Giáo dục nhân quyền ở bậc mầm non
Giáo dục quyền con người là nhiệm vụ quan trọng nhằm xây dựng môi trường giáo dục dân chủ, an toàn, tôn trọng phẩm giá và sự phát triển của trẻ. Việc lồng ghép nội dung này vào hoạt động mầm non giúp trẻ sớm biết tôn trọng bản thân và người khác, hình thành các hành vi phù hợp như chia sẻ, hợp tác, thể hiện cảm xúc đúng cách và biết nói “không” với nguy hiểm. Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) cũng xác định trẻ mầm non tiếp thu tốt nhất thông qua chăm sóc, chơi, trải nghiệm và tương tác hằng ngày chứ không phải qua khái niệm trừu tượng.
Trong Nghị quyết số 71-NQ/TW (2025) về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo nhấn mạnh phát triển con người toàn diện, lấy giá trị nhân văn làm trụ cột đổi mới. Cùng với đó, Nghị quyết số 218/2025/QH15 về phổ cập mầm non 3-5 tuổi và Nghị định số 277/2025/NĐ-CP (2025) đã mở rộng tiếp cận, hướng dẫn thực hiện đặt mục tiêu chuẩn hóa chất lượng, tạo điều kiện để giáo dục quyền con người được triển khai đồng bộ hơn.
Luật Giáo dục 2019 đã đặt mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực người học, xây dựng môi trường giáo dục an toàn, tôn trọng, bình đẳng, đây là cốt lõi của giáo dục quyền con người. Quyết định số 1677/QĐ-TTg (2018) về phát triển GDMN 2018-2025 đề cập mục tiêu mở rộng mạng lưới trường lớp, tăng cường cơ sở vật chất và điều kiện tổ chức trải nghiệm cho trẻ mầm non.
Đặc biệt, Đề án “Đưa nội dung quyền con người vào chương trình giáo dục” (Quyết định 1309/QĐ-TTg, 2017) đã cung cấp tài liệu tích hợp cho chương trình GDMN hiện hành và chương trình mới. Nhờ hệ thống chính sách này, cơ sở GDMN có hành lang để lồng ghép giáo dục quyền con người vào các chủ đề dạy học phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ, giúp trẻ mẫu giáo hình thành ý thức về quyền và bổn phận của mình thông qua chăm sóc, vui chơi, trải nghiệm, âm nhạc, kể chuyện, vận động và giao tiếp hằng ngày.
Khi giáo dục mầm non gắn với giáo dục nhân quyền trong thời đại mới
Tại Trường mầm non Hoa Sữa (Phường Nam Định, Ninh Bình) - đơn vị tiêu biểu của tỉnh trong xã hội hóa giáo dục, giáo dục nhân quyền được triển khai như một định hướng xuyên suốt trong đổi mới hoạt động dạy học. Nhà giáo ưu tú Tô Thị Việt Hằng - Chủ tịch Hội đồng quản trị nhà trường, cho biết nhiều năm học gần đây trường đã tổ chức 4 nhóm hoạt động trọng tâm gồm nghệ thuật, thể chất, cộng đồng và học tập sáng tạo, trong đó nội dung quyền con người được lồng ghép tự nhiên qua từng giờ học, trò chơi, lễ hội và hoạt động chăm sóc.
Theo cô Hằng, mục tiêu cốt lõi của các hoạt động là để trẻ “học bằng chính trải nghiệm của mình”. Trẻ được khuyến khích thể hiện ý tưởng, khám phá văn hóa, hợp tác trong dự án và bày tỏ cảm xúc, qua đó hình thành sự tự tin, tôn trọng, khả năng biểu đạt và ý thức về quyền bản thân. Vì vậy, phương pháp Montessori, STEM/STEAM và dạy học dự án được áp dụng nhằm phát triển năng lực toàn diện từ tư duy, ngôn ngữ, cảm xúc đến kỹ năng xã hội. Giáo viên được bồi dưỡng định kỳ để hướng dẫn trẻ tôn trọng quyền của mình và của bạn, đồng thời cùng trẻ xây dựng quy tắc lớp học theo hướng chủ động, dân chủ.
“Ban giám hiệu nhà trường đã hướng dẫn giáo viên thiết kế chủ đề giáo dục gắn với bối cảnh địa phương và tài nguyên văn hóa, nghề truyền thống, ưu tiên học qua chơi để trẻ được rèn giao tiếp, hợp tác và khả năng ra quyết định của riêng mình. Không gian học tập được thiết kế theo hướng mở, đảm bảo an toàn, khuyến khích trẻ khám phá, thử nghiệm và tự chọn hoạt động. Tất cả nhằm tạo nên môi trường an toàn, thân thiện, tôn trọng từng cá nhân”, cô Đỗ Huyền Trang chia sẻ.
Trực tiếp đứng lớp, cô Trần Thị Vân - giáo viên chủ nhiệm lớp 4 Bambi, cho biết mỗi hoạt động âm nhạc, kể chuyện, tạo hình hay STEM/STEAM đều dành “khoảng trống sáng tạo” và quyền lựa chọn cho trẻ. Cô thường chia nhóm nhỏ để trẻ thỏa thuận nhiệm vụ, lắng nghe nhau và tuân thủ quy tắc nhóm, qua đó rèn kỹ năng hợp tác và kỷ luật tự giác. Dù đôi lúc tốn thời gian chuẩn bị nhưng cô Vân cho rằng đây chính là cơ hội để giáo viên hiểu trẻ hơn và đồng hành với sự phát triển cá nhân của từng em.
Những nỗ lực đồng bộ, thống nhất từ ban giám hiệu đến giáo viên cho thấy Trường Mầm non tư thục Hoa Sữa đang kiên trì đổi mới để đưa giáo dục nhân quyền trở thành một phần tự nhiên của đời sống học đường - nơi mỗi trẻ được tôn trọng, lắng nghe và được trao quyền khám phá bản thân, phát triển toàn diện ngay từ những năm đầu đời.
Để giáo dục nhân quyền hiệu quả từ bậc mầm non
Dù chính sách đã tạo hành lang pháp lý, giáo dục quyền con người ở mầm non vẫn gặp nhiều rào cản. Giáo viên thiếu tài liệu, kịch bản hoạt động nên triển khai chưa thống nhất; áp lực thời gian khiến các nội dung phát triển phẩm chất dễ bị giản lược. Ở nhiều nơi, sĩ số đông và cơ sở vật chất hạn chế ảnh hưởng trực tiếp đến việc tổ chức hoạt động nhóm, trong khi đây là yếu tố quan trọng giúp trẻ trải nghiệm và học cách tôn trọng người khác. Bên cạnh đó, tâm lý phụ huynh ít chú trọng kỹ năng xã hội và hành vi, làm giảm sự ưu tiên dành cho nội dung nhân quyền. Hệ thống đánh giá hiện hành cũng chủ yếu đo năng lực nhận thức mà thiếu bộ tiêu chí theo dõi phẩm chất phù hợp lứa tuổi.
Tại Hội nghị “Tổng kết, quán triệt việc thực hiện giáo dục quyền con người trong GDMN”, Bộ GDĐT khẳng định mầm non là giai đoạn then chốt và đề nghị tiếp tục lồng ghép GDNQ vào chương trình, nâng cao năng lực giáo viên và tăng cường phối hợp giữa nhà trường - gia đình - cộng đồng. Khi mục tiêu được cụ thể hóa thông qua việc dạy học và môi trường giáo dục phù hợp, GDNQ sẽ trở thành nền tảng giúp trẻ lớn lên trong sự tôn trọng và an toàn. Sự đồng bộ giữa chính sách, nhà trường, đội ngũ giáo viên và gia đình là yếu tố then chốt để GDNQ đi vào thực tiễn. Trẻ được GDNQ từ sớm sẽ biết cách tôn trọng bản thân, tôn trọng người khác và sống có trách nhiệm với cộng đồng, xã hội. Đây là những phẩm chất quan trọng của công dân trong thời đại mới.
Tài liệu tham khảo
Bộ GDĐT (2025). Tổng kết, quán triệt giáo dục quyền con người trong cơ sở giáo dục mầm non
