Thực tế cho thấy, tốc độ đổi mới công nghệ đang ngày càng rút ngắn, chu kỳ từ nghiên cứu đến ứng dụng chỉ còn tính bằng năm. Doanh nghiệp không chỉ cần nhân lực được đào tạo bài bản, mà còn cần các giải pháp công nghệ, sản phẩm nghiên cứu có thể đưa vào sản xuất. Trong bối cảnh đó, đại học cần chuyển mình từ một thiết chế giáo dục thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Tại Việt Nam, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi nền kinh tế đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mô hình tăng trưởng, hướng tới giá trị gia tăng cao hơn dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Chuyển đổi vai trò: Đại học trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới
Quá trình chuyển đổi vai trò của đại học thể hiện rõ ở các thay đổi căn bản.
Thứ nhất, từ sản xuất tri thức sang tạo ra giá trị. Nếu trước đây, thành tựu của đại học được đo bằng số công bố khoa học, thì nay còn bao gồm bằng sáng chế, công nghệ được thương mại hóa, doanh nghiệp spin-off hay tác động kinh tế - xã hội. Tri thức không còn dừng lại trong phòng thí nghiệm mà phải đi ra thị trường.
Thứ hai, thay đổi vai trò của đội ngũ giảng viên và nhà khoa học. Giảng viên không chỉ là người giảng dạy hay nghiên cứu, mà còn tham gia vào quá trình khởi nghiệp, chuyển giao công nghệ và hợp tác với doanh nghiệp.
Thứ ba, chuyển từ quan hệ song phương sang hệ sinh thái đa tác nhân. Đại học không còn hoạt động độc lập mà gắn chặt với doanh nghiệp và nhà nước theo mô hình “ba nhà”. Sự liên kết này giúp rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến ứng dụng, đồng thời tạo ra nguồn lực mới cho phát triển.
Quá trình chuyển đổi vai trò đại học đang được thúc đẩy thông qua cả chính sách và nỗ lực từ từng cơ sở giáo dục. Một số trường đại học tại Việt Nam hiện đang đi khá nhanh trong quá trình chuyển đổi vai trò, theo hướng sang “đại học đổi mới sáng tạo”, với các mô hình và cách tiếp cận khác nhau.
Đại học Bách khoa Hà Nội đang đẩy mạnh mô hình đại học nghiên cứu gắn với đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp công nghệ. Trường không chỉ đầu tư các phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu về AI, bán dẫn, tự động hóa, mà còn tham gia thành lập Công ty cổ phần Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội cùng Uỷ ban nhân dân Thành phố Hà Nội và doanh nghiệp công nghệ. Đây là mô hình kết hợp giữa đại học - chính quyền - doanh nghiệp nhằm thương mại hóa nghiên cứu và phát triển hệ sinh thái công nghệ.
Trong khi đó, Trường Đại học Tôn Đức Thắng thành lập Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Chuyển giao Khoa học công nghệ (CITT), vận hành theo hướng khá gần với mô hình “entrepreneurial university” (đại học khởi nghiệp). Trung tâm này hỗ trợ đăng ký sáng chế, thương mại hóa tài sản trí tuệ, phát triển startup công nghệ, tổ chức vườn ươm và kết nối nhà đầu tư. Trường cũng triển khai các khóa đào tạo về AI, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo cho cả doanh nghiệp.
Trường Đại học Ngoại thương là một trong những trường đi đầu về hệ sinh thái khởi nghiệp sinh viên. Trung tâm Sáng tạo và Ươm tạo FTU (FIIS) của trường hiện đóng vai trò kết nối mạng lưới đổi mới sáng tạo giữa các trường đại học trên toàn quốc. Trường tập trung phát triển năng lực khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và mô hình ươm tạo startup cho sinh viên, thay vì chỉ đào tạo kiến thức quản trị kinh doanh truyền thống.
Trường Đại học VinUni lại theo hướng xây dựng đại học gắn với hệ sinh thái doanh nghiệp. Trường tận dụng mạng lưới công nghệ, y tế và công nghiệp của Vingroup để đưa sinh viên tiếp cận các “case study” thực tế, nghiên cứu ứng dụng và các lĩnh vực công nghệ tương lai như AI, sức khỏe số, năng lượng.
Ở khu vực miền Trung, Đại học Huế đã thành lập Trung tâm Khởi nghiệp và Đổi mới sáng tạo, đồng thời tham gia mạng lưới đổi mới sáng tạo đại học trên toàn quốc. Trường định hướng gắn hoạt động đổi mới sáng tạo với phát triển địa phương và doanh nghiệp khu vực miền Trung - Tây Nguyên.
Ngoài ra, nhiều đại học khác cũng đang tái cấu trúc theo hướng mới như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Kinh tế Quốc dân… Điểm chung của các trường này là đều đang dịch chuyển theo ba hướng: tăng liên kết với doanh nghiệp; thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng và thương mại hóa công nghệ; xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ngay trong trường đại học. Điều đó cho thấy vai trò của đại học đang dần mở rộng, không chỉ đào tạo nhân lực mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình tạo ra tri thức, công nghệ và tăng trưởng kinh tế.
Những chuyển động từ chính sách để tạo nền tảng cho sự thay đổi
Trong những năm gần đây, Chính phủ đã ban hành nhiều chương trình thúc đẩy khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo trong trường học. Đáng chú ý là chương trình hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp giai đoạn 2026-2035, đặt mục tiêu hình thành hàng chục dự án khởi nghiệp mỗi năm.
Bên cạnh đó, chủ trương tự chủ đại học cũng mở ra không gian lớn hơn cho các trường trong việc quyết định chiến lược phát triển, tài chính và tổ chức bộ máy. Đây là điều kiện quan trọng để các trường có thể linh hoạt thích ứng với mô hình đại học khởi nghiệp.
Dù đã có nhiều nỗ lực, quá trình chuyển đổi vai trò đại học tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức. Trước hết là điểm nghẽn về thể chế. Chính sách hiện nay vẫn cần tiếp tục hoàn thiện, đặc biệt trong các lĩnh vực như sở hữu trí tuệ, cơ chế tài chính cho nghiên cứu và hợp tác công - tư.
Thứ hai là hạn chế về nguồn lực. Đầu tư cho nghiên cứu và phát triển còn phân tán, thiếu các phòng thí nghiệm hiện đại và quỹ hỗ trợ khởi nghiệp. Điều này khiến nhiều ý tưởng dừng lại ở mức ý tưởng, khó chuyển thành sản phẩm thực tế.
Thứ ba là yếu tố văn hóa. Tinh thần chấp nhận rủi ro, khuyến khích thử nghiệm chưa thực sự phổ biến trong môi trường đại học. Nhiều giảng viên vẫn chịu áp lực từ các tiêu chí truyền thống như công bố khoa học, trong khi hoạt động đổi mới sáng tạo chưa được đánh giá tương xứng.
Chuyển đổi vai trò của đại học không phải là một xu hướng nhất thời, mà là yêu cầu tất yếu của thời đại. Một quốc gia muốn bứt phá về công nghệ và đổi mới sáng tạo không thể thiếu những trường đại học đóng vai trò trung tâm. Với Việt Nam, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội. Thị trường năng động và sự quan tâm của Chính phủ đối với đổi mới sáng tạo là những lợi thế quan trọng. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, cần một quá trình cải cách đồng bộ từ thể chế, tài chính đến văn hóa và năng lực quản trị.
Đại học của tương lai sẽ không chỉ là nơi truyền đạt tri thức của quá khứ, mà phải là nơi tạo ra những giá trị cho tương lai. Khi đó, mỗi giảng đường không chỉ là không gian học tập, mà còn là điểm khởi đầu của những ý tưởng, công nghệ và doanh nghiệp mới để hình thành những động lực thực sự cho sự phát triển của nền kinh tế tri thức.
