Định vị lại mục tiêu phát triển trường chuyên
Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên, thay thế Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT.
Theo thông tin Bộ GDĐT công bố ngày 10/11/2026, dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên được xây dựng nhằm thể chế hóa tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Dự thảo định hướng chuyển mạnh từ đào tạo chuyên sâu theo từng môn học sang phát hiện, bồi dưỡng và ươm tạo tài năng trên nền tảng giáo dục toàn diện, liên ngành, gắn với nghiên cứu khoa học, chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.
Theo đó, hoạt động giáo dục tại trường chuyên được tổ chức theo ba tầng: giáo dục toàn diện theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018; giáo dục nâng cao theo khối chuyên; giáo dục chuyên sâu theo môn học, kết hợp dự án học tập liên môn, liên ngành. Ba tầng giáo dục có mối quan hệ kế thừa, bổ trợ và liên thông, bảo đảm học sinh vừa có nền tảng kiến thức rộng, vừa có điều kiện phát triển năng lực chuyên sâu.
Một thay đổi đáng chú ý là dự thảo đề xuất tổ chức lớp học theo ba khối chuyên: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, thay cho cách tổ chức chủ yếu theo từng môn chuyên như hiện nay. Cách tiếp cận này hướng tới mở rộng nền tảng kiến thức, tăng khả năng kết nối giữa các lĩnh vực và hạn chế việc định hướng chuyên sâu quá sớm.
Đặc biệt, học sinh lớp 10 có học kỳ đầu để trải nghiệm, tham gia dự án học tập nhập môn và được tư vấn định hướng lĩnh vực, ngành nghề. Cuối học kỳ I, các em đăng ký thêm hai môn học chuyên sâu thuộc khối chuyên phù hợp với năng lực, sở trường và định hướng xét tuyển đại học. Từ học kỳ II lớp 10, học sinh tham gia ít nhất một dự án học tập liên môn, liên ngành theo nhóm, có sự hướng dẫn của giáo viên và sự phối hợp của giảng viên, nhà khoa học tại các trường đại học, viện nghiên cứu hoặc doanh nghiệp.
Dự thảo cũng đề xuất đổi mới tuyển sinh theo khối chuyên, sử dụng bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên hoặc khoa học xã hội bên cạnh các môn thi nền tảng. Bài đánh giá hướng tới kiểm tra tư duy logic, lập luận và khả năng giải quyết vấn đề, không yêu cầu học sinh phải luyện trước kiến thức chuyên sâu của từng môn. Qua đó, giảm áp lực luyện thi, đồng thời mở rộng cơ hội phát hiện những học sinh có tiềm năng phù hợp với từng lĩnh vực.
Tham khảo kinh nghiệm quốc tế, hướng tới phát triển năng lực cá nhân
Định hướng đổi mới trên có điểm tương đồng với xu hướng giáo dục học sinh có năng lực nổi trội tại nhiều quốc gia OECD. Nghiên cứu Policy Approaches and Initiatives for the Inclusion of Gifted Students in OECD Countries (2021) của OECD cho thấy các quốc gia có cách tiếp cận đa dạng trong phát hiện và hỗ trợ học sinh tài năng, trong đó chú trọng quản trị chính sách, phát triển năng lực giáo viên, điều chỉnh chương trình, tổ chức hoạt động học tập phù hợp và đánh giá hiệu quả giáo dục.
Đáng chú ý, nghiên cứu phân tích hai hướng tiếp cận phổ biến: tăng tốc học tập (acceleration) và làm phong phú chương trình (enrichment). Trong khi tăng tốc cho phép học sinh tiếp cận nội dung ở mức độ cao hơn hoặc với tiến độ nhanh hơn, làm phong phú chương trình tạo cơ hội mở rộng, đào sâu kiến thức thông qua dự án, hoạt động nghiên cứu, trải nghiệm và học tập chuyên đề. Một số hệ thống giáo dục như Phần Lan và New Zealand kết hợp các hình thức này để đáp ứng nhu cầu, năng lực và tốc độ phát triển khác nhau của người học.
Kinh nghiệm quốc tế gợi mở rằng giáo dục tài năng không nên chỉ dựa vào kết quả thi tuyển hoặc thành tích học tập tại một thời điểm, mà cần quan tâm đến quá trình phát triển năng lực, sở trường, động lực học tập và khả năng sáng tạo của từng học sinh. Đây cũng là hướng tiếp cận được thể hiện trong dự thảo Quy chế mới của Việt Nam.
Đánh giá trường chuyên bằng sự phát triển lâu dài của người học
Một điểm mới có ý nghĩa là dự thảo mở rộng tiêu chí đánh giá chất lượng trường chuyên. Bên cạnh kết quả thi học sinh giỏi và giải thưởng, hiệu quả hoạt động của nhà trường còn được xem xét thông qua sự tiến bộ, phẩm chất, năng lực của học sinh; tỷ lệ học sinh theo học các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học và các chương trình đào tạo tài năng ở trình độ đại học. Nhà trường có trách nhiệm theo dõi quá trình học tập, nghề nghiệp của cựu học sinh.
Dự thảo khuyến khích mỗi trường chuyên thiết lập quan hệ hợp tác thường xuyên với ít nhất một cơ sở giáo dục đại học để tổ chức chuyên đề, dự án học tập, hướng dẫn nghiên cứu khoa học, tư vấn hướng nghiệp và khai thác, sử dụng chung phòng thí nghiệm, thiết bị. Hướng đi này góp phần tăng cường kết nối giữa giáo dục phổ thông với giáo dục đại học, nghiên cứu khoa học và thực tiễn nghề nghiệp.
Theo lộ trình đề xuất, mô hình mới được áp dụng từ năm học 2027-2028; những trường chưa bảo đảm điều kiện có thể triển khai từ năm học 2028-2029. Học sinh đã trúng tuyển và đang học tại trường chuyên trước thời điểm Thông tư có hiệu lực tiếp tục học theo lớp chuyên, chương trình đã tuyển sinh đến khi hoàn thành cấp học.
Việc lấy ý kiến dự thảo là bước quan trọng để hoàn thiện cơ chế quản lý và tổ chức hoạt động của trường chuyên trong giai đoạn mới. Khi được cụ thể hóa thành chính sách phù hợp, định hướng này có thể góp phần chuyển trọng tâm từ thành tích thi cử sang chất lượng phát triển người học, phát hiện và nuôi dưỡng tài năng, đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Tài liệu tham khảo
Bộ GDĐT (10/11/2026), Lấy ý kiến về Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên. Xem nội dung thông tin trên Cổng thông tin Bộ GDĐT.
Bộ GDĐT, Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT ngày 28/02/2023 ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên. Thông tin về Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT.
OECD (2021), Rutigliano, A. & Quarshie, N., Policy Approaches and Initiatives for the Inclusion of Gifted Students in OECD Countries, OECD Education Working Papers, No. 262. Xem nghiên cứu của OECD.
OECD (2023), Equity and Inclusion in Education: Finding Strength through Diversity. Xem báo cáo OECD.
