Tại Phiên họp thường kỳ tháng 6/2026 của Chính phủ và Hội nghị Chính phủ trực tuyến với 34 địa phương vừa qua, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã báo cáo về công tác chuẩn bị năm học 2026-2027 - năm học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong triển khai Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị; ngành Giáo dục phải tạo chuyển biến thực chất hơn về cơ hội tiếp cận, chất lượng giáo dục và phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao cho kỷ nguyên số. Một trong những nội dung quan trọng để thực hiện mục tiêu này là Bộ đã ban hành khung năng lực số, trong đó có nội dung về trí tuệ nhân tạo dành cho giáo viên và người học; hướng dẫn tăng cường giáo dục, giảng dạy về trí tuệ nhân tạo trong trường phổ thông; hướng dẫn mời nghệ nhân, nghệ sĩ, vận động viên tham gia giảng dạy.
Đồng thời, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang chỉ đạo xây dựng nền tảng giáo dục thông minh quốc gia, ứng dụng trí tuệ nhân tạo có kiểm soát. Trong năm học tới, ngành Giáo dục sẽ đưa vào thử nghiệm các trợ lý giảng dạy, học tập cá thể hóa.
Đổi mới giáo dục bắt đầu từ đổi mới đội ngũ nhà giáo
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những thay đổi chưa từng có đối với giáo dục. AI không chỉ hỗ trợ giáo viên thiết kế bài giảng, xây dựng học liệu hay phân tích kết quả học tập mà còn từng bước tham gia vào nhiều hoạt động quản trị nhà trường như tổng hợp dữ liệu, dự báo xu hướng, hỗ trợ lập kế hoạch và đánh giá chất lượng giáo dục. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: cùng thực hiện một chương trình, cùng một hệ thống văn bản hướng dẫn nhưng kết quả triển khai giữa các địa phương, giữa các nhà trường, thậm chí giữa các giáo viên trong cùng một trường vẫn có sự khác biệt rõ rệt.
Điều đó cho thấy, thành công của đổi mới giáo dục không chỉ phụ thuộc vào chương trình, sách giáo khoa hay cơ sở vật chất, mà trước hết phụ thuộc vào chất lượng của đội ngũ trực tiếp thực hiện đổi mới. Chương trình chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi được hiện thực hóa thông qua từng bài giảng, từng hoạt động giáo dục và từng quyết định sư phạm của giáo viên; đồng thời được tổ chức, dẫn dắt bởi đội ngũ quản lý có tầm nhìn và năng lực đổi mới.
Bàn luận về vấn đề này, GS.TS Nguyễn Đức Chính - Nguyên Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng khó khăn lớn nhất của quá trình đổi mới không nằm ở bản thân chương trình mà ở khâu chuẩn bị đội ngũ thực hiện. Theo ông, nếu giáo viên chưa thực sự hiểu triết lý của chương trình mới, chưa được trang bị những phương pháp dạy học và đánh giá phù hợp, còn cán bộ quản lý chưa đủ năng lực tổ chức, hỗ trợ và dẫn dắt quá trình đổi mới thì những mục tiêu của chương trình khó có thể đạt được trong thực tiễn. Những nhà trường tạo được chuyển biến tích cực thường là nơi giáo viên chủ động đổi mới phương pháp dạy học, tích cực học tập, chia sẻ kinh nghiệm chuyên môn và không ngừng cập nhật tri thức mới. Ngược lại, ở những nơi giáo viên vẫn chủ yếu dạy học theo lối truyền thụ một chiều, việc đổi mới dễ dừng ở hình thức, chưa tạo ra những thay đổi thực chất trong chất lượng giáo dục.
Điều này cũng phù hợp với các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn hiện nay. Nghị quyết số 29-NQ/TW xác định phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục là khâu then chốt của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Kết luận số 91-KL/TW tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đặc biệt, Luật Nhà giáo không chỉ tạo hành lang pháp lý cho việc xây dựng và phát triển đội ngũ, mà còn khẳng định yêu cầu nâng cao năng lực nghề nghiệp, bồi dưỡng thường xuyên và học tập suốt đời đối với mỗi nhà giáo.
Nếu như trước đây, công tác bồi dưỡng chủ yếu nhằm giúp giáo viên cập nhật chương trình, nội dung giảng dạy hoặc những quy định chuyên môn mới thì hiện nay yêu cầu đó đã thay đổi. Giáo viên không chỉ cần biết "dạy cái gì" mà quan trọng hơn là biết "tổ chức việc học như thế nào" để học sinh phát huy năng lực, tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và thích ứng với một thế giới luôn biến động. Điều đó đòi hỏi hoạt động bồi dưỡng cũng phải chuyển từ cách tiếp cận thiên về bổ sung kiến thức sang phát triển năng lực nghề nghiệp một cách liên tục.
AI đang làm thay đổi nghề dạy học
Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang mở ra một giai đoạn mới đối với giáo dục. Nếu như trước đây, công nghệ số chủ yếu hỗ trợ số hóa tài liệu, quản lý hồ sơ hay tổ chức các lớp học trực tuyến thì AI đã vượt xa vai trò của một công cụ hỗ trợ đơn thuần. AI có thể tham gia xây dựng học liệu, thiết kế kế hoạch bài dạy, gợi ý câu hỏi đánh giá, phân tích kết quả học tập và hỗ trợ cá thể hóa quá trình học tập của người học.
Điều đó khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu AI có thay thế giáo viên hay không. Tuy nhiên, cũng giống như nhận định của UNESCO trong các khuyến nghị về ứng dụng AI trong giáo dục, công nghệ có thể hỗ trợ nhiều khâu của hoạt động dạy học nhưng không thể thay thế vai trò của người thầy trong việc truyền cảm hứng, định hướng giá trị, xây dựng môi trường học tập và đưa ra những quyết định mang tính sư phạm. Giá trị cốt lõi của nghề giáo không nằm ở việc truyền đạt thông tin mà ở khả năng đồng hành cùng học sinh trong quá trình phát triển.
Chính vì vậy, AI không làm giảm vai trò của giáo viên mà đang làm thay đổi yêu cầu đối với nghề dạy học. Trong bối cảnh mới, giáo viên không còn là người chủ yếu cung cấp tri thức, bởi học sinh có thể tiếp cận nguồn thông tin rất lớn từ nhiều nền tảng khác nhau. Vai trò của người thầy chuyển dần sang thiết kế hoạt động học tập, hướng dẫn học sinh khai thác và kiểm chứng thông tin, phát triển tư duy phản biện, năng lực giải quyết vấn đề và hình thành những phẩm chất cần thiết để học tập suốt đời.
Điều đáng chú ý là những yêu cầu này thực chất không phải đến khi AI xuất hiện mới được đặt ra. GS.TS Nguyễn Đức Chính nhấn mạnh giáo viên cần hiểu rõ đặc điểm, năng lực, hứng thú và phong cách học tập của từng học sinh để lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp; cần tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, tăng cường trải nghiệm, dạy học phân hóa và đánh giá vì sự tiến bộ của người học thay cho cách dạy đồng loạt, đánh giá chủ yếu bằng điểm số.
Có thể nói, AI không làm thay đổi triết lý của giáo dục mà đang tạo thêm những công cụ mới để hiện thực hóa triết lý ấy. Nếu trước đây việc cá thể hóa quá trình học tập gặp nhiều khó khăn do hạn chế về thời gian và nguồn lực, thì ngày nay AI có thể hỗ trợ giáo viên phân tích dữ liệu học tập, nhận diện nhu cầu của từng học sinh và gợi ý các hình thức hỗ trợ phù hợp. Tuy nhiên, quyết định cuối cùng vẫn thuộc về người thầy - người hiểu học sinh, hiểu bối cảnh lớp học và chịu trách nhiệm đối với sự phát triển toàn diện của người học.
Vì vậy, trước những thay đổi nhanh chóng của công nghệ, vấn đề đặt ra là giáo viên cần được chuẩn bị những năng lực gì để làm chủ công nghệ, khai thác hiệu quả các công cụ mới mà vẫn giữ vững những giá trị cốt lõi của nghề dạy học. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với công tác bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo trong giai đoạn hiện nay.
Đổi mới công tác bồi dưỡng giáo viên trong bối cảnh mới
Những thay đổi của giáo dục trong kỷ nguyên AI đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại mục tiêu của công tác bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo. Điều quan trọng là giúp mỗi giáo viên hình thành năng lực thích ứng trước sự thay đổi của công nghệ, của tri thức và của yêu cầu phát triển người học trong xã hội hiện đại.
Các chuyên gia giáo dục cũng cho rằng bồi dưỡng giáo viên không nên chỉ dừng ở việc phổ biến chương trình hay hướng dẫn thực hiện các quy định mới, mà cần giúp giáo viên hiểu sâu mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông, nắm vững đặc điểm phát triển của người học và biết vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá phù hợp với từng đối tượng học sinh. Giáo viên cần được tổ chức nghiên cứu chương trình một cách hệ thống, xây dựng kế hoạch giáo dục, thiết kế các chủ đề dạy học, tăng cường hoạt động trải nghiệm, dạy học tích hợp và phân hóa, đồng thời sử dụng kết quả đánh giá để điều chỉnh quá trình dạy học thay vì chỉ đánh giá kết quả cuối cùng.
Sự phát triển của AI đang mở ra nhiều cơ hội để nâng cao chất lượng giáo dục, nhưng cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với đội ngũ nhà giáo. Công nghệ có thể hỗ trợ hoạt động dạy học hiệu quả hơn, song không thể thay thế vai trò của người thầy trong việc định hướng giá trị, nuôi dưỡng nhân cách, khơi dậy khát vọng học tập và đồng hành cùng sự phát triển của mỗi học sinh. Bởi vậy, yếu tố quyết định thành công của chuyển đổi số nằm ở việc chuẩn bị đội ngũ nhà giáo đủ năng lực để làm chủ công nghệ và sử dụng công nghệ vì sự phát triển của người học.
Đổi mới công tác bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo là đổi mới tư duy bồi dưỡng, chuyển từ cách tiếp cận thiên về cập nhật kiến thức sang phát triển năng lực nghề nghiệp, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng học tập suốt đời. Chỉ khi mỗi giáo viên trở thành một người học không ngừng, biết thích ứng với những thay đổi của khoa học và công nghệ nhưng vẫn giữ vững những giá trị cốt lõi của nghề dạy học, giáo dục mới có thể thực hiện thành công mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực người học trong bối cảnh mới.
Những định hướng trên cũng phù hợp với tinh thần của Luật Nhà giáo và Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Luật Nhà giáo xác lập yêu cầu xây dựng đội ngũ nhà giáo có phẩm chất, năng lực nghề nghiệp, được bồi dưỡng thường xuyên và phát triển liên tục trong suốt quá trình công tác. Nghị quyết 71 đặt ra yêu cầu giáo viên trong thời đại số cần chuyển đổi căn bản từ người truyền thụ kiến thức sang người hướng dẫn, định hướng. Điều đó đồng nghĩa với việc công tác bồi dưỡng không chỉ nhằm giúp giáo viên thích ứng với những thay đổi của chương trình giáo dục, mà còn phải chuẩn bị cho họ năng lực làm chủ công nghệ mới, khai thác AI một cách hiệu quả, có trách nhiệm và không ngừng đổi mới phương pháp dạy học. Đây là điều kiện để các cơ sở giáo dục xây dựng môi trường học tập sáng tạo, linh hoạt và từng bước hình thành văn hóa đổi mới trong toàn ngành.
