thương thêm do bị chất vấn, kỳ thị hoặc lan truyền hình ảnh, thông tin trên mạng xã hội.
Bên cạnh đó, gia đình cần được xem là đối tác của nhà trường trong bảo vệ trẻ em. Việc duy trì trao đổi thường xuyên giữa cha mẹ và giáo viên giúp nhận diện sớm những thay đổi về tâm lý, hành vi của học sinh; đồng thời tạo sự thống nhất trong giáo dục kỹ năng ứng xử, giải quyết mâu thuẫn và sử dụng mạng an toàn.
Xây dựng văn hóa học đường không bạo lực
Phòng, chống bạo lực học đường và xâm hại trẻ em chỉ thực sự bền vững khi trở thành một bộ phận của văn hóa nhà trường. Điều đó đòi hỏi người đứng đầu cơ sở giáo dục phải đưa nhiệm vụ bảo đảm an toàn vào kế hoạch năm học, phân công rõ trách nhiệm, duy trì cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện. Giáo viên cần thực hành phương pháp giáo dục tích cực, tôn trọng nhân phẩm, không sử dụng hình thức kỷ luật gây tổn thương thể chất hoặc tinh thần đối với học sinh.
Các hoạt động giáo dục cũng cần tạo cơ hội để học sinh tham gia xây dựng quy tắc ứng xử, biết tôn trọng sự khác biệt, giải quyết bất đồng bằng đối thoại và hỗ trợ bạn bè khi chứng kiến hành vi bắt nạt. Khi học sinh được lắng nghe, được bảo vệ và được trao cơ hội tham gia, các em sẽ có thêm niềm tin để lên tiếng trước những nguy cơ mất an toàn.
Xây dựng trường học an toàn vì thế không chỉ là đáp ứng tiêu chí hay hoàn thành kế hoạch tuyên truyền, mà là quá trình hình thành môi trường trong đó mọi học sinh đều được tôn trọng, bảo vệ và có cơ hội phát triển. Từ nền tảng chính sách đến hành động cụ thể của từng nhà trường, phòng ngừa bạo lực và xâm hại cần được thực hiện thường xuyên, có trách nhiệm và dựa trên sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo dục, gia đình và cộng đồng.
Gần 2.000 chương trình tuyên truyền phòng, chống bạo lực học đường, xâm hại trẻ em được tổ chức đồng loạt
Hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026, ngày 09/11/2026, Bộ Công an phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) tổ chức Chương trình tuyên truyền phòng, chống bạo lực học đường, xâm hại trẻ em. Chương trình điểm cấp Bộ diễn ra tại Trường THCS Nghĩa Trụ (xã Nghĩa Trụ, tỉnh Hưng Yên) và Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy (tỉnh Ninh Bình), đồng thời được triển khai đồng loạt tại gần 2.000 trường THCS, THPT trên cả nước.
Thông qua các hoạt động tuyên truyền, học sinh được nâng cao nhận thức, trang bị kiến thức và kỹ năng nhận diện, phòng tránh bạo lực học đường, xâm hại trẻ em; đồng thời hình thành ý thức chấp hành pháp luật, biết tôn trọng, yêu thương, giúp đỡ bạn bè, không sử dụng bạo lực để giải quyết mâu thuẫn và chủ động lên tiếng khi bản thân hoặc người khác có nguy cơ bị xâm hại.
Tại chương trình, Thiếu tướng Ngô Hoài Thu, Phó Cục trưởng Cục Công tác chính trị (Bộ Công an) nhấn mạnh, nhiều vụ việc bạo lực học đường bắt nguồn từ những mâu thuẫn nhỏ, cùng sự thiếu hụt kiến thức và kỹ năng ứng xử của học sinh. Trong khi đó, hành vi xâm hại trẻ em ngày càng đa dạng, với phương thức, thủ đoạn tinh vi, khó phát hiện, đặc biệt trên không gian mạng. Những vụ việc này có thể gây tổn thương tâm lý kéo dài, ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ và làm suy giảm tính an toàn, lành mạnh của môi trường giáo dục.
Thời gian qua, Bộ Công an và Bộ GDĐT đã tăng cường phối hợp triển khai các nhiệm vụ, giải pháp thực hiện Chỉ thị số 03/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về ngăn chặn, đẩy lùi bạo lực học đường. Hai Bộ đồng thời đề nghị các cấp, ngành, tổ chức đoàn thể, nhà trường và gia đình tiếp tục phối hợp chặt chẽ trong công tác giáo dục, quản lý, bảo vệ trẻ em; xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh, nơi mỗi học sinh được tôn trọng, yêu thương và bảo vệ.
Tài liệu tham khảo
Bộ GDĐT, tài liệu chuyên môn Phòng ngừa bạo lực học đường và xâm hại tình dục trẻ em, trong học phần về sức khỏe sinh sản, sức khỏe tâm thần và phòng, chống tác hại của chất gây nghiện.
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2019). Thông tư số 06/2019/TT-BGDĐT ngày 12/4/2019 quy định quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông và giáo dục thường xuyên. https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=196910&classid=1
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2023). Thông tư số 18/2023/TT-BGDĐT ngày 26/10/2023 hướng dẫn xây dựng trường học an toàn, phòng, chống tai nạn thương tích trong cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên. https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=208912&classid=1&orggroupid=4
Chính phủ (2017). Nghị định số 80/2017/NĐ-CP ngày 17/7/2017 của Chính phủ quy định về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường. https://vanban.chinhphu.vn/default.aspx?pageid=27160&docid=190430
Chính phủ (2026). Chỉ thị số 03/CT-TTg, ngày 30/01/2026 của Thủ tướng Chính phủ về Ngăn chặn, đẩy lùi bạo lực học đường. https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=216852
Quốc hội (2025). Luật Trẻ em số 102/2016/QH13; có thể tham khảo thêm Văn bản hợp nhất số 108/VBHN-VPQH năm 2025. https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=215227&classid=2629
UNESCO (2019), Behind the Numbers: Ending School Violence and Bullying.
WHO, UNESCO và UNICEF (2019), School-based Violence Prevention: A Practical Handbook.