Dạy học gắn với đặc trưng ngôn ngữ và văn hóa
Theo thông tin Bộ GDĐT công bố ngày 5/11/2026, hai dự thảo chương trình được xây dựng nhằm đáp ứng nhu cầu học tập tiếng nói, chữ viết của đồng bào dân tộc thiểu số và học sinh có nguyện vọng; đồng thời góp phần bảo tồn, phát huy giá trị ngôn ngữ, văn hóa truyền thống. Đây là bước cụ thể hóa định hướng giáo dục ngôn ngữ trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, trong đó tiếng dân tộc thiểu số được xác định là môn học tự chọn ở cấp tiểu học (Bộ Giáo dục và Đào tạo [GDĐT], 2018, 2026).
Theo dự thảo, Tiếng Mường và Tiếng Cơ Tu đều là môn học tự chọn thuộc lĩnh vực giáo dục ngôn ngữ, được tổ chức từ lớp 1 đến lớp 5. Đối tượng học tập không giới hạn ở học sinh dân tộc Mường, Cơ Tu mà còn mở rộng tới học sinh dân tộc khác có nguyện vọng. Cách tiếp cận này vừa tôn trọng quyền lựa chọn của người học, vừa tạo cơ hội để học sinh các dân tộc cùng tìm hiểu, giao lưu và tăng cường hiểu biết về văn hóa cộng đồng.
Nội dung hai chương trình được thiết kế theo định hướng phát triển năng lực, lấy bốn kỹ năng đọc, viết, nói và nghe làm trục xuyên suốt, trong đó chú trọng đọc và viết. Học sinh từng bước nhận biết chữ viết, đọc hiểu văn bản, viết đúng chính tả, viết câu, đoạn văn ngắn; đồng thời biết giao tiếp, trình bày ý kiến, lắng nghe và phản hồi phù hợp. Yêu cầu cần đạt được thiết kế theo từng lớp, bảo đảm phù hợp với đặc điểm nhận thức và tâm lý lứa tuổi tiểu học.
Đáng chú ý, dự thảo chú trọng đặc điểm riêng của từng ngôn ngữ, không áp dụng máy móc cấu trúc tiếng Việt vào dạy học tiếng dân tộc. Phụ lục chương trình Tiếng Mường giới thiệu bảng chữ cái gồm 29 chữ cái, hệ thống âm, vần, thanh điệu và quy luật chính tả; đồng thời đề cập các biến thể tiếng Mường ở những địa bàn khác nhau. Với Tiếng Cơ Tu, bảng chữ cái gồm 36 chữ cái; ngôn ngữ này không có thanh điệu, một số dấu trong chữ viết được sử dụng để phân biệt độ dài nguyên âm, không phải dấu thanh như tiếng Việt (Bộ GDĐT, 2026).
Việc tính đến đặc điểm ngôn ngữ và sự đa dạng phương ngữ có ý nghĩa quan trọng đối với tính khoa học, khả năng tiếp nhận và hiệu quả dạy học. Nếu chương trình không phản ánh đúng thực hành ngôn ngữ trong cộng đồng, học sinh có thể gặp khó khăn khi chuyển từ tiếng nói quen thuộc sang hệ thống chữ viết được sử dụng trong nhà trường. Vì vậy, việc xây dựng ngữ liệu và hướng dẫn dạy học cần có sự tham gia của nhà nghiên cứu ngôn ngữ, giáo viên, nghệ nhân và người am hiểu tiếng nói địa phương.
Đưa văn hóa dân tộc vào không gian học đường
Một điểm đáng chú ý khác là nội dung dạy học được gắn với văn hóa và đời sống cộng đồng. Với tiếng Mường, các chủ đề gợi ý gồm cách xưng hô, ẩm thực, nhà ở, trò chơi dân gian, nhạc cụ, nghề thủ công, trang phục, truyện cổ, dân ca, lễ hội và di tích văn hóa. Với tiếng Cơ Tu, học sinh được tiếp cận những nội dung gần gũi như gia đình, nhà Gươl, ẩm thực, trò chơi, nhạc cụ, nghề dệt Zèng, truyện dân gian, phong tục, lễ hội và địa danh văn hóa.
Cách thiết kế này cho thấy mục tiêu của môn học không dừng ở việc trang bị kỹ năng sử dụng ngôn ngữ mà còn hướng tới bồi dưỡng tình yêu quê hương, ý thức về cội nguồn và trách nhiệm gìn giữ bản sắc dân tộc. Khi được học đọc, viết, nói và nghe thông qua những câu chuyện, sự vật, phong tục gần gũi, học sinh có thêm cơ hội kết nối tri thức nhà trường với đời sống gia đình và cộng đồng.
Định hướng chương trình mở, không ấn định cứng toàn bộ nội dung dạy học, cũng tạo điều kiện để địa phương và nhà trường lựa chọn ngữ liệu, phương pháp phù hợp với đặc điểm phương ngữ, văn hóa và điều kiện tổ chức. Đây là điểm phù hợp với tinh thần Chương trình giáo dục phổ thông 2018, trao quyền chủ động cho cơ sở giáo dục trong xây dựng kế hoạch dạy học đáp ứng đối tượng học sinh và điều kiện thực tế (Bộ GDĐT, 2018).
Tuy nhiên, để hai chương trình đi vào thực tiễn, vấn đề đặt ra không chỉ là hoàn thiện yêu cầu cần đạt mà còn phải chuẩn bị đồng bộ các điều kiện triển khai. Trước hết, cần khảo sát nhu cầu học tập tại địa phương, xác định khả năng tổ chức lớp học và xây dựng đội ngũ giáo viên có năng lực ngôn ngữ, hiểu biết văn hóa bản địa. Học liệu, sách giáo khoa và tài liệu tham khảo cần bảo đảm tính chuẩn xác, đồng thời phản ánh được sự đa dạng trong cách sử dụng ngôn ngữ của cộng đồng. Việc phối hợp với gia đình, nghệ nhân và người có uy tín tại địa phương sẽ góp phần làm phong phú hoạt động trải nghiệm, giúp ngôn ngữ dân tộc hiện diện tự nhiên trong môi trường giáo dục.
Đặc biệt, cần bảo đảm môn học tự chọn thực sự xuất phát từ nguyện vọng của học sinh và điều kiện tổ chức của nhà trường; tránh triển khai hình thức hoặc tạo thêm áp lực chương trình. Đánh giá kết quả học tập nên chú trọng sự tiến bộ trong giao tiếp, đọc hiểu, viết và khả năng vận dụng ngôn ngữ vào tình huống gần gũi, thay vì nặng về ghi nhớ kiến thức.
Việc Bộ GDĐT lấy ý kiến đối với hai dự thảo là cơ hội để các nhà khoa học, nhà giáo, cơ quan quản lý và cộng đồng người Mường, người Cơ Tu tham gia hoàn thiện chương trình. Nếu được chuẩn bị tốt về đội ngũ, học liệu và điều kiện tổ chức, môn học tiếng Mường và tiếng Cơ Tu không chỉ mở rộng lựa chọn học tập ở cấp tiểu học mà còn góp phần đưa nhiệm vụ bảo tồn ngôn ngữ, văn hóa dân tộc trở thành hoạt động giáo dục thường xuyên, thiết thực trong nhà trường.
Hiện dự thảo Thông tư và hai chương trình đang trong thời gian lấy ý kiến góp ý từ ngày 04/11 đến ngày 15/11/2026; các nội dung nêu trên là định hướng tại dự thảo, chưa phải quy định đã ban hành. (dangcongsan.org.vn+1)
Tài liệu tham khảo
Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2018). Chương trình giáo dục phổ thông: Chương trình tổng thể (Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/ 12/ 2018; văn bản hợp nhất và các nội dung sửa đổi, bổ sung có liên quan). (https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-quy-pham-phap-luat/thong-tu-so-322018tt-bgddt-ngay-26122018-cua-bo-giao-duc-va-dao-tao-ban-hanh-chuong-trinh-giao-duc-pho-thong-5083
Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2026, ngày 4 tháng 11). Dự thảo Thông tư ban hành Chương trình giáo dục phổ thông môn học Tiếng Mường, môn học Tiếng Cơ Tu cấp tiểu học. Hồ sơ dự thảo và tài liệu lấy ý kiến. (https://moet.gov.vn/van-ban/gop-y-du-thao-van-ban-qppl/du-thao-thong-tu-ban-hanh-chuong-trinh-giao-duc-pho-thong-mon-hoc-tieng-muong-mon-hoc-tieng-co-tu-cap-tieu-hoc.html?categoryId=101914858 )
Bộ Giáo dục và Đào tạo (5/11/2026). Góp ý Chương trình môn học Tiếng Mường và môn học Tiếng Cơ Tu cấp tiểu học. Cổng thông tin điện tử (https://moet.gov.vn/van-ban/gop-y-du-thao-van-ban-qppl/du-thao-thong-tu-ban-hanh-chuong-trinh-giao-duc-pho-thong-mon-hoc-tieng-muong-mon-hoc-tieng-co-tu-cap-tieu-hoc.html?categoryId=101914858 ).
