Giảm áp lực tuyển sinh từ nhiều phía
Nhiều năm qua, kỳ thi tuyển sinh lớp 10 luôn là một trong những kỳ tuyển sinh tạo áp lực lớn đối với học sinh, phụ huynh và các nhà trường. Đặc biệt tại những đô thị lớn như Hà Nội, sức ép càng rõ nét khi số học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở tăng nhanh, trong khi khả năng đáp ứng của hệ thống trường trung học phổ thông công lập chưa thể mở rộng tương ứng.
Năm học vừa qua, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở, trong đó có gần 130.000 em đăng ký dự thi vào lớp 10 công lập. Số suất học công lập khoảng 82.660, tương ứng tỷ lệ trúng tuyển trên số học sinh dự thi khoảng 66%. Những con số này cho thấy áp lực của kỳ thi không chỉ đến từ cách thức tổ chức thi mà trước hết xuất phát từ sự chênh lệch giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng của hệ thống giáo dục công lập. Theo thông tin được Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, thành phố đang định hướng đổi mới kiểm tra, đánh giá ở cấp trung học cơ sở, tăng cường đánh giá và xác thực kết quả học tập thường xuyên, qua đó từng bước tạo cơ sở để có thể xét tốt nghiệp trung học cơ sở và xét tuyển vào lớp 10 trong giai đoạn tới. Theo định hướng này, tuyển sinh lớp 10 sẽ không còn phụ thuộc quá lớn vào một kỳ thi diễn ra trong thời gian ngắn. Kết quả học tập của học sinh trong cả quá trình trung học cơ sở có thể được xem xét như một nguồn dữ liệu quan trọng, thay vì chỉ sử dụng kết quả của một vài bài thi để quyết định cơ hội vào trường trung học phổ thông công lập.
Tuy nhiên, xét tuyển không đồng nghĩa với việc bài toán áp lực tuyển sinh tự động được giải quyết. Ngược lại, nếu số lượng học sinh có nhu cầu vào trường công lập vẫn vượt xa số chỗ học, cạnh tranh vẫn tồn tại. Khi đó, vấn đề quan trọng nhất là xây dựng được một hệ thống đánh giá đủ tin cậy, thống nhất và minh bạch.
Trong khi Hà Nội nghiên cứu hướng tiến tới xét tuyển, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đang lấy ý kiến về một phương án khác: tổ chức thi tuyển vào lớp 10 trung học phổ thông công lập chỉ thi hai môn Toán và Ngữ văn. Theo dự thảo Thông tư thay thế quy chế tuyển sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất hai môn thi bắt buộc là Toán và Ngữ văn, thay cho quy định hiện hành gồm Toán, Ngữ văn và môn thi hoặc bài thi thứ ba do địa phương lựa chọn.
Bộ đã đề nghị Sở Giáo dục và Đào tạo các địa phương nghiên cứu, góp ý Dự thảo. Theo phương án này, Ngữ văn dự kiến thi trong 120 phút, còn Toán có thời gian làm bài 90 hoặc 120 phút. Đề xuất này nhận được sự quan tâm bởi việc bỏ môn thi thứ ba có thể trực tiếp giảm khối lượng ôn tập, thời gian và áp lực chuẩn bị cho học sinh. Trong nhiều năm, môn thi thứ ba thường được lựa chọn là Ngoại ngữ, khiến học sinh phải phân bổ thời gian cho ba môn trong một kỳ thi có tính cạnh tranh cao. Năm học vừa qua, khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở, các trường trung học phổ thông có gần 1,2 triệu suất lớp 10, tỷ lệ đỗ là 79,3%. Khoảng 30 tỉnh, thành tổ chức thi, đều chọn Tiếng Anh là môn thứ ba. Còn lại chỉ tổ chức thi với trường chuyên, xét học bạ với hệ đại trà. Cả nước đang sắp xếp, tổ chức lại mạng lưới trường lớp, thành lập các trường phổ thông có nhiều cấp học, điều chỉnh địa bàn tuyển sinh. Mặt khác, một số nơi có số học sinh đăng ký vào trung học phổ thông công lập vượt khả năng đáp ứng. Do đó, Bộ cho rằng cần hoàn thiện quy định để đảm bảo công bằng và phù hợp với thực tế.
Tuy nhiên, việc giảm từ ba môn xuống hai môn không đồng nghĩa với giảm tương ứng áp lực tuyển sinh. Khi số lượng thí sinh vẫn lớn hơn số chỗ học, mức độ cạnh tranh có thể vẫn rất cao. Mục tiêu của đổi mới tuyển sinh không nên chỉ dừng ở việc giảm số môn thi, mà phải hướng đến giảm áp lực thực chất đối với học sinh.
Mở thêm trường, tăng chỗ học
Tại những địa bàn có tốc độ đô thị hóa nhanh, nếu việc xây dựng trường học không theo kịp tốc độ gia tăng dân số, áp lực tuyển sinh sẽ tập trung vào một số trường, một số khu vực. Khi đó, dù toàn thành phố có đủ tổng số chỗ học, học sinh vẫn có thể phải cạnh tranh gay gắt để vào những trường gần nhà hoặc có chất lượng được phụ huynh đánh giá cao. Từ thực tế này, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội xác định về lâu dài cần tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng trường lớp, bảo đảm chỗ học công lập theo nhu cầu của học sinh trên địa bàn. Đây được xem là giải pháp căn cơ để giảm áp lực cạnh tranh vào lớp 10.
Năm học 2026-2027, thành phố Hà Nội đã xây mới và hoàn thành đưa vào sử dụng 4 trường trung học phổ thông công lập, góp phần tăng thêm cơ sở vật chất, đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng tăng của học sinh. Cùng với 2 trường trung học phổ thông tư thục dự kiến được bổ sung, các công trình này góp phần tăng khoảng 150 phòng học cho hệ thống giáo dục phổ thông của thành phố trong năm học mới. Bên cạnh xây mới, Uỷ ban nhân dân thành phố đã bố trí vốn đầu tư xây dựng cơ bản để cải tạo, sửa chữa 53 trường trung học phổ thông. Trong đó, 32 trường hoàn thành công trình, đưa vào phục vụ năm học 2026-2027 với tổng số phòng học tăng thêm 207 phòng so với trước khi đầu tư.
Như vậy, việc điều chỉnh số môn thi, đổi mới phương thức đánh giá hay từng bước nghiên cứu xét tuyển cần đi cùng với mở rộng mạng lưới trường lớp, tăng năng lực tiếp nhận của hệ thống và nâng cao chất lượng giữa các cơ sở giáo dục. Khi cơ hội học tập được mở rộng và phương thức tuyển sinh ngày càng công bằng, minh bạch, áp lực cạnh tranh mới có thể được giảm một cách thực chất.
Trong quá trình này, mỗi địa phương cần có lộ trình phù hợp với quy mô học sinh, điều kiện cơ sở vật chất và đặc điểm dân cư. Đồng thời, những thay đổi về tuyển sinh cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, có đánh giá tác động và triển khai từng bước để bảo đảm quyền lợi của học sinh. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống giáo dục sau trung học cơ sở đủ năng lực đáp ứng nhu cầu học tập, để việc lựa chọn con đường học tập của học sinh không trở thành cuộc cạnh tranh quá sức.
