Làm việc với Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã nhấn mạnh yêu cầu giảm các hoạt động mang tính hình thức, giảm công việc hành chính không cần thiết để nhà giáo tập trung cho chuyên môn; đồng thời bảo đảm “3 đủ” gồm đủ trường lớp, đủ giáo viên và đủ cơ sở vật chất thiết yếu. Những định hướng này không chỉ giải quyết các vấn đề trước mắt của ngành giáo dục mà còn phản ánh tư duy phát triển mới: lấy chất lượng thực chất làm trung tâm, lấy người học và nhà giáo làm chủ thể của đổi mới.
Từ phát triển đất nước đến yêu cầu đổi mới giáo dục
Những năm gần đây, giáo dục Việt Nam đứng trước những yêu cầu phát triển chưa từng có. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, kinh tế số, chuyển đổi xanh và hội nhập quốc tế đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc thị trường lao động. Những công việc mang tính lặp lại dần được thay thế bởi công nghệ, trong khi nhu cầu về nguồn nhân lực có năng lực sáng tạo, tư duy phản biện, khả năng thích ứng và kỹ năng số ngày càng gia tăng.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho phát triển đất nước. Để hiện thực mục tiêu đó, giáo dục phải đi trước một bước trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực. Điều này đồng nghĩa với việc nhà trường không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải giúp người học hình thành năng lực học tập suốt đời, khả năng thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của xã hội.
Tuy nhiên, muốn đổi mới giáo dục thành công thì trước hết hệ thống phải giải quyết được những điều kiện nền tảng. Không thể kỳ vọng giáo viên đổi mới phương pháp giảng dạy nếu vẫn phải dành quá nhiều thời gian cho hồ sơ, sổ sách và các hoạt động mang tính hình thức. Không thể nâng cao chất lượng giáo dục nếu nhiều địa phương vẫn thiếu giáo viên hoặc thiếu cơ sở vật chất phục vụ dạy học.
Chính vì vậy, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo đặt mục tiêu bảo đảm “3 đủ” và tinh gọn quản trị nhà trường được xem là bước đi cần thiết để tạo nền móng cho những cải cách sâu rộng hơn trong tương lai.
Mở rộng cơ hội học tập - giải pháp then chốt để giảm áp lực giáo dục
Một điểm đáng chú ý trong định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo là tiếp cận các vấn đề của giáo dục theo hướng giải quyết từ gốc. Nhiều năm qua, áp lực tuyển sinh vào lớp 10 luôn là vấn đề được xã hội quan tâm. Tại các đô thị lớn, tỷ lệ cạnh tranh cao khiến không ít học sinh và phụ huynh chịu áp lực nặng nề. Kéo theo đó là tình trạng học thêm, luyện thi và tâm lý chạy đua điểm số.
Theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, giải pháp căn cơ không chỉ nằm ở việc thay đổi phương thức tuyển sinh mà quan trọng hơn là phải nâng cao năng lực tiếp nhận của hệ thống giáo dục thông qua đầu tư trường lớp, đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất. Khi cơ hội học tập được mở rộng, áp lực cạnh tranh sẽ giảm và nhiều vấn đề khác của giáo dục cũng sẽ được tháo gỡ. Đây cũng là yêu cầu quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới xây dựng xã hội học tập và bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục. Khi mọi học sinh đều có cơ hội học tập phù hợp với năng lực và nguyện vọng của mình, giáo dục mới thực sự trở thành động lực phát triển con người và phát triển xã hội.
Một trong những thay đổi lớn của giáo dục hiện nay là chuyển từ tư duy “học để thi” sang “học để phát triển và lập nghiệp”. Điều đó đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ công tác hướng nghiệp và phân luồng học sinh. Trên cơ sở này, luồng phải dựa trên giáo dục hướng nghiệp chất lượng, giúp học sinh hiểu rõ năng lực bản thân, điều kiện gia đình và nhu cầu của thị trường lao động để đưa ra lựa chọn phù hợp. Quan điểm được Bộ Giáo dục và Đào tạo đề cập đó là “học phổ thông hay học nghề đều là quyền lựa chọn của học sinh” phản ánh cách tiếp cận hiện đại, tôn trọng sự đa dạng trong con đường phát triển của người học.
Trong bối cảnh nhiều ngành nghề mới xuất hiện nhờ sự phát triển của công nghệ, nhu cầu nhân lực kỹ thuật, nhân lực số, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo hay chuyển đổi xanh đang tăng nhanh. Điều đó đòi hỏi hệ thống giáo dục phải gắn chặt hơn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Giáo dục phổ thông cần giúp học sinh nhận diện sở trường và định hướng nghề nghiệp từ sớm. Giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học cần tăng cường liên kết với doanh nghiệp, cập nhật chương trình đào tạo theo yêu cầu thực tiễn. Chỉ khi hình thành được hệ sinh thái giáo dục linh hoạt và mở, Việt Nam mới có thể đáp ứng nhu cầu nhân lực chất lượng cao cho giai đoạn phát triển mới.
Giáo dục cần chuyển từ quản lý sang kiến tạo phát triển
Những định hướng mà ngành Giáo dục đang triển khai cho thấy một sự thay đổi quan trọng trong tư duy quản trị. Nếu trước đây giáo dục thường được tiếp cận theo hướng quản lý và kiểm soát thì hiện nay trọng tâm đang chuyển sang kiến tạo điều kiện phát triển. Kiến tạo ở đây là tạo điều kiện để giáo viên phát huy năng lực nghề nghiệp; tạo cơ hội để học sinh được học tập, trải nghiệm và lựa chọn con đường phù hợp; tạo môi trường để nhà trường đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng.
Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển dựa trên tri thức, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, giáo dục không chỉ có nhiệm vụ đào tạo nhân lực mà còn phải góp phần hình thành năng lực cạnh tranh quốc gia. Điều đó đòi hỏi mọi chính sách giáo dục phải hướng tới hiệu quả thực chất, giảm những rào cản hành chính, khuyến khích sáng tạo và phát huy tối đa nguồn lực con người.
Giảm hoạt động hình thức để nhà giáo tập trung cho chuyên môn, bảo đảm đủ trường lớp và giáo viên, mở rộng cơ hội học tập, đổi mới hướng nghiệp và phân luồng... là những giải pháp cụ thể nhưng mang ý nghĩa chiến lược. Đây là yêu cầu tất yếu để chuẩn bị nguồn nhân lực cho tương lai, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên số và hội nhập toàn cầu.
