Xác định đúng nhu cầu để đào tạo không lệch khỏi thị trường lao động

Định hướng này được thể hiện trong Chương trình “Đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo nghề nông thôn đến năm 2030”, phê duyệt theo Quyết định số 328/QĐ-TTg ngày 24/2/2026. Chương trình đặt mục tiêu bình quân hằng năm đào tạo, đào tạo lại và bồi dưỡng nâng cao trình độ kỹ năng nghề cho khoảng 1,5 triệu lao động nông thôn; tỷ lệ lao động có việc làm sau đào tạo đạt trên 85%. Chương trình cũng nhấn mạnh việc khảo sát, dự báo nhu cầu thị trường lao động, tăng cường liên kết giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp với doanh nghiệp, hợp tác xã và phát triển các mô hình kết nối đào tạo với thị trường lao động theo từng vùng, địa phương. (Thủ tướng Chính phủ, 2026).

Nhu cầu việc làm cần được làm rõ trước khi mở lớp. Số lớp và số người tham gia phản ánh quy mô đào tạo; khả năng vận dụng kỹ năng, duy trì việc làm và cải thiện thu nhập mới giúp đánh giá kết quả với người học. Đây là các thước đo bổ sung, không thể thay thế cho nhau.

Khảo sát thị trường lao động cần chỉ ra công việc cụ thể. Chính quyền và cơ sở đào tạo nên làm rõ doanh nghiệp đang khó tuyển vị trí nào, hợp tác xã cần kỹ năng gì và người dân có thể tự tạo việc làm ở đâu. Với nông nghiệp, cần xem cả vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ; với dịch vụ, cần xác định đơn vị có thể tiếp nhận người học thực hành.

Lợi thế địa phương có thể mở ra nhiều nghề trong cùng một chuỗi sản xuất. Vùng cây ăn quả không chỉ cần kỹ thuật trồng, chăm sóc mà còn có thể cần sơ chế, bảo quản, đóng gói và kinh doanh. Tuy nhiên, mỗi lựa chọn chỉ nên trở thành khóa học khi có nhu cầu và điều kiện áp dụng cụ thể.

Nhu cầu học phải đi cùng điều kiện làm nghề. Trước khi mở lớp chăn nuôi, cần xem người học có vốn, diện tích và nguồn thức ăn phù hợp không. Với nghề thủ công, cần tính khách hàng và đơn vị thu mua. Đây là những điều kiện cần khảo sát, chưa phải kết luận về hiệu quả của các lớp học cụ thể.

Thực tế tại xã Xín Mần, tỉnh Tuyên Quang, cho thấy một hướng tổ chức đào tạo bắt đầu từ nhu cầu sản xuất tại chỗ: tổ chức lớp đào tạo nghề trồng cây dược liệu tại thôn Hậu Cấu với 35 học viên. Chương trình được triển khai ngay tại vườn, hướng dẫn người học từ khâu ươm giống, làm đất, trồng, chăm sóc đến nhận biết các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng của cây. (Đức Thắng, 2026).

Cách tổ chức này có điểm đáng chú ý là nội dung học gắn trực tiếp với công việc sản xuất. Thay vì chỉ học lý thuyết, học viên được thực hành tại nơi có thể áp dụng kiến thức, trao đổi về những khó khăn trong quá trình trồng và chăm sóc cây. Chương trình dành khoảng 70% thời lượng cho thực hành; với những nội dung khó truyền đạt bằng tiếng phổ thông, giáo viên phối hợp với người biết tiếng địa phương để hỗ trợ học viên tiếp thu. (Đức Thắng, 2026).

Cơ cấu sản xuất là một căn cứ để xã lựa chọn nghề đào tạo. Theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thèn Văn Tiến được Đức Thắng (2026) dẫn lại, khoảng 90% hoạt động sản xuất của người dân thuộc lĩnh vực nông, lâm nghiệp. Các sản phẩm chủ lực được nêu gồm lúa, hồng không hạt, lê và chăn nuôi lợn đen.

Theo cùng nguồn tin, xã rà soát nhu cầu tại các thôn, bản, lựa chọn nghề phù hợp điều kiện sản xuất và ưu tiên hộ nghèo, cận nghèo, mới thoát nghèo. Cách tổ chức này cho thấy nỗ lực gắn lựa chọn khóa học với nhu cầu người dân; mức độ đáp ứng thực tế cần được kiểm tra qua kết quả sau đào tạo.

Trường hợp xã Xín Mần cho thấy việc xác định nghề đào tạo từ thực tế sản xuất có thể giúp người học tiếp cận kỹ thuật sát với điều kiện địa phương. Tuy nhiên, đây mới là minh chứng về cách tổ chức và nội dung đào tạo. Muốn khẳng định hiệu quả, địa phương cần tiếp tục theo dõi việc áp dụng kỹ thuật, khả năng tiêu thụ sản phẩm và thu nhập của người học.

Nghiên cứu trong nước cũng cho thấy cần đánh giá cả điều kiện học và khả năng áp dụng nghề. Dương Ngọc Thành và cộng sự (2022) khảo sát 1.540 người đã học và chưa học nghề tại 11 tỉnh, thành Đồng bằng sông Cửu Long. Hơn 75% học viên được khảo sát đánh giá đào tạo có hiệu quả; nghiên cứu đồng thời ghi nhận khó khăn về việc làm phù hợp và vốn đầu tư. Đây là dữ liệu giai đoạn trước, không đại diện cho kết quả năm 2026 và không phải thử nghiệm xác định riêng tác động của khóa học.

Đặt hàng đào tạo cần bắt đầu từ vị trí việc làm. Cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp nên thống nhất yêu cầu kỹ năng, số người cần tuyển, nơi thực hành và cách đánh giá. Những thông tin này giúp người học cân nhắc cơ hội, đồng thời tránh hiểu cam kết phối hợp là bảo đảm tuyển dụng cho mọi học viên. Một lớp học sát nhu cầu phải cho người học biết sẽ làm công việc gì, thực hành ở đâu và cần đạt kỹ năng nào.

Quan điểm này cũng được ông Trần Thanh Đạm, Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên, Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhấn mạnh tại Hội thảo về giáo dục nghề nghiệp ngày 9/10/2026:

Nhìn từ yêu cầu này, việc xác định nghề đào tạo không thể chỉ xuất phát từ khả năng sẵn có của cơ sở đào tạo. Thông tin về vị trí việc làm, kỹ năng cần thiết và điều kiện thực hành cần được đưa vào quá trình thiết kế khóa học ngay từ đầu.

Tại hội nghị ngày 9/10/2026, bà Vũ Thị Tú Anh, Phó Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên, đề xuất nhà trường và doanh nghiệp cùng thiết kế chương trình, tổ chức thực hành, đánh giá kỹ năng và tuyển dụng (Diệu Thúy & Phương Hà, 2026).

Kết nối đào tạo với đầu ra, đo hiệu quả bằng việc làm và thu nhập

Mỗi nhóm nghề cần một cách kết nối đầu ra. Nghề nông nghiệp có thể gắn với hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua hoặc chuỗi sản xuất. Nghề phi nông nghiệp cần tính cả vị trí tuyển dụng và khả năng tự làm. Liên kết giúp mở cơ hội áp dụng kỹ năng, nhưng không bảo đảm thu nhập nếu thiếu vốn, thị trường hoặc điều kiện làm việc phù hợp.

Với một vùng cây ăn quả, đào tạo có thể bắt đầu bằng việc bổ sung kỹ năng cho nghề người dân đang làm. Chẳng hạn, nội dung học có thể gồm chăm sóc cây, tính chi phí, bảo quản và lựa chọn thời điểm bán. Đây là hướng thiết kế khóa học cần khảo sát tại địa bàn, không phải kết quả đã được xác nhận của một mô hình cụ thể.

Kỹ thuật sản xuất cần được đặt trong cả chuỗi giá trị. Năng suất tăng chưa chắc làm lợi nhuận tăng nếu chi phí đầu vào, bảo quản và vận chuyển cùng tăng. Vì vậy, nội dung học cần giúp người dân biết chất lượng nào khách hàng cần, tiêu chuẩn nào phải đáp ứng và khâu nào có thể liên kết để giảm chi phí.

Đào tạo muốn chuyển thành việc làm cần nối được kỹ năng, nguồn lực và thị trường. Có kỹ thuật nhưng thiếu vốn, có sản phẩm nhưng chưa tìm được người mua đều là những rủi ro cần tính trước. Cơ sở đào tạo nên cùng đối tác xác định cách hỗ trợ phù hợp với từng nghề và từng nhóm người học.

Phối hợp cần đi cùng trách nhiệm cụ thể. Cơ sở đào tạo phụ trách chương trình và đánh giá kỹ năng; doanh nghiệp, hợp tác xã cung cấp yêu cầu công việc và điều kiện thực hành. Chính quyền kết nối thông tin, lựa chọn nhóm cần hỗ trợ và bố trí nguồn lực theo thẩm quyền. Cách phân công phải phù hợp năng lực từng địa phương, không mặc định nơi nào cũng có doanh nghiệp đủ khả năng đồng hành.

Vấn đề đặt ra không chỉ là có bao nhiêu thỏa thuận hợp tác được ký kết, mà quan trọng hơn là sự tham gia thực chất của các bên trong quá trình đào tạo. PGS.TS Vũ Thị Tú Anh, Phó Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên, Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhấn mạnh tại Hội nghị quốc tế về hợp tác giáo dục trong kỷ nguyên số do Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên (Bộ Giáo dục và Đào tạo) tổ chức sáng 9/10/2026: “Chúng ta không nên chỉ đếm số lượng bản ghi nhớ hợp tác (MOU). Hãy đo tỷ lệ chương trình có doanh nghiệp đồng xây dựng, đo chất lượng thực hành, việc làm đúng nghề, sự hài lòng của doanh nghiệp và mức độ gắn kết bền vững giữa các bên.”

Cách tiếp cận này cũng gợi mở một tiêu chí quan trọng đối với đào tạo nghề ở địa phương: hiệu quả không nên chỉ được nhìn qua số lớp đã mở hay số người đã hoàn thành khóa học, mà cần được theo dõi bằng khả năng áp dụng kỹ năng, duy trì việc làm và cải thiện thu nhập sau đào tạo.

Trong cuộc đối thoại với nông dân tháng 12/2023, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh các địa phương triển khai, đôn đốc, hướng dẫn để người nông dân có điều kiện tiếp cận bình đẳng về giáo dục, đào tạo lao động và việc làm, từ đó chuyển đổi nghề, tham gia thị trường lao động (Báo Điện tử Chính phủ, 2023).

Theo dõi sau khóa học cần cho biết người học đang làm gì và sống được bằng nghề ra sao. Ngoài việc làm và mức độ phù hợp với nghề học, cần xem thời gian duy trì công việc, thu nhập và chi phí. Với sản xuất hộ, nên ghi nhận lợi nhuận, khách hàng và khả năng tiếp tục làm nghề khi hỗ trợ kết thúc; người đã có việc từ trước cần được phân biệt với người mới tìm được việc.

Theo kết luận của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng về việc triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia, việc tổ chức thực hiện cần bảo đảm chính sách được triển khai đúng trọng tâm, phù hợp với địa bàn và đối tượng thụ hưởng theo yêu cầu thực tế. Nội dung này được nêu tại Thông báo số 357/TB-VPCP về kết luận của Phó Thủ tướng tại cuộc họp liên quan đến các chương trình mục tiêu quốc gia (Phương Nhi, 2026).

Từ góc độ đào tạo nghề, yêu cầu nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách cũng đặt ra vấn đề phải xác định đúng nhu cầu của người học, gắn nội dung đào tạo với kỹ năng mà thị trường lao động cần và tạo điều kiện để kiến thức, kỹ năng sau đào tạo có thể được vận dụng vào việc làm hoặc sinh kế. Đây cũng là một trong những điều kiện để nguồn lực hỗ trợ không dừng lại ở hoạt động đào tạo mà có thể chuyển hóa thành năng lực tạo thu nhập bền vững cho người dân.

Kinh nghiệm Nepal cho thấy mời doanh nghiệp tham gia chưa đủ để tạo hợp tác thực chất. Paudel và cộng sự (2025), qua khảo sát 124 chuyên gia và phỏng vấn 15 người, ghi nhận phía giáo dục vẫn giữ phần lớn quyền quyết định chương trình; doanh nghiệp ít tham gia thiết kế và phản hồi. Đối chiếu với nghiên cứu Đồng bằng sông Cửu Long và cách tổ chức tại Xín Mần, bài học cho Việt Nam là cần nối nhu cầu, thực hành và phản hồi sau học. Tuy nhiên, nghiên cứu Nepal xem xét đào tạo chính quy, còn lớp nghề nông thôn thường ngắn và gắn với sản xuất hộ; kết quả không thể áp dụng nguyên vẹn. Ở nơi ít doanh nghiệp, hợp tác xã và người làm nghề giỏi có thể góp ý nội dung, hướng dẫn thực hành. Cần thí điểm và đánh giá cách phối hợp này, thay vì coi mọi hình thức liên kết đều có hiệu quả như nhau.

Ưu tiên trước mắt là làm rõ đầu ra trước mỗi quyết định mở lớp. Địa phương nên giao một đầu mối phối hợp cơ sở đào tạo, đơn vị sử dụng lao động và đại diện người học rà soát nhu cầu theo mùa vụ, khả năng tuyển dụng và nguồn lực sản xuất. Mỗi khóa cần thống nhất nơi thực hành, người hướng dẫn, chi phí và cách hỗ trợ sau học. Có thể chọn một số nghề để theo dõi sau sáu và mười hai tháng, so sánh công việc, thu nhập và chi phí với thời điểm nhập học; đây là đề xuất đánh giá, không phải yêu cầu đã được quy định chung. Cần tính cả kinh phí thu thập dữ liệu và hạn chế yêu cầu báo cáo trùng lặp. Với phụ nữ, người khuyết tật hoặc người ở xa, lịch học và hỗ trợ đi lại phải được cân nhắc từ đầu. Những khóa có kết quả tốt nên được đối chiếu thêm với điều kiện thị trường trước khi nhân rộng, tránh mở rộng nhanh hơn khả năng tiêu thụ sản phẩm hoặc tiếp nhận lao động.

Tài liệu tham khảo

Báo Điện tử Chính phủ. (2023, 30 tháng 12). TỔNG THUẬT: Thủ tướng Chính phủ đối thoại với nông dân. https://baochinhphu.vn/tong-thuat-thu-tuong-chinh-phu-doi-thoai-voi-nong-dan-102231230140406365.htm

Diệu Thúy & Phương Hà. (2026, 9 tháng 10). Kết nối giáo dục nghề nghiệp với thị trường lao động trong kỷ nguyên số. Báo Tin tức và Dân tộc. https://baotintuc.vn/ket-noi-giao-duc-nghe-nghiep-voi-thi-truong-lao-dong-trong-ky-nguyen-so-post1392777.html

Đức Thắng. (2026, 18 tháng 9). Đào tạo nghề gắn với nhu cầu, tạo cơ hội việc làm. Báo Nhân Dân. https://nhandan.vn/dao-tao-nghe-gan-voi-nhu-cau-tao-co-hoi-viec-lam-post989513.html

Dương Ngọc Thành, Vũ Anh Pháp, & Nguyễn Hồng Tín. (2022). Đánh giá thực trạng lao động và hiệu quả công tác đào tạo nghề nông thôn vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ, 58(SDMD), 9–23. https://doi.org/10.22144/ctu.jvn.2022.187

Paudel, P. K., Parajuli, M. N., & Bhattarai, P. C. (2025). Exploring technical and vocational education and training and its relationship to employment in Nepal: A mixed methods study. Empirical Research in Vocational Education and Training, 17, Article 3. https://doi.org/10.1186/s40461-025-00178-4

Phương Nhi. (2026, 8 tháng 7). Chương trình mục tiêu quốc gia phải bảo đảm chính sách đúng địa bàn, đúng đối tượng và đáp ứng nhu cầu cấp thiết. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/chuong-trinh-muc-tieu-quoc-gia-phai-bao-dam-chinh-sach-dung-dia-ban-dung-doi-tuong-va-dap-ung-nhu-cau-cap-thiet-102260708155946482.htm

Thủ tướng Chính phủ. (2026). Quyết định số 328/QĐ-TTg ngày 24/2/2026 phê duyệt Chương trình “Đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo nghề nông thôn đến năm 2030”. https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=217012

Lê Vân. (2026). Tái cấu trúc giáo dục nghề nghiệp trong kỷ nguyên số. https://baotintuc.vn/tai-cau-truc-giao-duc-nghe-nghiep-trong-ky-nguyen-so-post1392820.html?utm_source=chatgpt.com