Mở đường cho khoa học - xuất phát điểm của đổi mới giáo dục
Trong nhiều năm qua, hoạt động nghiên cứu ở Việt Nam gặp không ít rào cản, đặc biệt trong khâu thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa kết quả khoa học. Nhà khoa học thường “mắc kẹt” giữa các quy định về trách nhiệm pháp lý, doanh nghiệp e ngại rủi ro đầu tư vào nghiên cứu phát triển, trường đại học thiếu quyền tự chủ trong việc đưa công nghệ mới vào thực nghiệm. Chính vì thế, khoảng cách giữa nghiên cứu học thuật và ứng dụng thực tế kéo dài, khiến nhiều đề tài chưa phát huy được tính ứng dụng.
Tuy nhiên một số năm trở lại đây, nhiều doanh nghiệp và trường đại học đã có cơ hội thử nghiệm công nghệ mới ngay trong môi trường sản xuất thực tiễn, từ xử lý rác thải, năng lượng xanh đến công nghệ sinh học. Sự đổi mới này đến từ các chủ trương lớn, đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025. Các chính sách này đã tạo ra hành lang pháp lý để nhà khoa học mạnh dạn thử nghiệm, doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư và liên kết với trường đại học. Đây chính là “đòn bẩy” quan trọng để giáo dục chuyển từ mô hình truyền thống sang mô hình nghiên cứu - đổi mới - ứng dụng.
Khung chính sách thúc đẩy đổi mới từ giáo dục
Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực then chốt để phát triển đất nước. Quan điểm xuyên suốt của Nghị quyết là đặt nhà khoa học vào vị trí trung tâm, doanh nghiệp là chủ thể đổi mới sáng tạo và nhà nước đóng vai trò kiến tạo. Điều này tạo sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý: từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, từ “xin - cho” sang “giao quyền - chịu trách nhiệm”.
Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 tiếp tục thể chế hóa tinh thần này bằng nhiều quy định cụ thể: Cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp được quyền tự chủ trong quá trình nghiên cứu; nhà khoa học được bảo vệ trước rủi ro pháp lý nếu tuân thủ đúng quy trình thử nghiệm; tổ chức khoa học, công nghệ có thể thành lập doanh nghiệp khoa học công nghệ; quyền sở hữu trí tuệ và cơ chế chia sẻ lợi nhuận được quy định rõ ràng; và quan trọng nhất, các kết quả nghiên cứu được khuyến khích đưa vào thử nghiệm trên thực tế thay vì chỉ dừng lại ở mức lý thuyết.
Những quy định này tạo điều kiện để giáo dục đại học - nơi sản sinh phần lớn lực lượng nghiên cứu có cơ hội chuyển mình mạnh mẽ. Trường đại học có thể chủ động hơn trong nghiên cứu ứng dụng, mở rộng hợp tác doanh nghiệp, hình thành các phòng lab công nghiệp, trung tâm đổi mới sáng tạo, từ đó rút ngắn con đường đưa tri thức vào đời sống.
Giáo dục trong hệ sinh thái mới
Chính sách mới đang mở ra một “không gian thực nghiệm” rộng lớn cho giáo dục đại học. Các trường không còn bị bó buộc trong khuôn khổ phòng thí nghiệm mà có thể đưa sinh viên, giảng viên, nhóm nghiên cứu đến làm việc, thử nghiệm trực tiếp tại doanh nghiệp. Đây là mô hình mà nhiều quốc gia có nền khoa học phát triển đã triển khai thành công khi đưa trường đại học thành một phần của hệ sinh thái sản xuất và đổi mới.
Nhờ cơ chế mới, mối quan hệ hợp tác giữa nhà trường - doanh nghiệp - nhà khoa học không còn hình thức mà trở nên tự nhiên, bền vững hơn. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 cũng cho phép nhà khoa học và tổ chức nghiên cứu được bảo vệ trước rủi ro khi thử nghiệm những công nghệ mới. Điều này tạo điều kiện để giáo dục bước ra khỏi vùng an toàn, khuyến khích các nhóm nghiên cứu trẻ dám thử nghiệm các ý tưởng táo bạo, từ đó hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Tuy nhiên, để cơ chế mới phát huy hiệu quả, giáo dục phải đối diện với một số thách thức. Thứ nhất, đội ngũ giảng viên và nhà nghiên cứu phải nâng cao năng lực, không chỉ chuyên môn mà cả năng lực quản trị dự án, bảo hộ sở hữu trí tuệ, quản lý rủi ro, thương mại hóa sản phẩm. Đây là những kỹ năng mà nhiều trường đại học Việt Nam còn thiếu. Thứ hai, quá trình chuyển từ nghiên cứu cơ bản sang nghiên cứu ứng dụng đòi hỏi sự đầu tư dài hạn, hạ tầng hiện đại, và quan trọng hơn là một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đồng bộ. Nếu thiếu sự liên kết giữa nhà nước - doanh nghiệp - trường đại học, thì việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu vẫn khó đạt hiệu quả.
Yếu tố thứ ba được nhiều nhà khoa học đã đề cập tới là “liêm chính khoa học”. Nếu không có cơ chế giám sát minh bạch, các quy định mới dễ bị lợi dụng, dẫn tới thất thoát, gian lận, hoặc những rủi ro pháp lý không đáng có.
Khởi đầu của một kỷ nguyên phát triển dựa vào tri thức
Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá bằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Cơ hội này chỉ thực sự được nắm bắt nếu giáo dục đi trước một bước trong việc đào tạo nguồn nhân lực có tư duy độc lập, khả năng sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề và tinh thần dám thử nghiệm. Cơ chế pháp lý mới như Nghị quyết số 57-NQ/TW, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 đã tạo nền tảng quan trọng. Đây là nền tảng để trường đại học thay đổi mạnh mẽ mô hình hoạt động: nghiên cứu gắn với thực tiễn, đào tạo gắn với nhu cầu thị trường, nhà trường đồng hành cùng doanh nghiệp và xã hội.
Nhà khoa học có “đất” để thử nghiệm. Doanh nghiệp có cơ hội tiếp cận tri thức. Sinh viên có môi trường học tập gắn với sáng tạo và thực hành. Khi ba yếu tố này phối hợp, đổi mới sáng tạo sẽ không còn là khẩu hiệu mà sẽ trở thành sức mạnh thật sự.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-ve-dot-pha-phat-trien-khoa-hoc-cong-nghe-doi-moi-sang-tao-va-chuyen-doi-so-quoc-gia-119241224180048642.htm
Quốc hội (2025). Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=214603&classid=1&typegroupid=3
