Trong những năm gần đây, tuyển sinh đại học ở Việt Nam chứng kiến sự dịch chuyển rõ nét từ mô hình phụ thuộc gần như hoàn toàn vào điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông sang mô hình đa phương thức. Trong đó, các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy do các cơ sở giáo dục đại học tổ chức đang giữ vai trò quan trọng.
Ở thời điểm này, nhiều trường đại học đã mở cổng đăng ký cho các đợt thi đánh giá năng lực/tư duy phục vụ tuyển sinh năm tới. Có thể thấy phương thức này đã và đang trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống tuyển sinh. Kết quả các kỳ thi đánh giá năng lực được nhiều trường sử dụng độc lập hoặc kết hợp với các phương thức khác, cho thấy mức độ tin cậy và sức lan toả ngày càng lớn.
Tuy nhiên, chính sự phát triển nhanh và phân tán ấy cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về chuyển hoá và giám sát, nhằm bảo đảm kỳ thi đánh giá năng lực/tư duy thực sự phản ánh đúng năng lực học tập của thí sinh.
Nâng cao giám sát trong bối cảnh đa dạng hóa kỳ thi
Khác với kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông được tổ chức thống nhất trên toàn quốc, các kỳ thi đánh giá năng lực/tư duy hiện nay do nhiều cơ sở giáo dục đại học tự xây dựng và tổ chức. Mỗi kỳ thi có cấu trúc bài thi, cách thức tổ chức, thang điểm và cách diễn giải kết quả khác nhau. Điều này tạo nên sự linh hoạt, nhưng đồng thời cũng làm nảy sinh những khoảng trống trong quản lý.
Khi số lượng kỳ thi tăng lên, phạm vi ảnh hưởng ngày càng rộng và số lượng thí sinh tham gia ngày càng lớn, việc thiếu một cơ chế giám sát thống nhất có thể dẫn đến những rủi ro nhất định: Sự chênh lệch về độ khó các đợt thi, sự khác biệt trong quy trình tổ chức hoặc cách sử dụng kết quả thi giữa từng trường. Theo Kế hoạch triển khai công tác tuyển sinh đại học, tuyển sinh cao đẳng năm 2026 (Quyết định số 3037/QĐ-BGDĐT) của Bộ GDĐT ban hành ngày 3/11/2025, Cục Quản lý chất lượng sẽ thực hiện thống nhất tiêu chí đánh giá năng lực của các cơ sở giáo dục đại học trước khi tổ chức thi. Các bài thi đánh giá năng lực/tư duy sẽ được tổ chức theo nguyên tắc đảm bảo chuẩn chất lượng đầu vào giữa các phương thức xét tuyển. Bộ GDĐT cũng sẽ giám sát việc tổ chức các kỳ thi đánh giá năng lực của các trường đại học, bảo đảm tuân thủ đúng quy định, công bằng và minh bạch trong tuyển sinh. Cơ chế giám sát của Bộ GDĐT không nhằm can thiệp chuyên môn hay mức độ tự chủ của từng trường mà với mục đích thiết lập cơ sở pháp lý để đảm bảo quyền lợi của thí sinh.
Hiện nay, ngày càng nhiều cơ sở giáo dục đại học công nhận và đưa kết quả kỳ thi đánh giá năng lực/tư duy vào phương án xét tuyển chính thức. Ở nhóm các cơ sở tổ chức kỳ thi, có thể thấy mô hình này đã tương đối ổn định. Các đại học lớn như Đại học Bách Khoa Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đã nâng cao năng lực khảo thí và hạ tầng tổ chức thi, xây dựng bài thi đánh giá năng lực/tư duy với mục tiêu đo lường năng lực tổng hợp của thí sinh, bao gồm khả năng đọc hiểu, tư duy logic, giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức. Kỳ thi thường được tổ chức nhiều đợt trong năm để thí sinh chủ động lựa chọn thời điểm thi phù hợp. Theo kế hoạch tổ chức thi Đánh giá tư duy 2026 của Đại học Bách khoa Hà Nội, kỳ thi dự kiến được tổ chức làm 3 đợt vào các ngày cuối tuần, mỗi đợt sẽ có từ 3-4 kíp thi tại 30 điểm thi, đáp ứng cho khoảng 60.000 lượt thi. Là một trong những đơn vị tiên phong trong việc tổ chức kỳ thi riêng vào đại học, năm 2026, Đại học Quốc gia Hà Nội thông báo các đợt thi đánh giá năng lực diễn ra từ ngày 7/3/2026 đến ngày 24/5/2026 tại Hà Nội, Thái Nguyên, Hải Phòng, Ninh Bình, Nghệ An…
Kết quả những kỳ thi này cũng được nhiều trường đại học khác sử dụng, Thực tế tuyển sinh những năm gần đây cho thấy kết quả thi đánh giá năng lực/tư duy tại các đại học lớn được nhiều cơ sở giáo dục đại học trên cả nước đưa vào phương án xét tuyển. Sự phổ biến của các kỳ thi riêng này phản ánh phương thức xét tuyển đại học đang dịch chuyển sang việc sử dụng các công cụ đánh giá có độ phân hoá cao. Bên cạnh đó, hệ thống tuyển sinh đang hình thành mạng lưới chia sẻ kết quả đánh giá, trong đó một kỳ thi có thể sử dụng cho nhiều cơ sở đào tạo, giúp giảm chi phí xã hội và giảm gánh nặng thi cử cho học sinh.
Các kỳ thi đánh giá năng lực trên thế giới
Nhìn vào bức tranh tuyển sinh đại học quốc tế, các kỳ thi đánh giá năng lực từ lâu đã trở thành công cụ quen thuộc, phát triển bền vững nhờ cơ chế chuẩn hoá và giám sát chặt chẽ. Một trong số kỳ thi đánh giá năng lực nổi tiếng có thể kể đến là SAT (Scholastic Assessment Test) - bài thi chuẩn hoá của Mỹ được quản lý bởi tổ chức College Board, hay kỳ thi ACT (American College Testing) cũng là một bài thi dùng để đánh giá mức độ sẵn sàng học đại học của học sinh trung học. Các kỳ thi này do các tổ chức độc lập xây dựng và vận hành nhưng luôn hoạt động trong một khung chuẩn rõ ràng về cấu trúc, mục tiêu đánh giá và quy trình đảm bảo chất lượng. Đề thi được chuẩn hóa qua nhiều vòng thử nghiệm, phân tích thống kê, đồng thời kết quả thi được theo dõi liên tục để bảo đảm độ tin cậy và khả năng so sánh theo thời gian. Chính nhờ cơ chế này, kết quả thi có thể được sử dụng rộng rãi bởi hàng nghìn cơ sở giáo dục đại học mà không làm phát sinh nghi ngờ về tính công bằng. Hiện nay, hai kỳ thi này cũng được chấp nhận ở nhiều quốc gia khác trên thế giới như Canada, Anh, Úc, Hàn Quốc, Singapore,… Những năm trở lại đây, nhiều cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam đã tiến tới công nhận kết quả các kỳ thi đánh giá năng lực quốc tế này bên cạnh các kỳ thi đánh giá năng lực/tư duy trong nước.
Từ kinh nghiệm quốc tế cho thấy, giám sát và chuẩn hoá là điều kiện để tự chủ đại học vận hành hiệu quả. Khung chuẩn chung nhằm nâng cao giá trị sử dụng kết quả các kỳ thi và giảm bớt áp lực thi cử cho người học. Đặt trong bối cảnh Việt Nam, việc Bộ GDĐT tăng cường giám sát và thống nhất tiêu chi đánh giá năng lực cho thấy sự dịch chuyển theo đúng thông lệ quốc tế. Đây là bước đi cần thiết để các kỳ thi đánh giá năng lực/tư duy phục vụ tốt tuyển sinh trong nước, từng bước nâng cao khả năng hội nhập và được công nhận rộng rãi hơn.
Như vậy, tăng cường giám sát và thống nhất tiêu chí các kỳ thi đánh giá năng lực là bước đi tất yếu trong giai đoạn tuyển sinh đại học đang chuyển đổi mạnh mẽ. Khi phương thức này ngày càng được tin cậy và sử dụng rộng rãi, yêu cầu về chuẩn hóa và bảo đảm chất lượng không còn là lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc.
Nếu được triển khai đồng bộ và nhất quán, chính sách này sẽ góp phần hoàn thiện một trụ cột mới của hệ thống tuyển sinh, tạo nền tảng cho sự công bằng, minh bạch và nâng cao chất lượng đầu vào giáo dục đại học Việt Nam trong dài hạn.
Tài liệu tham khảo:
Bộ GDĐT (2025). Quyết định số 3037/QĐ-BGDĐT ngày 3/11/2025 về việc triển khai công tác tuyển sinh đại học, cao đẳng năm 2026. https://moet.gov.vn/tin-tuc/tin-tong-hop2/bo-gddt-cong-bo-ke-hoach-tuyen-sinh-dai-hoc-cao-dang-nam-2026.html
