Tạo sinh kế bền vững và đào tạo kỹ năng tương lai cho người nghèo tại khu vực Trung du và miền núi phía Bắc

Bối cảnh nghèo đa chiều tại Khu vực Trung du và miền núi phía Bắc

Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ban hành ngày 11 tháng 3 năm 2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022-2025, tỷ lệ nghèo đa chiều chung toàn quốc đã giảm xuống còn 2,95% với 1.089.151 hộ. Chênh lệch phát triển giữa các vùng kinh tế vẫn tồn tại gay gắt. Khu vực Trung du và miền núi phía Bắc tiếp tục có tỷ lệ nghèo đa chiều cao nhất cả nước, chiếm 13,27% với tổng số 417.044 hộ nghèo và hộ cận nghèo. Trong đó, tỷ lệ hộ nghèo đạt 7,29% tương ứng 229.032 hộ và tỷ lệ hộ cận nghèo chiếm 5,98% tương ứng 188.012 hộ. Tỷ lệ nghèo đa chiều tại đây cao gấp hơn 4,5 lần so với mức trung bình toàn quốc và cách biệt lớn so với các vùng phát triển như Đông Nam Bộ ở mức 0,29% hay Đồng bằng sông Hồng ở mức 1,36%.

Kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc:

Nhóm các tỉnh vùng cao biên giới, địa hình chia cắt phức tạp và hạ tầng thiếu đồng bộ ghi nhận tỷ lệ nghèo đa chiều ở mức cao, điển hình như Cao Bằng với 32,07%, Điện Biên đạt 30,83%, Lai Châu với 26,74% và Tuyên Quang đạt 22,91%. Các địa phương thuộc vùng trung du có kết nối giao thông thuận lợi và bước đầu hình thành các cụm công - nông nghiệp chế biến như Phú Thọ ở mức 5,82%, Thái Nguyên đạt 7,67% hay Lạng Sơn với 9,12% đạt kết quả giảm nghèo khả quan hơn.

Nghèo đa chiều tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc bắt nguồn từ năm nhóm hạn chế thuộc Khung Sinh kế Bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) do Carney (1998) và Shankland (2000) phát triển. Về tài sản tự nhiên, tình trạng thiếu đất canh tác có khả năng tưới tiêu ổn định ảnh hưởng lớn tới các hộ nghèo trong điều kiện địa hình dốc dễ bị xói mòn và chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu. Về tài sản vật chất, nhiều hộ nghèo thiếu công cụ và phương tiện sản xuất hiện đại, trong khi hạ tầng giao thông kết nối sản xuất nông - lâm nghiệp còn gặp nhiều khó khăn. Về tài sản con người, trình độ học vấn và chuyên môn kỹ thuật của lực lượng lao động còn hạn chế, dẫn đến tình trạng thiếu kiến thức kỹ thuật và tư duy kinh tế thị trường. Về tài sản tài chính, mức tích lũy vốn hộ gia đình thấp và khả năng tiếp cận nguồn tín dụng thương mại hạn chế khiến người dân phụ thuộc chủ yếu vào vốn vay an sinh xã hội. Về tài sản xã hội, sự đứt gãy trong chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm, phụ thuộc vào thương lái trung gian và tư duy trông chờ vào chính sách hỗ trợ bao cấp ở một bộ phận dân cư vẫn đang là rào cản lớn.

Chiến lược tái thiết sinh kế bền vững dựa trên nội lực địa phương

Để giải quyết tình trạng nghèo đa chiều một cách triệt để, các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc đang thực hiện bước chuyển đổi chiến lược từ mô hình hỗ trợ tài chính ngắn hạn sang phương thức tạo dựng sinh kế bền vững, chú trọng phát huy nội lực và tài sản sinh kế địa phương. Cấp phát tiền mặt trực tiếp thường ít tạo ra giá trị tích lũy dài hạn và dễ bị tiêu dùng vào các nhu cầu sinh hoạt ngắn hạn. Các chính sách giảm nghèo chuyển hướng sang bàn giao trực tiếp tư liệu sản xuất thiết thực, bao gồm giống cây trồng, vật nuôi chất lượng cao, vật tư nông nghiệp, máy móc chế biến quy mô nhỏ và công cụ lao động cải tiến. Tại Thái Nguyên, Đề án hỗ trợ sinh kế giai đoạn 2026–2030 tập trung nguồn lực hỗ trợ trực tiếp tư liệu sản xuất cho 1.000 hộ nghèo và cận nghèo nhằm giúp các hộ gia đình chủ động xây dựng chu trình tích lũy vốn tự thân và nâng cao năng suất lao động.

Kết hợp giữa tri thức bản địa và khoa học công nghệ hiện đại đóng vai trò then chốt trong phát triển nông - lâm nghiệp bền vững. Đồng bào các dân tộc thiểu số tại khu vực miền núi sở hữu kho tàng tri thức bản địa phong phú về canh tác nương ranh, chọn lọc giống cây dược liệu và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Tri thức bản địa đơn lẻ khó đáp ứng được các tiêu chuẩn hàng hóa hiện đại. Giải pháp tối ưu là lồng ghép tri thức kinh nghiệm của người dân với các tiến bộ khoa học kỹ thuật như quy trình chuẩn hóa VietGAP, công nghệ nhân giống mô và kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch, giúp tăng giá trị gia tăng của nông sản mà vẫn bảo tồn được tính đa dạng sinh học và bản sắc văn hóa tộc người.

Với tỷ lệ che phủ rừng cao, kinh tế lâm nghiệp là trụ cột sinh kế quan trọng nhất đối với hộ nghèo sinh sống tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Dựa trên nguyên lý tiếp cận sinh kế của Krantz (2001), các địa phương cần đẩy mạnh mô hình rừng sinh kế kết hợp trồng rừng gỗ lớn, phát triển cây dược liệu dưới tán rừng như sa nhân, thảo quả, tam thất và chăn nuôi bán tự nhiên. Thực hiện hiệu quả cơ chế Chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) và tham gia thị trường tín chỉ carbon rừng tạo ra nguồn thu nhập tiền mặt ổn định, trực tiếp khuyến khích người dân bảo vệ rừng, cho thấy việc trao quyền quản lý rừng cho cộng đồng gắn liền với lợi ích kinh tế thiết thực là công cụ hữu hiệu nhất để hài hòa mục tiêu bảo tồn tài nguyên và cải thiện đời sống hộ nghèo.

Mô hình sản xuất nhỏ lẻ khiến nông sản miền núi thường xuyên chịu rủi ro về giá và chi phí vận chuyển cao. Giải pháp căn cơ là kết nối các hộ sản xuất nghèo vào hệ thống Hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm. Điển hình tại xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên, việc liên kết giữa các hộ trồng chè dân tộc thiểu số với HTX chè địa phương đã giúp chuẩn hóa quy trình trồng, chế biến và tiêu thụ sản phẩm, bảo đảm đầu ra ổn định và nâng cao thu nhập cho hộ dân.

Đào tạo kỹ năng tương lai cho thanh niên thất nghiệp và khu vực lao động phi chính thức

Chất lượng nguồn nhân lực thấp vẫn là điểm nghẽn lớn nhất cản trở sự dịch chuyển cơ cấu kinh tế tại Trung du và miền núi phía Bắc. Tỷ lệ lao động thuộc khu vực phi chính thức tại địa bàn nông thôn miền núi hiện duy trì ở mức cao, khiến người lao động và thanh niên thất nghiệp phải đối mặt với tình trạng việc làm bấp bênh, thu nhập thấp, thiếu hợp đồng lao động và hầu như không được tiếp cận hệ thống an sinh xã hội.

Theo Cục Thống kê (2026) công bố về tình hình lao động, việc làm quý III và 9 tháng năm 2026, thị trường lao động toàn quốc ghi nhận sự phục hồi và tăng trưởng tích cực khi lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên đạt 54,1 triệu người, lao động có việc làm đạt 53,0 triệu người, và thu nhập bình quân tháng đạt 9,2 triệu đồng. Tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ quý III năm 2026 đạt 30,4% và tính chung 9 tháng đạt 29,9%. Tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động giữ ở mức 2,22%, trong khi tỷ lệ thiếu việc làm giảm xuống 1,31% và tỷ lệ lao động không sử dụng hết tiềm năng đạt 3,63% trong quý III năm 2026. Mặc dù các chỉ số trên quy mô cả nước có xu hướng cải thiện nhờ sự mở rộng của các ngành kinh tế số, khu vực nông thôn miền núi vẫn là vùng trũng đòi hỏi các chính sách đào tạo kỹ năng chuyên biệt.

Để giải quyết độ vênh kỹ năng và mở ra cơ hội việc làm bền vững, chiến lược phát triển nhân lực cần tập trung vào đào tạo lại (Reskilling) và đào tạo nâng cao (Upskilling) thông qua khung 5 trụ cột Kỹ năng Tương lai bao gồm Xanh, Số, Bao trùm, Ngoại ngữ và ICT.

Về Kỹ năng Xanh (Green Skills), chương trình đào tạo tập trung vào nội dung nông nghiệp carbon thấp, kinh tế tuần hoàn, kỹ thuật năng lượng tái tạo, quản lý chất thải và logistics xanh. Tại vùng miền núi, kỹ năng này được ứng dụng trực tiếp vào canh tác nông nghiệp hữu cơ, vận hành hệ thống lâm nghiệp bền vững và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng, nhằm đạt mục tiêu dịch chuyển lao động từ các ngành thâm dụng tài nguyên sang các công việc xanh có giá trị gia tăng cao.

Về Kỹ năng Số và ICT, nội dung đào tạo chú trọng việc sử dụng thiết bị thông minh, ứng dụng phần mềm quản lý, tiếp thị số (Digital Marketing), bán hàng trực tuyến và an toàn thông tin. Ứng dụng thực tiễn bao gồm việc truy xuất nguồn gốc nông sản OCOP bằng mã QR, quản lý cửa hàng online và thương mại điện tử, giúp chuyển đổi thợ tự do và tiểu thương truyền thống thành các hộ kinh doanh số chuyên nghiệp (Nguyễn Trọng Tài, 2023).

Về Kỹ năng Bao trùm (Inclusion Skills), nội dung nhấn mạnh vào bình đẳng giới, kỹ năng giao tiếp đa văn hóa, tiếp cận quyền lao động và chính sách an sinh xã hội. Việc ứng dụng kỹ năng này giúp tăng cường quyền năng kinh tế cho phụ nữ và thanh niên dân tộc thiểu số, xóa bỏ mặc cảm tự ti và bảo đảm cơ hội tiếp cận thị trường lao động chính thức một cách bình đẳng cho các nhóm yếu thế.

Về Ngoại ngữ, đào tạo tập trung vào tiếng Anh giao tiếp thương mại và tiếng Trung ứng dụng trong kinh tế biên giới. Lực lượng lao động có thể áp dụng trực tiếp để phục vụ du khách quốc tế trong mô hình Homestay, làm việc tại các khu kinh tế cửa khẩu hoặc tham gia xuất khẩu lao động, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi giá trị.

Về Kỹ năng Mềm và Khởi nghiệp, người học được trang bị phương pháp lập kế hoạch kinh doanh, quản lý tài chính hộ gia đình, tư duy đổi mới sáng tạo và làm việc nhóm. Kiến thức này hỗ trợ thành lập các nhóm hợp tác thanh niên, xây dựng dự án khởi nghiệp sinh thái từ sản vật địa phương, giúp lao động tự do tự tạo việc làm bền vững và trở thành chủ cơ sở kinh doanh nhỏ.

Dự báo chuyển đổi xanh sẽ tạo ra hơn 24 triệu việc làm mới trên toàn cầu đến năm 2030. Việt Nam cần tích hợp đồng bộ kỹ năng xanh và kỹ năng số, là điều kiện tiên quyết để lực lượng lao động trẻ thích ứng với chuyển dịch kinh tế, giúp thanh niên vùng miền núi thoát khỏi bẫy việc làm thu nhập thấp và tham gia vào chuỗi cung ứng hiện đại.

Mô hình đổi mới hệ thống giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên

Hệ thống Giáo dục nghề nghiệp (GDNN) và các Trung tâm Giáo dục thường xuyên (GDTX) đóng vai trò trực tiếp trong việc thực thi chính sách đào tạo nghề cho lao động nông thôn. Dù chất lượng nguồn lao động toàn quốc có xu hướng nâng lên với tỷ lệ có bằng, chứng chỉ 9 tháng năm 2026 đạt 29,9%, công tác đào tạo nghề tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc vẫn đối mặt với nhiều hạn chế như chương trình đào tạo chậm cập nhật, thiết bị thực hành thiếu thốn và chưa gắn kết chặt chẽ với nhu cầu của doanh nghiệp.

Để khắc phục các tồn tại này, hệ thống GDNN và GDTX cần triển khai đồng bộ ba trụ cột đổi mới tổ chức và phương thức đào tạo.

Thứ nhất, cần xanh hóa và số hóa chương trình đào tạo. Bắt buộc tích hợp các mô-đun về ứng dụng CNTT, quy trình sản xuất an toàn, tiết kiệm năng lượng và kỹ năng số vào chương trình đào tạo sơ cấp và trung cấp. Nhà nước cần đầu tư nguồn lực nâng cấp xưởng thực hành, bổ sung thiết bị công nghệ số và phát triển hệ thống học liệu điện tử phục vụ giảng dạy.

Thứ hai, cần linh hoạt hóa phương thức đào tạo tại các Trung tâm Giáo dục thường xuyên. Do lao động trong khu vực phi chính thức không thể tham gia các khóa học dài hạn tập trung do áp lực duy trì thu nhập hàng ngày, các Trung tâm GDTX cần chuyển đổi sang mô hình đào tạo mô-đun hóa và tích lũy chứng chỉ nhỏ (Micro-credentials). Các khóa học ngắn hạn về kỹ năng số, tiếp thị nông sản hoặc kỹ thuật chăn nuôi sạch nên được tổ chức linh hoạt vào buổi tối, cuối tuần hoặc kết hợp đào tạo trực tuyến để giúp người lao động vừa học vừa làm mà không bị gián đoạn nguồn thu nhập.

Thứ ba, cần triển khai mô hình đào tạo "Kép" gắn liền với doanh nghiệp. Mối liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp là yếu tố bảo đảm tính hữu dụng của kỹ năng được đào tạo. Cần áp dụng cơ chế Nhà nước hỗ trợ kinh phí đào tạo và tiền lương cho người lao động tham gia học nghề theo cam kết tuyển dụng của doanh nghiệp. Doanh nghiệp sẽ tham gia trực tiếp vào việc xây dựng chuẩn đầu ra, cung cấp chuyên gia hướng dẫn và tiếp nhận học viên thực hành tại xưởng sản xuất, từ đó rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động, hạn chế tình trạng thất nghiệp sau đào tạo.

Giải pháp chính thức hóa khu vực lao động phi chính thức và bảo đảm an sinh xã hội bao trùm

Bên cạnh việc nâng cao trình độ kỹ năng, quá trình thu hẹp khu vực lao động phi chính thức đòi hỏi các chính sách kinh tế và an sinh xã hội đồng bộ nhằm chuyển đổi các cơ sở sản xuất - kinh doanh nhỏ lẻ sang khu vực chính thức (Shankland, 2000).

Trước hết, việc chính thức hóa hộ kinh doanh qua công cụ kinh tế số tạo cơ hội cho các hộ sản xuất và lao động tự do tại vùng sâu, vùng xa tiếp cận thị trường minh bạch (Shankland, 2000). Thông qua các chương trình phổ cập kỹ năng số, chính quyền địa phương hỗ trợ người dân đăng ký hộ kinh doanh điện tử, sử dụng tài khoản ngân hàng và tham gia bán hàng trên các sàn thương mại điện tử lớn (Nguyễn Trọng Tài, 2023; Shankland, 2000). Việc minh bạch hóa dòng tiền và hoạt động kinh doanh trên nền tảng số giúp hộ gia đình dễ dàng tiếp cận các khoản tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội để mở rộng quy mô sản xuất (Nguyễn Trọng Tài, 2023).

Mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội (BHXH) tự nguyện là giải pháp quan trọng vì mức độ tham gia BHXH tự nguyện của lao động phi chính thức tại khu vực miền núi hiện ở mức rất thấp, dẫn đến nguy cơ tái nghèo cao khi gặp rủi ro ốm đau hoặc hưu trí. Các chương trình đào tạo nghề cần lồng ghép nội dung tuyên truyền pháp luật lao động, phổ cập kiến thức về quyền lợi và cơ chế đóng - hưởng BHXH tự nguyện, đồng thời nghiên cứu cơ chế trích ngân sách địa phương hỗ trợ mức đóng BHXH tự nguyện cho lao động thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số.

Cần thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo xanh cho thanh niên. Thanh niên miền núi là lực lượng có khả năng tiếp thu nhanh các công nghệ mới và tư duy kinh doanh hiện đại. Các địa phương cần thành lập Quỹ hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp, ưu tiên cho vay vốn đối với các dự án khởi nghiệp xanh, ứng dụng CNTT trong chế biến nông - lâm sản và phát triển du lịch cộng đồng. Hoạt động tư vấn hướng nghiệp, kết nối chuyên gia và ươm tạo doanh nghiệp nhỏ tại các Trung tâm GDTX sẽ giúp thanh niên tự tin lập nghiệp ngay trên quê hương.

Kết luận và kiến nghị

Cải thiện sinh kế cho người nghèo tại Khu vực Trung du và miền núi phía Bắc đòi hỏi sự thay đổi căn bản về phương thức tiếp cận, chuyển từ hỗ trợ mang tính bao cấp sang đầu tư phát triển năng lực tự chủ của cộng đồng. Dữ liệu rà soát hộ nghèo năm 2025 cùng các chỉ báo thị trường lao động quý III và 9 tháng năm 2026 báo cáo cho thấy tính chất phức tạp của bài toán giảm nghèo đa chiều và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đòi hỏi các giải pháp tích hợp giữa kinh tế, giáo dục và an sinh xã hội. Nhằm đạt được các mục tiêu phát triển bền vững, báo cáo đề xuất bốn khuyến nghị chính sách trọng tâm. Đầu tiên, cần thống nhất và tích hợp nguồn vốn từ các Chương trình Mục tiêu Quốc gia để ưu tiên đầu tư hạ tầng kết nối giao thông, thủy lợi và viễn thông tại các huyện có tỷ lệ nghèo đa chiều trên 20. Thứ hai, cần hoàn thiện chính sách giao đất, giao rừng gắn với cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và phát triển kinh tế dưới tán rừng, bảo đảm cho người dân sống được và làm giàu từ rừng. Thứ ba, cần tái cấu trúc hệ thống GDNN và Trung tâm GDTX cấp huyện theo hướng mở rộng đào tạo 5 nhóm Kỹ năng Tương lai (Xanh, Số, Bao trùm, Ngoại ngữ, ICT) kết hợp áp dụng phương thức đào tạo linh hoạt phù hợp với đặc thù lao động phi chính thức. Thứ tư, cần đẩy mạnh cơ chế hợp tác giữa Nhà nước, Doanh nghiệp và Nhà trường trong việc đào tạo nghề và bao tiêu sản phẩm nông - lâm nghiệp, đồng thời mở rộng mạng lưới an sinh xã hội và BHXH tự nguyện cho lao động tự do.

Danh mục Tài liệu tham khảo

Bộ Nông nghiệp và Môi trường. (2026). Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11 tháng 3 năm 2026 công bố kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022-2025 trên phạm vi toàn quốc.

Carney, D. (1998). Sustainable rural livelihoods: What contribution can we make? Department for International Development.

Cục Thống kê. (2026). Thông cáo báo chí về tình hình lao động, việc làm quý III và 9 tháng năm 2026. Cơ quan Thống kê Quốc gia (NSO).

Krantz, L. (2001). The sustainable livelihood approach to poverty reduction: An introduction. Swedish International Development Cooperation Agency.

Nguyễn, T. T. (2023). Đào tạo lại và nâng cao năng lực nhằm thúc đẩy dịch chuyển nghề nghiệp: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam. Tạp chí Điện tử Kinh tế Tài chính, 12(3), 45–52.

Shankland, A. (2000). Analyzing policy for sustainable livelihoods. Institute of Development Studies.