Đào tạo lao động tay nghề cao: Không thể chỉ tăng số lượng trường, lớp

Những năm gần đây, giáo dục nghề nghiệp liên tục được đặt vào vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn tồn tại nhiều doanh nghiệp thiếu lao động kỹ thuật có tay nghề, trong khi không ít học sinh, sinh viên sau đào tạo vẫn khó đáp ứng yêu cầu việc làm.

Điều này cho thấy khoảng cách giữa đào tạo và thị trường lao động chưa được thu hẹp một cách thực chất. Việc tăng số lượng cơ sở đào tạo hay mở thêm ngành nghề mới sẽ khó tạo hiệu quả nếu chất lượng đầu ra chưa theo kịp nhu cầu phát triển của nền kinh tế.

Tại buổi làm việc với Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên (GDNN-GDTX) vừa qua, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ ở quy mô mà còn phải cải thiện cơ cấu ngành nghề theo hướng ưu tiên các lĩnh vực trọng điểm. Đây là định hướng đáng chú ý trong bối cảnh nhiều ngành nghề mới đang hình thành rất nhanh dưới tác động của công nghệ và chuyển đổi số.

Yêu cầu cấp thiết được đặt ra là lực lượng lao động được đào tạo phải thực sự có tay nghề, kỹ năng, đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, cần xây dựng được một xã hội học tập, hình thành hệ sinh thái giáo dục thường xuyên, học tập suốt đời, tạo điều kiện để người dân có thể học tập linh hoạt ở nhiều môi trường khác nhau, từ nhà trường, doanh nghiệp đến các nền tảng số.

Hiện nay, nhu cầu nhân lực kỹ thuật trong các lĩnh vực như bán dẫn, tự động hóa, logistics, trí tuệ nhân tạo, công nghệ xanh hay sản xuất thông minh đang có xu hướng gia tăng cùng với quá trình chuyển đổi số và phát triển công nghiệp. Điều này đặt ra yêu cầu các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tiếp tục cập nhật chương trình đào tạo, đầu tư thiết bị thực hành và tăng cường kết nối với doanh nghiệp để đáp ứng tốt hơn nhu cầu thực tiễn.

Thực tế cho thấy, một số ngành nghề tuyển sinh còn gặp khó khăn hoặc chưa có nhiều điều kiện điều chỉnh linh hoạt theo biến động của thị trường lao động. Vì vậy, việc rà soát cơ cấu ngành nghề, tăng khả năng thích ứng của chương trình đào tạo và đẩy mạnh phối hợp giữa nhà trường với doanh nghiệp đang được xem là hướng đi cần thiết trong giai đoạn hiện nay.

Bên cạnh kỹ năng nghề, nhiều doanh nghiệp cũng quan tâm hơn tới các năng lực như kỹ năng số, khả năng thích ứng với công nghệ mới, kỹ năng mềm và tinh thần học tập liên tục của người lao động. Điều này cho thấy giáo dục nghề nghiệp cần tiếp tục đổi mới theo hướng linh hoạt hơn, gắn với thực tiễn sản xuất và nhu cầu phát triển của thị trường lao động.

Định hướng đổi mới giáo dục nghề nghiệp thời gian tới cần được đặt trong tổng thể các chủ trương lớn của Đảng về phát triển giáo dục, nguồn nhân lực và chuyển đổi số quốc gia. Theo đó, Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên được yêu cầu rà soát kỹ chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức, bảo đảm phù hợp cả về số lượng và chất lượng đội ngũ.

Không chỉ thực hiện chức năng quản lý nhà nước, Cục phải gắn trách nhiệm trực tiếp với việc thực hiện các mục tiêu, chỉ tiêu đã được xác định trong các nghị quyết, kết luận của Đảng như Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo; Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia;...

Theo định hướng được nêu tại buổi làm việc, việc xây dựng các đề án, chương trình, chính sách và văn bản quản lý cần hướng trực tiếp tới các mục tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời tăng cường công cụ theo dõi, đánh giá hiệu quả thực hiện để bảo đảm tính thực chất trong quá trình triển khai.

Một điểm đáng chú ý trong định hướng phát triển giáo dục nghề nghiệp thời gian tới là yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị. Đây không đơn thuần là thay đổi khái niệm, mà là thay đổi cách vận hành toàn bộ hệ thống.

Nếu trước đây nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp hoạt động theo cơ chế hành chính, phụ thuộc lớn vào ngân sách và chỉ tiêu được giao, thì nay yêu cầu đặt ra là phải tăng tính tự chủ, chủ động liên kết doanh nghiệp, cập nhật chương trình đào tạo và cạnh tranh bằng chất lượng đầu ra.

Tự chủ trong giáo dục nghề nghiệp không chỉ là quyền tự quyết về tài chính hay tuyển sinh, mà quan trọng hơn là quyền thiết kế chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu lao động thực tế. Khi doanh nghiệp tham gia sâu vào quá trình đào tạo, từ xây dựng chương trình, tổ chức thực hành đến tuyển dụng, khoảng cách giữa nhà trường và thị trường lao động mới có thể được rút ngắn.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số cũng đang mở ra cơ hội lớn để giáo dục nghề nghiệp thay đổi mô hình đào tạo. Việc xây dựng học bạ số, cơ sở dữ liệu giáo dục nghề nghiệp hay phát triển các nền tảng học tập trực tuyến không chỉ giúp giảm chi phí, mở rộng cơ hội tiếp cận mà còn tạo điều kiện để người lao động học tập suốt đời.

Tuy nhiên, để các chủ trương đi vào thực tế, vấn đề quan trọng nhất vẫn là nguồn lực và cơ chế thực thi. Giáo dục nghề nghiệp khó có thể tạo bước đột phá nếu thiếu đầu tư cho thiết bị thực hành, thiếu đội ngũ giảng viên có kinh nghiệm thực tiễn và thiếu chính sách đủ mạnh để thu hút doanh nghiệp tham gia.

Trong giai đoạn phát triển mới, bài toán nhân lực không còn là đào tạo thật nhiều, mà là đào tạo đúng và đào tạo trúng nhu cầu phát triển của đất nước. Giáo dục nghề nghiệp vì thế không chỉ là một nhánh của hệ thống giáo dục, mà đang trở thành một mắt xích quan trọng trong năng lực cạnh tranh quốc gia.