Học nghề mở thêm lựa chọn việc làm cho thanh niên vùng khó. Để kỹ năng trở thành sinh kế bền vững, đào tạo cần gắn với thị trường, vốn và hỗ trợ sau khóa học.
Từ học được một nghề đến có việc làm và thu nhập ổn định
Chính sách đào tạo nghề đang được đặt trong yêu cầu tạo việc làm bền vững. Quyết định số 2239/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2045; Quyết định số 1538/QĐ-TTg ngày 12/8/2026 tiếp tục đặt nhiệm vụ triển khai kết luận về chất lượng nguồn lao động, việc làm bền vững và đào tạo nhân lực trong giai đoạn mới (Thủ tướng Chính phủ, 2021, 2026).
Thanh niên vùng khó cần nhiều lựa chọn sinh kế, cả tại quê hương và ngoài địa phương. Nghề nông, nghề thủ công, dịch vụ hay việc làm doanh nghiệp đều đòi hỏi kỹ năng và thông tin phù hợp. Khi lựa chọn khóa học, người trẻ cần biết nghề đó có thể làm ở đâu, điều kiện tham gia ra sao và triển vọng thu nhập thế nào.
Giáo dục nghề nghiệp cần giúp người học giải quyết những việc cụ thể trong sản xuất và lao động. Đó có thể là sử dụng thiết bị, tính chi phí, kiểm soát chất lượng nông sản hoặc đáp ứng yêu cầu một vị trí tuyển dụng. Với người muốn lập nghiệp tại quê nhà, kỹ năng phải đi cùng điều kiện đất đai, vốn và thị trường.
Thanh niên dân tộc thiểu số được tham gia lớp học dạy nghề dệt. Ảnh: Tổng cục Giáo dục nghề nghiệp.
Theo số liệu của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội được Báo Nhân Dân dẫn lại, đến hết năm 2021, khoảng 14% lao động là người dân tộc thiểu số được đào tạo nghề (Nguyên Khang, 2023). Đây là số liệu phản ánh thực trạng tại thời điểm năm 2021, cho thấy vấn đề tiếp cận đào tạo nghề của lao động dân tộc thiểu số từng là một thách thức đáng quan tâm. Tuy nhiên, do nguồn dẫn chưa cung cấp bảng thống kê gốc và định nghĩa cụ thể về nhóm lao động được tính là đã qua đào tạo nghề, tỷ lệ này chỉ nên được sử dụng như một mốc tham chiếu lịch sử, không đại diện cho mức độ tiếp cận đào tạo hiện nay hay kết quả thực hiện chính sách năm 2026.
Mở lớp cần đi cùng khảo sát nhu cầu và điều kiện của người học. Chương trình phải phù hợp trình độ đầu vào, thời gian, khả năng đi lại và cơ hội việc làm. Với nghề chăn nuôi, cần xem cả điều kiện chuồng trại, nguồn vốn và đầu ra; với nghề doanh nghiệp, cần làm rõ yêu cầu tuyển dụng và khả năng thực hành.
Nghiên cứu trong nước cho thấy tư vấn nghề cần bắt đầu từ trước khi người trẻ chọn khóa học. Nguyễn Thị Thanh Thủy (2025) khảo sát 698 học sinh cùng 169 giáo viên, cán bộ quản lý tại tám tỉnh trong năm 2024, ghi nhận lựa chọn nghề chịu ảnh hưởng của môi trường sống và nghề nghiệp gia đình. Kết quả gợi ý cần mở rộng thông tin nghề cho học sinh; đây chưa phải bằng chứng về việc làm sau đào tạo của thanh niên đã rời trường.
Kinh nghiệm gắn học nghề với sinh kế đã được ông Đào Trọng Độ chia sẻ trong tọa đàm của VietNamNet. Ông dẫn mô hình đào tạo gắn với cây na ở Lạng Sơn, trong đó người dân học cách ứng dụng kỹ thuật và tiếp cận thị trường (Trần Kiên và cộng sự, 2022).
“Khi chúng tôi khảo sát ở các vùng nông thôn, các huyện nghèo, đã có rất nhiều mô hình đào tạo nghề gắn với giải quyết việc làm, vừa là việc làm tại chỗ, vừa là việc làm chuyển dịch cho người lao động thành công”.
Ông Đào Trọng Độ, Vụ trưởng Vụ Đào tạo thường xuyên, Tổng cục Giáo dục nghề nghiệp (tại thời điểm phát biểu)
(Trần Kiên và cộng sự, 2022).
Theo chia sẻ của ông Đào Trọng Độ tại tọa đàm, ở một số mô hình sản xuất tại Cao Bằng, việc đưa kỹ thuật mới vào thực tiễn được triển khai thông qua xây dựng mô hình, kết hợp hướng dẫn trực tiếp của cán bộ và người có uy tín tại địa phương. Sau khoảng 2-3 áp dụng, khi nhận thấy hiệu quả bước đầu, người dân dần tin tưởng và làm theo (Trần Kiên và cộng sự, 2022). Đây là kinh nghiệm triển khai được đề cập trong tọa đàm, phản ánh quá trình thay đổi cách làm ở một số mô hình cụ thể, không phải kết quả đánh giá tác động có nhóm đối chứng và cũng không đại diện cho toàn bộ hoạt động sản xuất tại Cao Bằng.
Những ví dụ này cho thấy đào tạo nghề có thể tạo tác động sâu hơn khi gắn với điều kiện sinh kế sẵn có, thay vì yêu cầu người dân chuyển sang một ngành nghề hoàn toàn xa lạ.
Một trường hợp được Cổng thông tin Bộ Khoa học và Công nghệ giới thiệu là anh Thao Văn Tông, người dân tộc Thái ở xã Nhi Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Thông qua nguồn vốn vay ưu đãi và việc học hỏi kỹ thuật trồng cỏ, gây giống bò sinh sản, gia đình anh từng bước phát triển chăn nuôi, cải thiện điều kiện kinh tế (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2025). Trường hợp này cho thấy vai trò của việc kết hợp hỗ trợ vốn với hướng dẫn kỹ thuật trong phát triển sinh kế tại chỗ. Tuy nhiên, đây là quá trình tiếp nhận và áp dụng kỹ thuật sản xuất, chưa có căn cứ xác định anh Tông đã tham gia hoặc hoàn thành một khóa đào tạo nghề chính quy.
Trường hợp này gợi ý cần kết hợp kỹ năng với nguồn lực sản xuất và hỗ trợ sau đào tạo. Tuy nhiên, muốn đánh giá hiệu quả khóa học, phải biết người học đã được hướng dẫn gì, áp dụng ra sao và thu nhập thay đổi thế nào; không thể quy toàn bộ kết quả sinh kế cho việc học nghề.
Việc làm ngoài địa phương cũng là một lựa chọn cần được chuẩn bị. Ngoài tay nghề, thanh niên cần thông tin tuyển dụng đáng tin cậy, kỹ năng giao tiếp, hiểu hợp đồng và chi phí di chuyển. Với người có nguyện vọng đi làm việc ở nước ngoài, ngoại ngữ và hiểu biết quyền lợi lao động cần được học cùng kỹ năng nghề.
Từ mô hình thực tế đến yêu cầu đào tạo gắn với thị trường và chương trình giảm nghèo
Các mô hình kinh tế địa phương cho thấy nhiều cách kết hợp kỹ năng, vốn và thị trường. Khi đưa vào bài về đào tạo nghề, cần phân biệt ví dụ phát triển sinh kế với bằng chứng xác nhận tác động của một khóa học.
Anh Vi Văn Tự, sinh năm 1996, ở thôn Suối Cái, xã Quan Sơn, tỉnh Lạng Sơn, bắt đầu nuôi dê thương phẩm từ năm 2020 với 8 con. Qua quá trình mở rộng đàn, đến nay mô hình duy trì khoảng 50 con dê, mang lại nguồn thu ước tính 80–100 triệu đồng mỗi năm. Trong khi đó, anh Nguyễn Văn Tính, sinh năm 2003, ở thôn Nà Lìa, lựa chọn phát triển kinh tế tổng hợp từ trồng rừng và chăn nuôi ngựa. Trước đây, anh từng đi làm tại công ty để tích lũy vốn đầu tư trồng rừng. Ở vụ khai thác gần nhất, anh thu được khoảng 400–500 triệu đồng từ việc bán một phần sản lượng rừng (Sơn Hào, 2026).
Hai trường hợp cho thấy người dân có thể lựa chọn những hướng phát triển sinh kế khác nhau dựa trên điều kiện, kinh nghiệm và khả năng tích lũy của mỗi gia đình. Tuy nhiên, cần phân biệt khoản thu hằng năm từ mô hình nuôi dê với khoản tiền thu được từ một đợt khai thác, bán sản phẩm rừng; đây không phải hai chỉ số tương đương để đánh giá lợi nhuận ổn định. Những trường hợp này minh họa sự đa dạng trong lựa chọn sinh kế tại địa phương, chưa phải bằng chứng về kết quả của một khóa đào tạo nghề cụ thể.
Tại xã Cốc San, tỉnh Lào Cai, anh Phạm Văn Quyết bắt đầu phát triển vườn ươm quế với diện tích 500 m² vào năm 2018, sau đó thành lập Hợp tác xã Cây giống Lào Cai vào năm 2021. Theo bài viết của Bích Huệ và Đỗ Tuấn Linh (2026) đăng trên Báo Lào Cai ngày 11/9/2026, hợp tác xã hiện có tám thành viên, cung ứng khoảng 500.000 cây giống mỗi năm. Từ năm 2023, doanh thu bình quân của hợp tác xã đạt trên 1,2 tỷ đồng/năm, lợi nhuận khoảng 450 triệu đồng/năm. Mô hình cũng tạo việc làm thường xuyên cho sáu lao động, với mức thu nhập bình quân từ 6–8 triệu đồng/người/tháng.
Trường hợp này cho thấy việc phát triển vườn ươm gắn với tổ chức sản xuất theo mô hình hợp tác xã có thể mở rộng đầu ra cho sản phẩm cây giống, đồng thời tạo thêm việc làm tại địa phương. Cần lưu ý, các số liệu về doanh thu và lợi nhuận phản ánh kết quả hoạt động chung của hợp tác xã, không phải thu nhập riêng của anh Phạm Văn Quyết.
Anh Phạm Văn Quyết chăm sóc vườn ươm cây giống quế, khởi đầu từ diện tích 500 m² năm 2018. Ảnh: Bích Huệ và Đỗ Tuấn Linh (2026).
Mô hình cây giống cho thấy học hỏi kỹ thuật có thể đi cùng tổ chức sản xuất và tạo việc làm. Đây không phải bằng chứng đào tạo nghề trực tiếp tạo ra các mức doanh thu trên. Bài học có thể rút ra là người học cần thêm kỹ năng tính chi phí, liên kết nhóm hộ, kiểm soát chất lượng và tiếp cận khách hàng.
Nhân rộng mô hình cần dựa vào điều kiện địa phương, không chỉ sao chép cây trồng hay vật nuôi. Cần xem nguồn nguyên liệu, đất đai, năng lực người học và khách hàng có phù hợp không. Một mô hình có lãi ở nơi này chưa bảo đảm thành công ở nơi khác.
Bùi Thanh Minh (2019), qua khảo sát nhanh và phân tích trường hợp Hòa Bình, chỉ ra nhu cầu cải thiện thông tin về chính sách hỗ trợ học nghề. Nghiên cứu này có giá trị gợi mở về cách tổ chức tiếp cận người học, nhưng phản ánh giai đoạn chính sách trước đây, không thể dùng nguyên trạng để kết luận về thực thi hiện nay. Đối chiếu với khảo sát năm 2024 của Nguyễn Thị Thanh Thủy (2025), vấn đề cần theo dõi là người trẻ có đủ thông tin để lựa chọn và theo đuổi nghề phù hợp hay không.
Tại Diễn đàn chính sách quốc gia về thanh niên với chủ đề “Đào tạo nghề cho thanh niên”, tổ chức ngày 30/3/2022, ông Nguyễn Đắc Vinh, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, nhấn mạnh đào tạo nghề cho thanh niên cần được xác định là một trong những trọng tâm của toàn hệ thống giáo dục – đào tạo, ở mọi cấp, trình độ và hình thức. Theo ông, công tác này đòi hỏi cách tiếp cận có tính hệ thống, đồng bộ và hiệu quả trong đào tạo nguồn nhân lực ở các cấp độ, địa phương và lĩnh vực; tránh tình trạng chia cắt cơ học, thiếu hợp lý giữa các hoạt động đào tạo (Cổng thông tin điện tử Quốc hội, 2022).
Đối với Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021–2025, đào tạo nghề và giải quyết việc làm đã được thiết kế thành một dự án riêng, tạo cơ sở để nâng cao kỹ năng và hỗ trợ người lao động nghèo tìm kiếm việc làm bền vững. Cơ sở triển khai là Quyết định số 90/QĐ-TTg ngày 18/1/2022 của Thủ tướng Chính phủ (2022).
Giai đoạn 2026–2035, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 46/2026/QH16 ngày 24/8/2026, phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi. Chương trình được hình thành trên cơ sở hợp nhất bốn chương trình mục tiêu quốc gia, trong đó có các chương trình về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển giáo dục và đào tạo, chăm sóc sức khỏe. Theo mục tiêu đặt ra đến năm 2030, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi phấn đấu giảm xuống dưới 10%. Trong lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, Chương trình định hướng đầu tư trọng điểm cho 18 trường cao đẳng đào tạo nhân lực có kỹ năng nghề cao, đồng thời đầu tư khoảng 30 trường cao đẳng đào tạo các ngành, nghề trọng điểm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội vùng và địa phương (Quốc hội, 2026).
Tuy nhiên, đầu tư cơ sở đào tạo mới chỉ là một điều kiện để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Để thanh niên vùng khó có thể tiếp cận những cơ hội này, cần quan tâm đến công tác tuyển sinh, khả năng chi trả học phí và sinh hoạt phí, chính sách học bổng, hỗ trợ chỗ ở cũng như tư vấn hướng nghiệp. Chương trình chỉ thực sự góp phần mở rộng cơ hội thoát nghèo khi người học có thể theo đuổi khóa đào tạo phù hợp, hoàn thành chương trình và tìm được việc làm đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động địa phương.
Tại tọa đàm ngày 21/9/2026, do Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội phối hợp với Thường trực Hội đồng Dân tộc tổ chức, các đại biểu đề xuất phân nhóm đối tượng thụ hưởng theo khả năng lao động. Theo đó, người còn khả năng lao động cần được tạo điều kiện tiếp cận việc làm, vốn và kỹ năng để phát triển sinh kế; trong khi nhóm không còn khả năng lao động hoặc cần được bảo vệ tiếp tục được bảo đảm các chính sách an sinh phù hợp (Dương Lê, 2026).
Thước đo của học nghề nằm ở công việc người trẻ làm được và sinh kế họ có thể duy trì sau khóa học. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy kỹ năng và hỗ trợ tìm việc phải được thiết kế cùng nhau, nhưng không phải cứ cộng thêm dịch vụ là hiệu quả tăng lên. Theo dõi người tìm việc tại Uganda trong sáu năm, Bandiera và cộng sự (2025) nhận thấy đào tạo nghề giúp người trẻ tìm việc tích cực hơn và hướng tới doanh nghiệp có chất lượng; việc ghép thêm một hình thức giới thiệu việc làm lại không tạo được lợi ích tương ứng trong bối cảnh thử nghiệm. Thông điệp cho Việt Nam là tư vấn phải giúp người học hiểu đúng khả năng của mình và yêu cầu của nơi tuyển dụng, thay vì tạo kỳ vọng về một việc làm được bảo đảm. Khác với thị trường đô thị Uganda, thanh niên miền núi Việt Nam có thể vừa làm công vừa sản xuất hộ gia đình; vì vậy, hỗ trợ cần mở cả hai con đường, không lấy mô hình nước ngoài làm công thức áp dụng chung.
Từ góc nhìn đó, địa phương nên bắt đầu bằng một bản đồ nhu cầu nghề cụ thể: doanh nghiệp cần ai, hợp tác xã thiếu kỹ năng gì, người học có thể tham gia bằng nguồn lực nào. Cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần cùng đơn vị sử dụng lao động xây dựng nội dung thực hành, nêu rõ tiêu chí tuyển dụng và người phụ trách hỗ trợ sau khóa học. Với nhóm tự tạo sinh kế, kỹ thuật sản xuất phải đi cùng tính chi phí, quản lý rủi ro và tìm đầu ra; hỗ trợ tín dụng cần theo khả năng trả nợ, không khuyến khích vay để làm theo phong trào. Có thể thí điểm theo dõi người học sau sáu và mười hai tháng về công việc, thu nhập, chi phí và mức độ sử dụng kỹ năng, phân tích riêng theo giới, nhóm dân tộc và điều kiện đi lại. Đây là đề xuất để đánh giá, không phải nghĩa vụ đã được quy định chung. Dữ liệu ấy sẽ giúp xác định khóa học nào cần mở rộng, khóa nào cần điều chỉnh và ai vẫn cần được hỗ trợ thêm.
Tài liệu tham khảo:
Bandiera, O., Bassi, V., Burgess, R., Rasul, I., Sulaiman, M., & Vitali, A. (2025). The search for good jobs: Evidence from a six-year field experiment in Uganda. Journal of Labor Economics, 43(3), 885–935. https://doi.org/10.1086/728429
Bích Huệ, & Đỗ Tuấn Linh. (2026, 11 tháng 9). Đảng viên đi trước – Dẫn lối phát triển kinh tế. Báo Lào Cai. https://baolaocai.vn/dang-vien-di-truoc-dan-loi-phat-trien-kinh-te-post909166.html
Bộ Khoa học và Công nghệ. (2025, 11 tháng 11). Thanh Hóa: Lan tỏa tinh thần tự lực trong hành trình giảm nghèo bền vững. https://mst.gov.vn/thanh-hoa-lan-toa-tinh-than-tu-luc-trong-hanh-trinh-giam-ngheo-ben-vung-197251111174700768.htm
Bùi Thanh Minh. (2019). The limitations of vocational training policies for ethnic minority youth – A case study in Hoa Binh province. VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, 35(3), 57–67. https://doi.org/10.25073/2588-1116/vnupam.4197
Dương Lê. (2026, 21 tháng 9). Phát triển sinh kế, tạo cơ hội việc làm để giảm nghèo bền vững. Báo Đại biểu Nhân dân. https://daibieunhandan.vn/phat-trien-sinh-ke-tao-co-hoi-viec-lam-de-giam-ngheo-ben-vung-10431248.html
Nguyên Khang. (2023, 30 tháng 7). Đào tạo nghề cho thanh niên dân tộc thiểu số gắn với tạo sinh kế. Báo Nhân Dân. https://nhandan.vn/dao-tao-nghe-cho-thanh-nien-dan-toc-thieu-so-gan-voi-tao-sinh-ke-post764832.html
Nguyễn Thị Thanh Thủy. (2025). Thực trạng học tập và xu hướng nghề nghiệp của học sinh trung học phổ thông người dân tộc thiểu số trong bối cảnh chuyển đổi số. Tạp chí Giáo dục, 25(8), 53–58. https://tcgd.tapchigiaoduc.edu.vn/index.php/tapchi/article/view/3176
Sơn Hào. (2026, 12 tháng 9). Những “hạt nhân” kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/nhung-hat-nhan-kinh-te-vung-dong-bao-dan-toc-thieu-so-mien-nui-102260910000442673.htm
Thông tấn xã Việt Nam. (2022, 30 tháng 3). Khai mạc Diễn đàn chính sách quốc gia về đào tạo nghề cho thanh niên. Báo Tin tức. https://baotintuc.vn/thoi-su/khai-mac-dien-dan-chinh-sach-quoc-gia-ve-dao-tao-nghe-cho-thanh-nien-20220330103631475.htm
Thủ tướng Chính phủ. (2021). Quyết định số 2239/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2045. https://vanban.chinhphu.vn/default.aspx?docid=204883&pageid=27160
Thủ tướng Chính phủ. (2022). Quyết định số 90/QĐ-TTg ngày 18/1/2022 phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021–2025. https://vanban.chinhphu.vn/?docid=205180&pageid=27160
Thủ tướng Chính phủ. (2026). Quyết định số 1538/QĐ-TTg ngày 12/8/2026 ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Thông báo số 123-TB/VPTW ngày 16/7/2026 về chất lượng nguồn lao động Việt Nam, giải pháp tạo việc làm bền vững và đào tạo nguồn nhân lực trong giai đoạn phát triển mới. https://vanban.chinhphu.vn/?docid=219164&pageid=27160
Trần Kiên, Thanh Bình, Duy Tiến, Nguyễn Vịnh, Nguyễn Thảo, Quang Thậm, & Nhóm phóng viên. (2022). Đào tạo nghề, tạo việc làm khẳng định vai trò trong giảm nghèo bền vững. VietNamNet. https://vietnamnet.vn/dao-tao-nghe-tao-viec-lam-khang-dinh-vai-tro-trong-giam-ngheo-ben-vung-2086626.html
Quốc hội. (2026). Nghị quyết số 46/2026/QH16 ngày 24 tháng 8 năm 2026 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026–2035. https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Dau-tu/Nghi-quyet-46-2026-QH16-chu-truong-dau-tu-Chuong-trinh-muc-tieu-quoc-gia-phat-trien-van-hoa-xa-hoi-722880.aspx?tab=7&utm_source=chatgpt.com
Cổng thông tin điện tử Quốc hội. (2022). Lưu ý 06 nhóm giải pháp quan trọng về đào tạo nghề cho thanh niên. https://quochoi.vn/hoatdongdbqh/Pages/tin-hoat-dong-dai-bieu.aspx?ItemID=63268&utm_source=chatgpt.com
