Đồng bằng sông Hồng, một trong hai trung tâm kinh tế, văn hóa và chính trị đặc biệt quan trọng của Việt Nam, đang trải qua giai đoạn chuyển đổi cấu trúc kinh tế với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập kinh tế quốc tế biến vùng châu thổ từ một nền kinh tế thuần nông trở thành một trung tâm công nghiệp chế biến chế tạo, dịch vụ công nghệ cao và hội tụ dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Tăng trưởng kinh tế không diễn ra đồng đều trên mọi bình diện không gian và xã hội, tạo ra những hệ lụy phức tạp về phân tầng giai cấp và khoảng cách thu nhập.
Bối cảnh nghiên cứu kinh tế - xã hội
Dịch chuyển cơ cấu từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ kéo theo sự biến mất của hàng vạn héc-ta đất canh tác nông nghiệp mỗi năm, đẩy một bộ phận không nhỏ nông dân vào tình trạng mất tư liệu sản xuất truyền thống. Trong khi một số có thể thích ứng nhờ các chính sách đền bù và chuyển đổi nghề nghiệp, một bộ phận lớn lao động nông thôn, đặc biệt là thanh niên thiếu kỹ năng và những người lớn tuổi, đang bị đẩy vào khu vực kinh tế phi chính thức với sinh kế bấp bênh. Thách thức đặt ra yêu cầu cấp bách về việc tái cấu trúc các chính sách an sinh xã hội, không dừng lại ở việc trợ cấp trực tiếp mà phải chuyển hướng sang việc trao quyền thông qua giáo dục, đào tạo và phát triển năng lực nội sinh của người nghèo.
Phân tích toàn diện về thực trạng nghèo đa chiều tại Đồng bằng sông Hồng đi sâu phân tích những đứt gãy trong thị trường lao động, đặc biệt tập trung vào lực lượng thanh niên thất nghiệp và lao động khu vực phi chính thức. Khung chiến lược quy mô lớn về đào tạo lại (Reskilling) và nâng cao kỹ năng (Upskilling) được đề xuất, tích hợp các xu hướng việc làm của tương lai bao gồm Kỹ năng Xanh, Kỹ năng Số, Bao trùm, cùng nền tảng Ngoại ngữ và Công nghệ thông tin (ICT), nhằm mục tiêu kiến tạo sinh kế bền vững, giúp người yếu thế làm chủ cuộc sống trong kỷ nguyên Cách mạng Công nghiệp 4.0.
Tình trạng nghèo và phân hóa không gian xã hội
Khái niệm nghèo đói hiện đại không chỉ được đo lường bằng thu nhập, mà còn được đánh giá qua lăng kính tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản theo cách tiếp cận năng lực (Capability Approach) của Amartya Sen. Chuẩn nghèo đa chiều của Việt Nam giai đoạn 2022-2025 bao gồm các chiều thiếu hụt về y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch và vệ sinh, cùng khả năng tiếp cận thông tin.
Quyết định số 806/QĐ-BNNMT do Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố ngày 11 tháng 3 năm 2026 về kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 cho thấy bức tranh toàn cảnh về tình trạng nghèo tại Đồng bằng sông Hồng, được lượng hóa chi tiết.
Kết quả của rà soát hộ nghèo toàn vùng và một số địa phương trọng điểm
Nguồn: Bộ Nông nghiệp và Môi trường
Thứ nhất, tồn tại một sự phân hóa trung tâm - ngoại vi. Các cực tăng trưởng hạt nhân mang tính dẫn dắt như Hà Nội và Quảng Ninh đã thiết lập được mạng lưới an sinh xã hội, tiệm cận với việc xóa bỏ hoàn toàn tình trạng nghèo đa chiều theo chuẩn hiện hành. Thành phố Hà Nội chỉ còn lại 451 hộ cận nghèo (chiếm tỷ lệ 0,02%), và không còn hộ nghèo. Quảng Ninh ghi nhận tỷ lệ 0% cho cả hai chỉ số. Đây là kết quả trực tiếp của năng lực ngân sách dồi dào, hệ thống hạ tầng đô thị hiện đại, và sự phát triển của các ngành dịch vụ giá trị gia tăng cao, giúp tạo ra hiệu ứng nhỏ giọt (trickle-down effect) đưa tài sản và cơ hội đến với những tầng lớp dưới cùng của xã hội.
Thứ hai, các tỉnh được ví như "công xưởng" mới của khu vực như Bắc Ninh và Hưng Yên lại đang phải đối diện với nghịch lý của sự phát triển (paradox of development). Mặc dù có tốc độ tăng trưởng GRDP (Tổng sản phẩm trên địa bàn) luôn ở mức cao kỷ lục nhờ dòng vốn FDI khổng lồ, tỷ lệ nghèo đa chiều tại Hưng Yên và Bắc Ninh lại cao một cách đáng chú ý, lần lượt ở mức 2,15% và 2,14%. Thu hồi đất nông nghiệp trên quy mô lớn để xây dựng các khu công nghiệp tập trung đã khiến một số lượng lớn nông dân mất đi sinh kế truyền thống. Tiền đền bù giải phóng mặt bằng, nếu không đi kèm với giáo dục tài chính và định hướng nghề nghiệp, nhanh chóng bị tiêu hao vào các tiêu sản hoặc xây dựng nhà cửa, đẩy họ trở lại trạng thái tái nghèo sau vài năm. Gia tăng lao động nhập cư từ các vùng miền khác đổ về các khu công nghiệp tạo ra áp lực khổng lồ lên hạ tầng y tế, giáo dục và nhà ở xã hội, trực tiếp làm tăng các chỉ số thiếu hụt trong cấu trúc nghèo đa chiều của địa phương.
Thứ ba, Ninh Bình đại diện cho đặc thù của những địa phương chuyển đổi chậm hơn, nơi nông nghiệp và kinh tế nông thôn vẫn đóng vai trò là trụ đỡ chính của nền kinh tế. Với tỷ lệ nghèo đa chiều cao nhất trong số các tỉnh được khảo sát (3,15%, tương đương 39.486 hộ), Ninh Bình cho thấy thực trạng năng suất lao động nông nghiệp còn thấp, sự phân mảnh của ruộng đất và tính dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu. Xuất hiện các mô hình kinh tế mới như du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng tại các khu di sản (Tràng An, Tam Cốc) mang lại hy vọng chuyển đổi, nhưng đòi hỏi lực lượng lao động phải có các kỹ năng dịch vụ, ngoại ngữ mà phần lớn người nghèo tại đây chưa được trang bị.
Tính dễ tổn thương của nhóm lao động yếu thế
Tại Đồng bằng sông Hồng, khủng hoảng sinh kế tiềm ẩn không nằm ở tỷ lệ thất nghiệp chung (vốn được duy trì ở mức thấp), mà nằm ở chất lượng việc làm, đặc trưng bởi quy mô khổng lồ của lao động phi chính thức và sự chới với của lực lượng thanh niên trong quá trình dịch chuyển kinh tế. Theo báo cáo "Lao động có việc làm phi chính thức ở Việt Nam: Xu hướng và các yếu tố tác động" của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO, 2021), Việt Nam có hơn 36 triệu người lao động làm việc trong khu vực phi chính thức. Riêng tại khu vực nông thôn, nơi tập trung đông đảo người nghèo, tỷ lệ lao động phi chính thức lên tới 77,9%, cao hơn rất nhiều so với khu vực thành thị (52,0%).
Việc làm phi chính thức tại Đồng bằng sông Hồng bao gồm các hộ kinh doanh cá thể không đăng ký, thợ xây dựng tự do, người buôn bán nhỏ lẻ, lao động giúp việc gia đình, và nông dân canh tác quy mô nhỏ không có tư cách pháp nhân. Người lao động bị đặt ra ngoài rìa của lưới an sinh xã hội: họ không có hợp đồng lao động, không được đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, và không được pháp luật bảo vệ quyền lợi khi xảy ra tranh chấp hoặc tai nạn lao động. Thu nhập bình quân của nhóm thường chỉ bằng một nửa so với lao động khu vực chính thức, và một tỷ lệ lớn đang có thu nhập dưới mức lương tối thiểu vùng. Đáng lo ngại hơn, tỷ lệ làm việc quá giờ (trên 48 giờ/tuần) ở nhóm này rất cao, phản ánh sự bóc lột sức lao động để bù đắp cho năng suất thấp. Khi xảy ra các cú sốc vĩ mô như khủng hoảng kinh tế toàn cầu, dịch bệnh, hoặc biến đổi khí hậu tàn phá mùa màng, họ là những người đầu tiên bị tước đoạt sinh kế và rơi tự do xuống đáy của tháp thu nhập do hoàn toàn thiếu vắng các cơ chế phục hồi (resilience mechanisms).
Lực lượng thanh niên (từ 15 đến 24 tuổi) lẽ ra phải là động lực chính của tăng trưởng nhờ lợi thế dân số vàng, lại đang bộc lộ những lỗ hổng kỹ năng đáng báo động. Các nghiên cứu chỉ ra rằng thanh niên thất nghiệp chiếm một nửa tổng số người thất nghiệp trên toàn quốc, và tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên thường cao gấp nhiều lần so với nhóm lao động trưởng thành.
Tại Đồng bằng sông Hồng, tỷ lệ thanh niên tham gia lực lượng lao động đang có xu hướng giảm do họ dành nhiều thời gian hơn cho việc học, tuy nhiên, tỷ lệ nhóm thanh niên không có việc làm, không tham gia giáo dục hoặc đào tạo (nhóm NEET) vẫn là một lực cản lớn đối với sự phát triển bao trùm. Hiện tượng xã hội học phổ biến hiện nay là thanh niên nông thôn thường sử dụng các công việc phi chính thức (như chạy xe ôm công nghệ, giao hàng - shipper, hoặc công nhân thời vụ) như một "bước đệm" ngắn hạn. Tiện lợi tức thời và thu nhập trước mắt tạo ra một cái bẫy kỹ năng nguy hiểm. Khi những công việc giản đơn không tích lũy thêm cho họ bất kỳ kỹ năng chuyên môn, tư duy quản lý hay kỷ luật công nghiệp nào, họ mất dần khả năng cạnh tranh và sự linh hoạt. Khi nền kinh tế số hóa sâu rộng hơn và các nhà máy FDI đưa robot, tự động hóa vào dây chuyền sản xuất thay thế con người, nhóm thanh niên làm công việc giản đơn sẽ đối mặt với làn sóng sa thải cơ học mà không có bất kỳ kỹ năng phòng vệ nào.
Giao thoa giữa nghèo đói và giới tính là một khía cạnh không thể bỏ qua trong quá trình hoạch định chính sách. Theo các nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới cùng số liệu di cư, lao động nữ luôn chiếm tỷ lệ cao trong dòng chảy di cư từ nông thôn ra thành thị và các khu công nghiệp. Phụ nữ nông thôn và nữ lao động nhập cư phải đối mặt với "gánh nặng kép": vừa phải tham gia hoạt động kinh tế tạo thu nhập, vừa phải gánh vác các công việc chăm sóc gia đình không được trả lương (unpaid care work) trong bối cảnh các dịch vụ chăm sóc trẻ em và người già chưa phát triển đồng bộ (ILO, 2016). Trong thị trường lao động phi chính thức, phụ nữ thường có thu nhập thấp hơn nam giới và dễ bị tổn thương hơn trước bạo lực và bất bình đẳng. Việc thiết kế các mô hình sinh kế mới buộc phải lồng ghép yếu tố giới (gender mainstreaming) để đảm bảo phụ nữ không bị đẩy lùi lại phía sau trong kỷ nguyên kinh tế xanh và số.
Sinh kế định hình phát triển bền vững
Cải thiện sinh kế cho người nghèo tại Đồng bằng sông Hồng không thể chỉ xoay quanh việc phân phát phúc lợi, mà đòi hỏi một cuộc đại phẫu về cơ cấu kinh tế cấp vi mô. Chiến lược cần chuyển trọng tâm từ việc hỗ trợ người nghèo "sống sót" sang việc biến họ thành những nhân tố sản xuất tích cực trong các chuỗi giá trị toàn cầu và khu vực (Nguyễn Xuân Mai và Nguyễn Duy Thắng, 2011).
Sức ép từ sự gia tăng dân số, thu hẹp diện tích đất canh tác do đô thị hóa và tác động của biến đổi khí hậu (như hạn hán, xâm nhập mặn ở các cửa sông) buộc Đồng bằng sông Hồng phải từ bỏ mô hình nông nghiệp quảng canh, chú trọng số lượng. Tư duy phát triển phải xoay quanh nền "kinh tế nông nghiệp", nơi người nông dân đóng vai trò chủ thể trong việc tạo ra giá trị thặng dư dựa trên nhu cầu thị trường, khoa học công nghệ và liên kết chuỗi.
· Nhân rộng các mô hình tiêu chuẩn hóa: Nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp hữu cơ và các mô hình sản xuất tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP cần được phổ cập đến từng hộ nghèo thông qua sự hướng dẫn của khuyến nông cơ sở. Việc tạo ra các sản phẩm nông sản sạch không chỉ phục vụ thị trường nội địa với tầng lớp trung lưu đang mở rộng mà còn đáp ứng các rào cản kỹ thuật của thị trường xuất khẩu, từ đó nâng cao giá trị trên mỗi héc-ta đất canh tác vốn dĩ rất eo hẹp.
· Ứng dụng công nghệ cao: Sự can thiệp của khoa học công nghệ bao gồm công nghệ sinh học trong lai tạo giống, công nghệ nhà màng, nhà kính, hệ thống cảm biến độ ẩm, tưới nhỏ giọt và tự động hóa toàn bộ quy trình chăm sóc. Việc đưa công nghệ cao vào sản xuất giúp giải phóng sức lao động, giảm thiểu rủi ro thời tiết và tối ưu hóa năng suất. Mặc dù chi phí đầu tư ban đầu lớn đối với hộ nghèo, bài toán này có thể được giải quyết thông qua sự hình thành các mô hình kinh tế tập thể.
Sự yếu kém nhất của kinh tế hộ gia đình là tính manh mún, phân tán và thiếu khả năng đàm phán trên thị trường, dẫn đến hiện tượng "được mùa, mất giá" triền miên. Để phá vỡ vòng luẩn quẩn, tích hợp hộ nghèo vào các chuỗi liên kết thị trường thông qua Hợp tác xã (HTX) thế hệ mới là giải pháp mang tính cấu trúc. HTX không chỉ đóng vai trò là đơn vị cung ứng vật tư đầu vào giá rẻ, mà còn là pháp nhân đại diện cho người dân ký kết các hợp đồng bao tiêu sản phẩm dài hạn với các tập đoàn chế biến nông sản và hệ thống siêu thị. Các doanh nghiệp làm hạt nhân dẫn dắt quy trình sản xuất, chuyển giao công nghệ và kiểm soát chất lượng, trong khi người nông dân đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định. Kết nối bền chặt biến nông nghiệp từ một sinh kế đầy rủi ro trở thành một nghề nghiệp mang tính công nghiệp và có thể dự báo được dòng tiền.
Sự chật chội của không gian nông nghiệp đòi hỏi sự chuyển dịch tài nguyên lao động sang các lĩnh vực phi nông nghiệp ngay tại địa bàn nông thôn.
Phục hưng làng nghề và du lịch cộng đồng: Đồng bằng sông Hồng tự hào là cái nôi của hàng nghìn làng nghề truyền thống. Việc chuyển đổi từ sản xuất thủ công đơn thuần sang gắn kết làng nghề với du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm văn hóa và chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) mang lại cơ hội sinh kế to lớn. Các mô hình homestay sinh thái tại Ninh Bình hay du lịch miệt vườn tại Hưng Yên đã chứng minh rằng khi người dân được giữ lại trên mảnh đất quê hương, họ có thể khai thác các giá trị văn hóa bản địa để tạo ra thu nhập cao gấp nhiều lần so với trồng lúa thuần túy.
Chuyển đổi dịch vụ công nghiệp: Đối với thanh niên, việc đào tạo nghề phải được đồng bộ hóa với định hướng quy hoạch của các cụm công nghiệp, khu công nghiệp tại địa phương. Sự chuyển dịch từ lao động nông nghiệp sang công nhân cơ khí, điện tử hay chuyên viên logistics tại các khu kinh tế mở ra một chương mới về sự ổn định tài chính và đảm bảo an sinh xã hội.
Tối ưu hóa nguồn vốn tín dụng chính sách
Tại Đồng bằng sông Hồng, cấu trúc tài chính vi mô được thiết kế thông qua hệ thống tín dụng ưu đãi đã và đang chứng minh hiệu quả to lớn trong việc tạo đà vươn lên cho hàng triệu gia đình.
Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH) đóng vai trò là xương sống của hệ thống an sinh tín dụng quốc gia. Tính đến cuối năm 2026, các số liệu cho thấy hàng triệu hộ nghèo và các đối tượng yếu thế vẫn đang duy trì dư nợ, sử dụng vốn vay để chuyển đổi cơ cấu vật nuôi, cây trồng, hoặc mở rộng các hoạt động buôn bán nhỏ. Tiếp cận nguồn vốn này, đặc biệt thông qua các chương trình theo Nghị định 61/2015/NĐ-CP của Chính phủ về chính sách hỗ trợ tạo việc làm và Quỹ quốc gia về việc làm, đã giải quyết bài toán thiếu hụt tư liệu sản xuất cho nhóm đối tượng hoàn toàn không có tài sản thế chấp theo tiêu chuẩn ngân hàng thương mại.
Bên cạnh NHCSXH, Quỹ Hỗ trợ Nông dân thuộc Hội Nông dân Việt Nam đã trở thành một kênh tài chính quan trọng, cung cấp vốn mồi để hình thành các chi hội nghề nghiệp, tổ hợp tác và các mô hình kinh tế nông thôn mới. Việc giải ngân vốn thường đi kèm với trách nhiệm tư vấn, giám sát và chuyển giao kỹ thuật của Hội Nông dân cơ sở, giúp tỷ lệ nợ xấu ở mức rất thấp trong khi hiệu quả đầu tư sinh lời được bảo đảm tối đa.
Quyết định số 05/2022/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (sửa đổi Quyết định số 157/2007/QĐ-TTg) đã mở rộng đáng kể định mức tín dụng đối với học sinh, sinh viên và những thanh niên có nhu cầu học nghề. Với mức vay vốn được điều chỉnh tăng, người nghèo có thể dễ dàng chi trả học phí cho các khóa đào tạo nâng cao kỹ năng, hoặc sử dụng vốn vay theo Quyết định số 09/2022/QĐ-TTg để mua sắm máy tính, thiết bị điện tử phục vụ học tập trực tuyến (với mức tối đa 10 triệu đồng/hộ, lãi suất vô cùng ưu đãi). Sự hỗ trợ kép từ tín dụng sản xuất và tín dụng giáo dục này kiến tạo nên một mạng lưới an toàn, cho phép người nghèo tự tin chấp nhận các rủi ro trong quá trình tái định hình con đường sinh kế của mình.
Chiến lược phá vỡ bẫy thu nhập, đào tạo lại (Reskilling) và nâng cao kỹ năng (Upskilling)
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại Đồng bằng sông Hồng đang tạo ra những ngành nghề mới nhưng đồng thời cũng loại bỏ các công việc giản đơn. Để không bị đào thải, người nghèo, thanh niên thất nghiệp và lao động khu vực phi chính thức cần được trang bị một hệ thống kỹ năng mới. Thay vì cách tiếp cận giáo dục nghề nghiệp theo chuẩn mực truyền thống (thường cứng nhắc, tập trung vào các nghề lỗi thời và nặng tính lý thuyết), tương lai của an sinh xã hội nằm ở chiến lược linh hoạt: đào tạo lại (Reskilling), học một nhóm kỹ năng hoàn toàn mới để chuyển sang một công việc khác biệt; và nâng cao kỹ năng (Upskilling), nâng cấp những kỹ năng hiện tại để tăng hiệu suất lao động và khả năng thích ứng.
Mô hình chiến lược này được cấu trúc trên sự giao thoa của ba hệ sinh thái vĩ mô: Xanh, Số, và Bao trùm, được bổ trợ bằng năng lực Ngoại ngữ và Công nghệ thông tin (ICT). Đây là những kỹ năng sinh tồn thiết yếu để người yếu thế không trở thành những "công dân hạng hai" trong nền kinh tế mới.
Quá trình chuyển đổi xanh không phải là đặc quyền của các tập đoàn lớn mà phải len lỏi vào từng hộ kinh doanh cá thể và mảnh ruộng nhỏ lẻ. Kỹ năng xanh trang bị cho người nông dân tư duy và công cụ để tối ưu hóa tài nguyên, biến phế phẩm thành tài nguyên và giảm thiểu các xung đột môi trường.
· Thực hành nông nghiệp sinh thái và giảm phát thải: Người nghèo cần được tập huấn liên tục về kỹ thuật canh tác tiết kiệm nước (alternate wetting and drying trong trồng lúa), cách thức quản lý sâu bệnh tổng hợp (IPM) hạn chế hóa chất, và phương pháp tự ủ phân vi sinh từ rơm rạ, phân gia súc. Những kỹ năng trực tiếp làm giảm chi phí mua vật tư nông nghiệp đắt đỏ, đồng thời giúp sản phẩm đạt chuẩn an toàn vệ sinh, đáp ứng yêu cầu của chuỗi giá trị khắt khe.
· Kinh tế tuần hoàn tại làng nghề: Rất nhiều làng nghề tại Đồng bằng sông Hồng đang bị báo động đỏ về ô nhiễm môi trường (ví dụ: làng nghề mộc, tái chế kim loại, giấy). Lực lượng lao động tại đây cần được đào tạo lại, reskilling về kỹ năng phân loại, xử lý hóa chất an toàn tại nguồn, hoặc thiết kế các quy trình tái chế thủ công khép kín. Các công nhân nắm vững kỹ năng xử lý chất thải sẽ trở thành nguồn lao động "xanh" quý giá, có thể chuyển sang làm việc tại các nhà máy chế biến sinh thái.
· Vận hành hệ thống năng lượng sạch: Trong bối cảnh năng lượng tái tạo phát triển mạnh, việc đào tạo nông dân cách lắp đặt, bảo trì sơ bộ các hệ thống tưới tiêu bằng năng lượng mặt trời, hay hầm biogas quy mô hộ gia đình, sẽ giúp họ tự chủ về năng lượng, phục vụ hiệu quả cho mô hình kinh tế trang trại khép kín (VAC).
Chuyển đổi số là "cặp song sinh" với chuyển đổi xanh, tạo ra không gian phẳng nơi người sản xuất nhỏ lẻ ở nông thôn có thể giao tiếp trực tiếp với người tiêu dùng toàn cầu. Việc phổ cập năng lực số là giải pháp bao trùm nhất để giúp người nghèo bứt phá sinh kế.
· Kỹ năng sinh tồn trên không gian số: Trước tiên, người dân cần được hướng dẫn sử dụng điện thoại thông minh một cách có mục đích kinh tế. Thay vì chỉ giải trí, họ cần được dạy cách tra cứu thông tin thời tiết nông vụ, theo dõi biến động giá cả nông sản trên các diễn đàn trực tuyến, nhận cảnh báo dịch bệnh sớm, và đặc biệt là cách sử dụng Cổng dịch vụ công quốc gia để tự thực hiện các thủ tục hành chính liên quan đến đất đai, đăng ký kinh doanh mà không phải nhờ qua môi giới hoặc chịu cảnh đi lại tốn kém.
· Đột phá bằng thương mại điện tử nông thôn: Đây là dư địa lớn nhất dành cho thanh niên nông thôn. Khác với người lớn tuổi, thanh niên có khả năng tiếp thu công nghệ rất nhanh. Chương trình đào tạo cần dạy họ kỹ năng nhiếp ảnh sản phẩm bằng điện thoại, viết nội dung quảng cáo (copywriting), kỹ năng thiết kế gian hàng, và đặc biệt là kỹ năng chốt đơn, livestream bán hàng trực tiếp các đặc sản địa phương (OCOP) trên các nền tảng bùng nổ như TikTok Shop, Shopee, Lazada. Bằng cách này, giá trị thặng dư không bị thương lái trung gian hút mất, mà chảy thẳng vào túi của người sản xuất.
· Tài chính số toàn diện: Sự xuất hiện của Mobile Money, ví điện tử và các ứng dụng thanh toán bằng mã QR đã thay đổi vĩnh viễn thói quen giao dịch. Đào tạo kỹ năng tài chính số giúp người nghèo biết cách quản lý dòng tiền, xây dựng lịch sử tín dụng trực tuyến để tiếp cận dễ dàng hơn với các khoản vay từ Ngân hàng Chính sách xã hội hoặc các ứng dụng tài chính vi mô hợp pháp, tránh xa bẫy tín dụng đen đang hoành hành ở các khu vực khu công nghiệp.
Khu vực Đồng bằng sông Hồng với các hành lang kinh tế lớn (Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh) đang định vị bản thân là trung tâm của chuỗi cung ứng linh kiện điện tử và bán dẫn toàn cầu. Nhóm kỹ năng Ngoại ngữ và ICT chuyên sâu là chiếc chìa khóa duy nhất để thanh niên lao động phi chính thức bước qua cánh cửa của các nhà máy FDI với tư cách là lao động có tay nghề cao, thay vì công nhân lắp ráp giản đơn dễ bị sa thải.
· Làm chủ công nghệ thông tin (ICT) trong công việc: Quá trình Upskilling cần trang bị cho thanh niên cách sử dụng thành thạo tin học văn phòng (Word, Excel) để chuyển từ làm nông sang các vị trí nhân viên thống kê, quản lý kho bãi thô sơ (warehouse logistics). Hơn thế nữa, họ cần được làm quen với việc thao tác, điều khiển các dây chuyền sản xuất có màn hình giao diện cảm ứng (HMI) hoặc ứng dụng quản lý quy trình công việc bằng kỹ thuật số.
· Ngoại ngữ thực chiến và dịch thuật AI: Không đòi hỏi sự hàn lâm, chương trình tiếng Anh, tiếng Hàn hoặc tiếng Trung dành cho nhóm yếu thế cần tập trung vào giao tiếp ứng xử trong xưởng máy, các thuật ngữ an toàn lao động cơ bản, hoặc các hội thoại phục vụ khách du lịch. Đồng thời, trong kỷ nguyên Trí tuệ Nhân tạo (AI), người học cần được dạy cách sử dụng các ứng dụng dịch thuật theo thời gian thực (Google Translate, các chatbot ngôn ngữ lớn như ChatGPT) để hiểu các bản vẽ kỹ thuật nước ngoài, soạn thảo email giao dịch với đối tác, hoặc giới thiệu về sản phẩm làng nghề của mình cho bạn bè quốc tế. Điều này tối ưu hóa thời gian học ngôn ngữ và tận dụng tối đa trí tuệ nhân tạo làm "trợ lý ảo" cá nhân.
Chiến lược đào tạo cần tập trung vào nhóm yếu thế, những người ngày ngày phải vật lộn với gánh nặng mưu sinh, không có thời gian và khả năng tài chính để tham gia. Thiết kế hệ thống giáo dục nghề nghiệp bao trùm là triết lý cốt lõi, đòi hỏi sự phá vỡ các chuẩn mực khuôn mẫu.
· Học tập qua các chứng chỉ vi mô (Micro-credentials): Đối với người lao động phi chính thức, việc theo đuổi các khóa học kéo dài 2-3 năm là điều bất khả thi. Thay vào đó, chương trình cần được chia nhỏ thành các mô-đun siêu ngắn hạn (từ 2 đến 4 tuần), tập trung giải quyết triệt để một kỹ năng duy nhất (ví dụ: Mô-đun 1: Kỹ thuật livestream; Mô-đun 2: Vận hành máy phun thuốc trừ sâu tự động). Học viên tích lũy dần các chứng chỉ này để xây dựng năng lực. Các lớp học nên được tổ chức vào buổi tối, cuối tuần hoặc học ngay trên cánh đồng, nhà xưởng bằng phương pháp trực quan sinh động (cầm tay chỉ việc).
· Hỗ trợ tài chính và phương tiện: Theo Quyết định số 09/2022/QĐ-TTg, các chương trình hỗ trợ mua sắm thiết bị học tập trực tuyến cần được triển khai sâu rộng để đảm bảo mỗi gia đình nghèo đều sở hữu một chiếc máy tính bảng hoặc điện thoại thông minh phục vụ học nghề trực tuyến. Đồng thời, nhà nước cần miễn phí hoàn toàn học phí cho nhóm học viên nghèo, cận nghèo khi tham gia các khóa học kỹ năng xanh và số, đi kèm với các gói trợ cấp chi phí ăn ở, đi lại trong suốt thời gian theo học nhằm bù đắp chi phí cơ hội của họ.
· Thúc đẩy bình đẳng giới và sự tham gia của dân tộc thiểu số: Các lớp học kỹ năng cần ưu tiên phân bổ chỉ tiêu cho phụ nữ, người khuyết tật và đồng bào dân tộc thiểu số đang sinh sống tại các khu vực vùng sâu, vùng xa thuộc các tỉnh Đồng bằng sông Hồng. Việc tổ chức dịch vụ chăm sóc trẻ em tại chỗ trong giờ học sẽ giải phóng phụ nữ khỏi gánh nặng gia đình, cho phép họ chuyên tâm tiếp thu kiến thức mới.
Bảng tổng hợp phân loại ma trận đào tạo lại (reskilling) và nâng cao kỹ năng (upskilling)
Nguồn: Tổng hợp
Để chuyển hóa các chiến lược năng lực và sinh kế vào thực tiễn, cần có một mạng lưới can thiệp đồng bộ.
Thứ nhất, Đẩy mạnh hợp tác công - tư (PPP) trong phát triển nguồn nhân lực: Chính quyền các tỉnh Đồng bằng sông Hồng cần ban hành cơ chế khuyến khích (thông qua ưu đãi thuế hoặc chia sẻ chi phí) để các tập đoàn công nghệ lớn (như Viettel, FPT, các nền tảng thương mại điện tử) tham gia trực tiếp vào việc xây dựng giáo trình và tài trợ khóa học kỹ năng số cho nông dân. Các trường cao đẳng nghề cần ký kết các hợp đồng "đào tạo theo địa chỉ" với các doanh nghiệp FDI. Các doanh nghiệp sẽ cung cấp danh mục kỹ năng ICT và ngoại ngữ cần thiết, trường nghề sẽ chịu trách nhiệm đào tạo lại reskilling cho thanh niên thất nghiệp, và doanh nghiệp cam kết tuyển dụng đầu ra.
Thứ hai, thiết lập nền tảng học tập điện tử (E-learning) dành riêng cho nhóm yếu thế: Các cơ quan quản lý giáo dục nghề nghiệp và Sở Giáo dục và Đào tạo cần số hóa các bài giảng về kỹ thuật nông nghiệp, quản lý tài chính, và kỹ năng số dưới dạng các video ngắn (tương tự như định dạng TikTok hay YouTube Shorts) và đưa lên các nền tảng trực tuyến miễn phí. Nền tảng phải được thiết kế với giao diện vô cùng đơn giản, dễ thao tác, dung lượng nhẹ để tương thích với các dòng điện thoại thông minh giá rẻ và kết nối 4G không ổn định tại nông thôn.
Thứ ba, tích hợp có điều kiện giữa tín dụng và đào tạo: Cần tạo ra các "gói sinh kế khép kín", trong đó Ngân hàng Chính sách xã hội và Quỹ Hỗ trợ Nông dân thiết lập các cơ chế ưu đãi đặc biệt (như giảm lãi suất, tăng hạn mức vay hoặc kéo dài thời gian ân hạn) đối với những hộ vay vốn có thành viên đã hoàn thành và nhận được các chứng chỉ vi mô (Micro-credentials) về kỹ năng xanh hoặc kỹ năng số, thúc đẩy động lực học tập và là công cụ quản trị rủi ro, đảm bảo nguồn vốn vay được sử dụng bởi những cá nhân đã trang bị đầy đủ kiến thức để triển khai mô hình sản xuất hiệu quả.
Thứ tư, phát huy vai trò hạt nhân của các tổ chức đoàn thể: Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ và Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tại cơ sở cần đóng vai trò là những cánh tay nối dài, len lỏi vào từng cụm dân cư để tiến hành vận động, tư vấn và làm công tác "phá băng" tâm lý e ngại công nghệ của người dân. Mô hình "Tổ công nghệ số cộng đồng" với nòng cốt là thanh niên địa phương sẽ trực tiếp hướng dẫn, cầm tay chỉ việc cho những hộ nông dân lớn tuổi trong việc thiết lập tài khoản bán hàng trực tuyến hoặc ứng dụng mã QR thanh toán.
Đồng bằng sông Hồng, nơi phát triển vượt bậc của công nghiệp hóa và kinh tế số cần tái định hình toàn bộ cấu trúc không gian kinh tế và thị trường lao động. Sự hiện diện của hàng vạn hộ nghèo, cận nghèo tại các tỉnh ven đô cùng quy mô khổng lồ của lực lượng lao động phi chính thức là minh chứng cho tính dễ bị tổn thương của sự phát triển thiếu bao trùm. Thanh niên nông thôn và người nông dân mất đất đang đứng trước nguy cơ bị loại khỏi quỹ đạo của nền kinh tế mới nếu không có sự can thiệp triệt để về mặt năng lực.
Cải thiện sinh kế không chỉ giải quyết phần ngọn bằng các chính sách trợ cấp đơn thuần hay các khoản vay vốn tín dụng, cần đi kèm với tri thức. Giải pháp cốt lõi, mang tính chất cách mạng và bền vững, nằm ở quá trình đào tạo lại (Reskilling) và nâng cao kỹ năng (Upskilling) nguồn nhân lực cho nhóm yếu thế. Bằng cách trang bị bộ áo giáp kỹ năng toàn diện gồm: Kỹ năng xanh để thích ứng với biến đổi khí hậu, kỹ năng số để bứt phá không giới hạn, bao trùm để bảo đảm công bằng, ngoại ngữ và ICT để hội nhập toàn cầu, được phân phối thông qua một hệ sinh thái giáo dục linh hoạt và bao trùm, bảo đảm trao cho người nghèo quyền năng tự làm chủ vận mệnh kinh tế của mình. Đây không chỉ là sự đầu tư mang tính nhân đạo nhằm không để ai bị bỏ lại phía sau, còn là bước chuẩn bị chiến lược, khơi thông một nguồn vốn nhân lực dồi dào, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu đưa Đồng bằng sông Hồng trở thành vùng kinh tế phát triển văn minh, hiện đại và bền vững trong tương lai.
Tài liệu tham khảo
Ban Chấp hành Trung ương. (2022). Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường. (2026). Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11/3/2026 Công bố kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022 - 2025.
Chính phủ. (2015). Nghị định số 61/2015/NĐ-CP ngày 09/07/2015 quy định về chính sách hỗ trợ tạo việc làm và Quỹ quốc gia về việc làm.
ILO. (2016). Báo cáo lao động phi chính thức tại Việt Nam. Tổ chức Lao động Quốc tế
ILO. (2021). Lao động có việc làm phi chính thức ở Việt Nam: Xu hướng và các yếu tố tác động. Báo cáo nghiên cứu. Tổ chức Lao động Quốc tế
Nguyễn, X. M, Nguyễn D.T. (2011). Sinh kế của cộng đồng ngư dân ven biển. Tạp chí Xã hội học, Số 4 Trang 54-66
Thủ tướng Chính phủ. (2022). Quyết định số 05/2022/QĐ-TTg ngày 23/3/2022 sửa đổi, bổ sung Quyết định 157/2007/QĐ-TTg về tín dụng đối với học sinh, sinh viên.
Thủ tướng Chính phủ. (2022). Quyết định số 09/2022/QĐ-TTg ngày 04/4/2022 về tín dụng đối với học sinh, sinh viên có hoàn cảnh gia đình khó khăn để mua máy tính, thiết bị phục vụ học tập trực tuyến.
Tổng cục Thống kê (GSO). (2016). Báo cáo điều tra lao động việc làm năm 2016. Nhà xuất bản Thống kê.
Tổng cục Thống kê (GSO). (2021). Báo cáo tổng quan về lao động có việc làm phi chính thức ở Việt Nam năm 2021. Nhà xuất bản Thống kê.
