Cải thiện sinh kế cho người nghèo và người cận nghèo tại Việt Nam cần kết hợp giữa chính sách an sinh xã hội thụ động và giải pháp chủ động nâng cao năng lực nội tại của lực lượng lao động. Nền kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ dưới tác động của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi xanh. Cấu trúc thị trường lao động cần được thiết kế để ngăn chặn nguy cơ bẫy thu nhập thấp và tái nghèo kéo dài. Các giải pháp đào tạo lại (reskilling) và đào tạo nâng cao (upskilling) cho nhóm lao động yếu thế, đặc biệt là thanh niên thất nghiệp, lực lượng thuộc nhóm không có việc làm và không tham gia học tập hay đào tạo (NEET), cùng lực lượng lao động phi chính thức là yêu cầu cấp thiết có tính chiến lược quốc gia.
Thực trạng bất bình đẳng sinh kế và nghèo đa chiều tại Việt Nam
Theo số liệu công bố chính thức từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2026) tại Quyết định số 806/QĐ-BNNMT về kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022-2025, tỷ lệ nghèo đa chiều chung cả nước đứng ở mức 2,95%, tương ứng với 1.089.151 hộ nghèo và hộ cận nghèo. Tổng số hộ nghèo là 480.278 hộ (chiếm tỷ lệ 1,30% với 1.923.193 nhân khẩu) và số hộ cận nghèo là 608.873 hộ (chiếm tỷ lệ 1,65% với 2.385.262 nhân khẩu).
Phân hóa theo địa bàn cư trú và vùng kinh tế sinh thái phản ánh tình trạng bất bình đẳng sinh kế mang tính cấu trúc. Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo tập trung phần lớn ở khu vực nông thôn và địa bàn khó khăn. Số hộ nghèo khu vực nông thôn lên tới 456.921 hộ (chiếm 95,1% tổng số hộ nghèo cả nước), trong khi khu vực thành thị chỉ ghi nhận 23.357 hộ nghèo. Khu vực nông thôn ghi nhận 543.756 hộ cận nghèo so với 65.117 hộ cận nghèo tại thành thị.
Kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025
Chênh lệch giữa các vùng địa lý thể hiện rõ nét qua các con số thống kê. Vùng Trung du và miền núi phía Bắc có tỷ lệ nghèo đa chiều cao nhất cả nước với 13,27% (417.044 hộ), tiếp đến là Bắc Trung Bộ với 6,57% (203.561 hộ), Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên với 5,17% (231.419 hộ), và Đồng bằng sông Cửu Long với 2,74% (122.561 hộ). Ngược lại, các trung tâm động lực phát triển ghi nhận tỷ lệ nghèo đa chiều ở mức rất thấp, cụ thể Đồng bằng sông Hồng là 1,36% và Đông Nam Bộ là 0,29%. Nhìn vào cấp tỉnh, một số địa phương thuộc miền núi phía Bắc có tỷ lệ nghèo đa chiều đặc biệt cao như Cao Bằng (32,07%), Điện Biên (30,83%), Lai Châu (26,74%), và Tuyên Quang (22,91%) (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2026). Ngược lại, Quảng Ninh duy trì tỷ lệ nghèo đa chiều 0,00%, Thành phố Hà Nội chỉ còn 0,02% và Thành phố Hồ Chí Minh là 0,03%.
Xét về góc độ nhân khẩu học, nghèo đói tại Việt Nam mang đặc tính tập trung rõ rệt trong cộng đồng các dân tộc thiểu số (DTTS). Tổng số hộ DTTS nghèo và cận nghèo trên toàn quốc là 632.094 hộ, chiếm tỷ lệ nghèo đa chiều DTTS là 18,55% (trong đó tỷ lệ hộ nghèo DTTS là 9,71% với 331.002 hộ và tỷ lệ hộ cận nghèo DTTS là 8,84% với 301.092 hộ) (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2026). Đáng chú ý, số hộ nghèo DTTS (331.002 hộ) chiếm tới 68,9% tổng số hộ nghèo của cả nước (480.278 hộ).
Kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo tại một số tỉnh năm 2025
Tại các địa phương như Quảng Trị và Nghệ An, tỷ lệ nghèo đa chiều trong cộng đồng dân tộc thiểu số lần lượt lên tới 48,03% và 46,45%. Phân tích yếu tố khả năng lao động cho thấy: toàn quốc chỉ có 99.588 hộ nghèo không có khả năng lao động (chiếm 20,7% tổng số hộ nghèo) và 103.590 hộ cận nghèo không có khả năng lao động (chiếm 17,0% tổng số hộ cận nghèo), đồng nghĩa với việc gần 80% hộ nghèo và hơn 83% hộ cận nghèo tại Việt Nam hiện nay có nhân khẩu trong độ tuổi lao động và có khả năng lao động. Nghèo đói tại Việt Nam do đó không xuất phát từ sự thiếu hụt sức lao động, mà bắt nguồn từ việc lao động thiếu kỹ năng, thiếu việc làm bền vững và năng suất lao động ở mức thấp.
Điểm nghẽn thị trường lao động, lao động phi chính thức, thất nghiệp thanh niên và tình trạng NEET
Phân tích động lực cung - cầu lao động theo thông cáo báo chí tình hình lao động việc làm quý III và 9 tháng năm 2026 của Cục Thống kê (2026) cho thấy những chuyển biến tích cực nhưng cũng ghi nhận các điểm nghẽn hệ thống. Lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên trong 9 tháng năm 2026 đạt 53,8 triệu người (tăng 697,0 nghìn người so với cùng kỳ năm 2025), riêng quý III/2026 ước đạt 54,1 triệu người (Cục Thống kê, 2026). Mặc dù tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ trong 9 tháng năm 2026 đã cải thiện lên 29,9% (tăng 0,8 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước) và riêng quý III/2026 đạt 30,4% (Cục Thống kê, 2026), cả nước vẫn còn tới 70,1% lực lượng lao động (tương đương khoảng 37,7 triệu người) chưa qua đào tạo chính quy hoặc chưa có chứng chỉ công nhận năng lực chuyên môn kỹ thuật.
Lao động phi chính thức, thất nghiệp thanh niên và tình trạng NEET
Khu vực kinh tế phi chính thức tiếp tục thu hút phần lớn lực lượng lao động yếu thế, mặc dù quy mô đã có xu hướng giảm nhẹ. Trong 9 tháng năm 2026, số lao động làm việc phi chính thức chung (bao gồm cả lao động làm việc trong hộ nông, lâm nghiệp và thủy sản) là 32,4 triệu người, chiếm 61,5% tổng số lao động có việc làm của cả nước (giảm 2,0 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm 2025) (Cục Thống kê, 2026). Tính riêng quý III/2026, tỷ lệ này giảm xuống 60,6% (Cục Thống kê, 2026). Xét theo ngành kinh tế, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản ghi nhận tỷ lệ lao động phi chính thức lên tới 98,7%, trong khi khu vực dịch vụ là 52,7% và công nghiệp - xây dựng là 41,9% (Cục Thống kê, 2026). Lao động phi chính thức vẫn đứng trước nguy cơ bất ổn cao do thiếu bảo hiểm xã hội bắt buộc và không có hợp đồng lao động lâu dài.
Đối với lực lượng lao động trẻ, áp lực tìm kiếm việc làm chất lượng cao gia tăng đáng kể. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (từ 15-24 tuổi) trong 9 tháng năm 2026 đứng ở mức 8,87% (thành thị: 10,97%; nông thôn: 7,68%) và tiếp tục nhích lên 9,07% trong quý III/2026 (Cục Thống kê, 2026). Đáng chú ý, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên khu vực thành thị trong quý III/2026 chạm ngưỡng 12,49% (Cục Thống kê, 2026), cao gấp gần 4 lần tỷ lệ thất nghiệp chung toàn quốc. Về tình trạng thanh niên NEET (không có việc làm, không đi học và không tham gia đào tạo), tính đến quý III/2026, cả nước ghi nhận khoảng 1,6 triệu thanh niên rơi vào nhóm này, chiếm 11,2% tổng số thanh niên cả nước, tăng 195,1 nghìn người so với quý trước (Cục Thống kê, 2026).
Mối tương quan giữa nghèo đa chiều, lao động phi chính thức và thất nghiệp thanh niên tạo ra một vòng xoáy nghèo đói thế hệ kéo dài. Lao động nghèo và cận nghèo tại khu vực nông thôn, vùng dân tộc thiểu số không có điều kiện tiếp cận giáo dục nghề nghiệp chất lượng cao, dẫn đến tỷ lệ có bằng cấp đạt mức thấp. Thiếu chứng chỉ chuyên môn và kỹ năng hiện đại buộc họ phải gia nhập khu vực phi chính thức hoặc duy trì canh tác nông nghiệp tự cung tự cấp năng suất thấp (Cục Thống kê, 2026). Hệ quả là thế hệ con em của các hộ gia đình này, do thiếu định hướng và nguồn lực tài chính, dễ rơi vào tình trạng NEET hoặc thất nghiệp khi gia nhập thị trường lao động (Cục Thống kê, 2026). Khi thị trường lao động chuyển dịch sang tự động hóa và kinh tế xanh, lực lượng lao động thiếu kỹ năng này đối mặt với rủi ro bị đào thải hoàn toàn, khiến tình trạng nghèo đói đa chiều ngày càng bám rễ sâu (ILO, 2025).
Xu hướng thị trường lao động toàn cầu và yêu cầu chuyển đổi kỹ năng theo báo cáo WEF 2025
Sự dịch chuyển của thị trường lao động Việt Nam chịu tác động trực tiếp từ quỹ đạo chuyển đổi của nền kinh tế thế giới. Báo cáo Tương lai Việc làm 2025 (Future of Jobs Report 2025) của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF, 2025) chỉ ra rằng sự tích hợp sâu rộng của trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, chuỗi cung ứng kỹ thuật số và yêu cầu khử cacbon đang định hình lại toàn bộ danh mục kỹ năng và nghề nghiệp ưu tiên.
Chuyển dịch lao động toàn cầu mở ra cả cơ hội lẫn thách thức đối với Việt Nam. Nếu lao động phi chính thức và thanh niên nghèo tiếp tục chỉ dựa vào sức bền cơ học hoặc kỹ năng thủ công truyền thống, những nhóm kỹ năng đang suy giảm mạnh nhất, họ sẽ đối mặt với nguy cơ mất việc làm gia tăng. Ngược lại, nếu được trang bị các kỹ năng tương lai như ứng dụng công nghệ thông tin (ICT), ngoại ngữ, tư duy phân tích và kỹ năng xanh, lực lượng lao động này có thể chuyển dịch từ khu vực phi chính thức năng suất thấp sang các công việc chính thức thuộc ngành kinh tế số và kinh tế xanh (Cục Thống kê, 2025; ILO, 2025).
Đào tạo lại và nâng cao kỹ năng xanh, số
Để giải quyết bài toán sinh kế cho 1,089 triệu hộ nghèo, cận nghèo, 33,4 triệu lao động phi chính thức và 1,6 triệu thanh niên NEET, Việt Nam cần xây dựng chiến lược đào tạo lại và đào tạo nâng cao toàn diện, mang tính bao trùm, lấy kỹ năng Xanh, Số, Ngoại ngữ làm trụ cột cốt lõi (ILO, 2024).
Khu vực kinh tế phi chính thức và nông thôn chiếm tỷ trọng cao tại các vùng có tỷ lệ nghèo đa chiều lớn như Trung du miền núi phía Bắc hay Bắc Trung Bộ, mô hình đào tạo kỹ năng số và ICT cần được tái thiết kế theo hướng linh hoạt và ứng dụng trực tiếp. Việc số hóa sinh kế nông nghiệp và phát triển thương mại điện tử đóng vai trò trụ cột trong việc giúp nông dân thoát khỏi khâu trung gian tiêu thụ. Người lao động cần được hướng dẫn kỹ năng vận hành các ứng dụng nhật ký sản xuất số, quy trình truy xuất nguồn gốc nông sản, và kỹ năng quảng bá, bán hàng trực tiếp trên các nền tảng số. Kết nối trực tiếp từ nông hộ nhỏ lẻ tới thị trường giúp nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm, tạo dòng thu nhập ổn định và trực tiếp giảm nguy cơ tái nghèo.
Tận dụng sự phát triển của kinh tế nền tảng (Gig Economy) mở ra hướng đi mới trong đào tạo kỹ năng làm việc tự do trên nền tảng số cho thanh niên nông thôn. Các chương trình đào tạo tập trung vào kỹ năng nhập liệu nâng cao, quản trị kênh truyền thông, chỉnh sửa video ngắn, chăm sóc khách hàng trực tuyến và hỗ trợ logistics số. Hướng đi giúp thanh niên vùng xa tham gia vào thị trường lao động toàn quốc mà không bắt buộc phải ly hương. Triển khai các chương trình xóa mù công nghệ và an toàn thông tin giúp người nghèo làm chủ tài khoản ngân hàng số, dịch vụ công trực tuyến, nâng cao khả năng nhận biết rủi ro lừa đảo qua mạng và quản lý tài chính cá nhân an toàn.
Hộ dân tộc thiểu số chiếm tới 68,9% tổng số hộ nghèo cả nước. Chính sách đào tạo phải gắn kết chặt chẽ với không gian sinh thái vùng cao và tri thức bản địa. Chuyển đổi từ phương thức canh tác du canh, lạm dụng phân bón hóa học sang kỹ thuật nông nghiệp tuần hoàn, sử dụng phân bón hữu cơ, canh tác lúa giảm phát thải methane và kỹ thuật lâm nghiệp bền vững là giải pháp căn cơ. Người nghèo được đào tạo để trở thành công nhân kỹ thuật trong các dự án trồng rừng kinh tế, bảo vệ rừng tự nhiên và tham gia chuỗi cung ứng tín chỉ carbon.
Phát triển lực lượng kỹ thuật viên lắp đặt và bảo dưỡng thiết bị năng lượng tái tạo tạo ra nguồn việc làm xanh có thu nhập tốt (ILO, 2025). Các khóa đào tạo ngắn hạn về vận hành, sửa chữa hệ thống điện mặt trời mái nhà, điện gió mini và hệ thống phát điện sinh học (biogas) cần được ưu tiên cho thanh niên tại các địa phương có tiềm năng năng lượng cao như Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ. Đào tạo kỹ năng du lịch sinh thái bao trùm và bảo tồn văn hóa cho cộng đồng dân tộc thiểu số tại các tỉnh như Tuyên Quang, Cao Bằng, Lào Cai giúp phát triển mô hình du lịch cộng đồng (homestay), quản lý chất thải du lịch và chế biến thực phẩm an toàn, qua đó tạo sinh kế bền vững tại chỗ.
Thanh niên thất nghiệp và nhóm NEET (1,4-1,6 triệu người) đại diện cho nguồn nhân lực dồi dào chưa được khai phá. Triển khai các chương trình chuyển đổi nhanh (Bootcamp) đóng vai trò đòn bẩy. Nhà nước và các quỹ an sinh xã hội cần cung cấp học bổng kỹ năng số và ngoại ngữ ứng dụng, hỗ trợ toàn phần hoặc một phần tín dụng học tập cho thanh niên NEET tham gia các khóa học ngắn hạn từ 3 đến 6 tháng về lập trình web cơ bản, kiểm thử phần mềm, phân tích dữ liệu cơ bản và tiếng Anh giao tiếp công việc.
Tích hợp môn học tư duy phân tích, tư duy sáng tạo, quản lý thời gian và kỹ năng làm việc nhóm, những kỹ năng cốt lõi hàng đầu được WEF (2025) nhấn mạnh, vào tất cả các chương trình đào tạo nghề giúp thanh niên nhanh chóng thích nghi với môi trường làm việc doanh nghiệp chuyên nghiệp, củng cố thông qua việc thành lập các trung tâm hỗ trợ đổi mới sáng tạo, cung cấp không gian làm việc chung, thiết bị máy tính và cố vấn kinh doanh cho các dự án khởi nghiệp xanh, khởi nghiệp số của thanh niên địa phương.
Để các chương trình đào tạo đạt hiệu quả thực tế và tránh tính hình thức, việc cải cách cơ chế tổ chức và phân bổ nguồn lực đóng vai trò quyết định. Áp dụng khung chứng chỉ vi mô (Micro-credentials) cho phép chia nhỏ chương trình đào tạo nghề thành các mô-đun kỹ năng ngắn hạn từ 2 đến 4 tuần. Tích lũy từng chứng chỉ vi mô giúp người lao động nghèo linh hoạt học tập mà không làm gián đoạn công việc kiếm sống hàng ngày.
Song song với đó, cơ chế hợp tác công - tư (PPP) trong đào tạo nghề cần được đẩy mạnh. Ngân sách từ Chương trình Mục tiêu Quốc gia Giảm nghèo Bền vững được sử dụng để đặt hàng doanh nghiệp và các tập đoàn công nghệ trực tiếp tham gia xây dựng giáo trình và đào tạo, đi kèm cam kết tuyển dụng tối thiểu 70% lao động đạt yêu cầu sau khóa học. Nhà nước cần cấp trợ cấp sinh hoạt phí hàng ngày cho lao động nghèo, cận nghèo và thanh niên NEET trong thời gian tham gia đào tạo tập trung, bù đắp khoản thu nhập bị mất đi khi họ tạm dừng các công việc phi chính thức để nâng cao trình độ.
Kết luận và kiến nghị
Kết quả rà soát hộ nghèo năm 2025 theo Quyết định 806/QĐ-BNNMT cho thấy bức tranh nghèo đa chiều tại Việt Nam: nghèo đói tập trung ở khu vực nông thôn (95,1%), cộng đồng dân tộc thiểu số (68,9%), và đa số các hộ gia đình nghèo đều sở hữu lực lượng lao động có khả năng làm việc. Tình trạng hơn 71% lao động chưa có bằng cấp, chứng chỉ (Cục Thống kê, 2024, 2025), gần 65% lao động làm việc phi chính thức (Cục Thống kê, 2025), cùng 1,4-1,6 triệu thanh niên rơi vào nhóm NEET cho thấy dư địa lớn trong việc khai thác nguồn nhân lực. Chuyển đổi sinh kế cho người nghèo đòi hỏi chuyển dịch từ hỗ trợ thụ động sang chủ động trang bị kỹ năng tương lai, kỹ năng xanh, kỹ năng số, ngoại ngữ, ICT và tư duy phân tích.
Bộ Giáo dục và Đào tạo cần phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng cơ sở dữ liệu kết nối giữa hộ nghèo có khả năng lao động với nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp, triển khai Khung đào tạo kỹ năng xanh và số cấp quốc gia dành riêng cho khu vực nông thôn và vùng dân tộc thiểu số. Chính quyền các địa phương thuộc miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên cần chủ động bố trí ngân sách hỗ trợ sinh hoạt phí cho thanh niên NEET và lao động phi chính thức tham gia học nghề. Chính phủ cần ban hành chính sách ưu đãi thuế cho các doanh nghiệp đầu tư cơ sở đào tạo và tiếp nhận lao động phi chính thức, thanh niên nghèo vào làm việc chính thức sau đào tạo. Kết hợp đồng bộ giữa chính sách an sinh xã hội chủ động và chuyển đổi kỹ năng mới giúp Việt Nam đạt mục tiêu giảm nghèo đa chiều bền vững, biến lực lượng lao động yếu thế thành động lực cho nền kinh tế xanh và kinh tế số.
Tài liệu tham khảo
Bộ Nông nghiệp và Môi trường. (2026). Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11 tháng 3 năm 2026 công bố kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022-2025 trên phạm vi toàn quốc.
Cục Thống kê. (2024, 2025, 2026). Thông cáo báo chí tình hình lao động việc làm tới quý III năm 2026.
ILO. (2024). Asia-Pacific employment and social outlook 2024: Promoting decent work and social justice. International Labour Organization.
ILO. (2025). Green jobs and career development support for youth in Viet Nam. International Labour Organization.
WEF. (2025). Future of jobs report 2025. World Economic Forum.
