Những khoảng trống từ cơ sở
Quyết định số 973/QĐ-TTg ngày 01/6/2026 phê duyệt Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035. Đến năm 2030, Chương trình đặt mục tiêu 60% cơ sở mầm non, phổ thông công lập có nhân viên y tế trường học chuyên trách và 100% có phòng y tế riêng, đủ thuốc, thiết bị thiết yếu. Riêng trường phổ thông nội trú, dân tộc nội trú, dân tộc bán trú và trường dành cho người khuyết tật, mục tiêu là 100% có nhân viên chuyên trách đáp ứng yêu cầu (Thủ tướng Chính phủ, 2026).
Các chỉ tiêu xác lập ưu tiên cho nhóm học sinh cần chăm sóc đặc thù. Tuy nhiên, kết quả thực chất phải được đo bằng khả năng phát hiện sớm, xử trí ban đầu và chuyển tuyến, không chỉ bằng số phòng y tế hay vị trí nhân sự. Trẻ ở đô thị hay bản xa đều cần tiếp cận dịch vụ thiết yếu.
Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị yêu cầu củng cố y tế cơ sở, y tế dự phòng và nhân lực y tế (Bộ Chính trị, 2025). Khi lồng ghép với Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2026-2030, y tế học đường có thể tác động trực tiếp đến một chiều thiếu hụt của nghèo đa chiều: tiếp cận dịch vụ y tế và điều kiện phát triển của trẻ em.
Chính sách đã xác định mục tiêu rõ ràng, nhưng thực tế triển khai cho thấy khoảng cách đáng kể giữa yêu cầu và điều kiện bảo đảm tại nhiều cơ sở giáo dục. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, tỷ lệ nhân viên y tế trường học chuyên trách ở khối mầm non và phổ thông mới đạt 50,7%, trong đó chỉ khoảng 30% có chuyên môn y tế. Tỷ lệ nhân viên phụ trách công tác y tế trường học được bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ theo quy định của Bộ Y tế mới đạt 38,5%. Trong khi đó, tỷ lệ cơ sở giáo dục có phòng y tế riêng, đủ thiết bị và thuốc thiết yếu mới đạt khoảng 80% (Công an Nhân dân-Hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng, 2026).
Khoảng cách hiện nay nằm cả ở số lượng, năng lực và cách tổ chức dịch vụ. Người kiêm nhiệm không được đào tạo y tế khó thực hiện đầy đủ khám, theo dõi, sơ cấp cứu và phát hiện bất thường. Thiếu thuốc, dụng cụ hoặc đường dây chuyển tuyến cũng làm giảm giá trị của phòng y tế.
Ở vùng cao, khoảng cách địa lý làm vấn đề nặng hơn. Trường có nhiều điểm lẻ khó tổ chức khám tập trung và chuyển học sinh đến cơ sở y tế. Việc duy trì nhân lực tại chỗ cũng phụ thuộc nguồn tuyển, kinh phí hợp đồng và chế độ đãi ngộ. Y tế học đường không dừng ở xử lý sự cố trong giờ học. Công việc còn gồm theo dõi tăng trưởng, quản lý hồ sơ sức khỏe, giám sát vệ sinh, phòng dịch, tư vấn tâm lý ban đầu, truyền thông dinh dưỡng và phối hợp với gia đình. Vì vậy, giao cho nhân sự văn thư hoặc thiết bị kiêm nhiệm chỉ là giải pháp tình thế, không thể thay thế người có chuyên môn.
Với trẻ thuộc hộ nghèo, cận nghèo hoặc sống ở địa bàn đặc biệt khó khăn, phát hiện chậm thiếu máu, suy dinh dưỡng, tật khúc xạ hay vấn đề tâm lý có thể cản trở học tập và hòa nhập. Y tế học đường vì thế là điều kiện của công bằng giáo dục, không phải phần việc phụ trợ.
Đưa y tế, dinh dưỡng học đường đến gần hơn với học sinh vùng khó
Một nội dung không thể tách rời y tế trường học là bảo đảm dinh dưỡng hợp lý. Với trẻ em vùng khó, bữa ăn tại trường có thể là nguồn cung cấp dinh dưỡng quan trọng, nhất là đối với học sinh bán trú, nội trú có gia đình ở xa trường hoặc điều kiện kinh tế hạn chế.
Co Mạ, Sơn La, hiện có 11 bếp ăn bán trú tại 8 trường, phục vụ hơn 2.400 học sinh. Báo Sơn La ghi nhận tỷ lệ bỏ học trong những năm gần đây dưới 1% và tỷ lệ học sinh hoàn thành trung học cơ sở tiếp tục học trung học phổ thông từ 80% trở lên (Báo Sơn La, 2025).
Trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Co Mạ có hơn 520 học sinh hưởng chế độ bán trú. Bữa ăn gồm cơm, thịt, rau, canh và được tổ chức trong không gian sạch. Mô hình cho thấy bữa ăn, chỗ ở và quản lý sinh hoạt tạo điều kiện để học sinh xa nhà duy trì học tập; hiệu quả dinh dưỡng vẫn cần được đo bằng dữ liệu tăng trưởng và sức khỏe.
Đối với chương trình giảm nghèo bền vững, hỗ trợ suất ăn cần đi cùng theo dõi dinh dưỡng, nước sạch, an toàn thực phẩm và năng lực người tổ chức bữa ăn. Thực phẩm địa phương chỉ nên được sử dụng khi có nguồn gốc, chất lượng và khẩu phần được kiểm soát.
Nhà trường cũng cần sàng lọc nguy cơ suy dinh dưỡng, hướng dẫn gia đình và chuyển trẻ tới cơ sở y tế khi cần. Khám và tư vấn phải tạo thành chuỗi chăm sóc; một đợt cân đo hoặc truyền thông riêng lẻ khó thay đổi sức khỏe lâu dài. Nghiên cứu cắt ngang trên 360 học sinh lớp 3-5 tại hai trường tiểu học ở Nam Định cho thấy 81,7% nhận biết lợi ích của thực phẩm ít chất béo, nhưng chỉ 40,6% chọn thực phẩm ít đường, 38,3% chọn thực phẩm ít muối và 18,6% nêu đúng bốn nhóm dinh dưỡng thiết yếu (Trương Tuấn Anh et al., 2025). Kết quả không đại diện cho vùng khó và không chứng minh quan hệ nhân quả, nhưng cho thấy bữa ăn cần đi cùng giáo dục dinh dưỡng và sàng lọc định kỳ.
Các địa phương đang cụ thể hóa Chương trình bằng kế hoạch phù hợp điều kiện thực tế. Tại Nghệ An, kế hoạch triển khai giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu 100% người học được khám hoặc sàng lọc hằng năm và cập nhật Sổ sức khỏe điện tử; 100% cơ sở giáo dục có phòng y tế, tủ thuốc, thiết bị thiết yếu, nước đạt chất lượng và bếp ăn đáp ứng an toàn thực phẩm. Với trường nội trú, dân tộc nội trú, bán trú và trường dành cho người khuyết tật, tỉnh hướng tới bố trí hoặc hỗ trợ nhân viên y tế theo quy định (Cổng thông tin điện tử Tỉnh Nghệ An, 2026).
Để đạt mục tiêu, Nghệ An xác định củng cố nhân lực, cơ sở vật chất, truyền thông, chuyển đổi số và phối hợp liên ngành. Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì phối hợp ngành y tế trong khám, sàng lọc, phòng dịch và chăm sóc sức khỏe; cấp xã kết nối trường học với cơ sở y tế. Trong giai đoạn chưa đủ nhân viên chuyên trách, cần ưu tiên trường nội trú, bán trú, địa bàn đặc biệt khó khăn và nơi xa cơ sở y tế. Mỗi cụm trường phải có đầu mối y tế, quy trình tiếp nhận thông tin, sơ cứu, chuyển tuyến và theo dõi sau khám.
Quyết định số 973/QĐ-TTg cho phép lồng ghép nhiệm vụ với các chương trình mục tiêu quốc gia và bố trí kinh phí trong dự toán của bộ, ngành, địa phương. Nguồn lực giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới và phát triển vùng dân tộc thiểu số, miền núi có thể hỗ trợ y tế học đường khi đúng phạm vi, đối tượng và quy định ngân sách (Thủ tướng Chính phủ, 2026).
Phòng y tế chỉ phát huy tác dụng khi có người phụ trách, vật tư và kinh phí vận hành. Khám sàng lọc cũng chỉ có giá trị khi trẻ được tư vấn, chuyển điều trị và theo dõi kết quả. Hệ thống giám sát không nên chỉ đếm phòng y tế hoặc lượt khám. Cần theo dõi tỷ lệ học sinh được quản lý sức khỏe, trường đủ nhân lực, ca phát hiện được kết nối chăm sóc, tình trạng dinh dưỡng, chuyên cần và chênh lệch giữa các nhóm học sinh. Gia đình và cộng đồng phải được tham gia bằng thông tin dễ hiểu, phù hợp ngôn ngữ, văn hóa địa phương. Hướng dẫn về dinh dưỡng, vệ sinh, bệnh truyền nhiễm và sức khỏe tinh thần cần gắn với địa chỉ dịch vụ, quyền lợi bảo hiểm và chính sách hỗ trợ cụ thể.
Đối sánh quốc tế cho thấy Việt Nam đang đi đúng hướng khi kết hợp dịch vụ y tế, dinh dưỡng, môi trường học đường và phối hợp liên ngành. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization, 2021) khuyến nghị dịch vụ y tế học đường toàn diện, do nhân viên y tế cung cấp tại trường hoặc qua cơ sở liên kết, với cơ chế chính thức giữa ngành giáo dục và y tế. Tuy vậy, tổng quan nghiên cứu trên 20 tổng quan hệ thống, bao gồm 270 nghiên cứu ban đầu (Levinson et al., 2019), chỉ tìm thấy bằng chứng mạnh hơn cho một số can thiệp cụ thể như phòng ngừa lo âu, giáo dục hen phế quản và sàng lọc thị lực kèm cấp kính; chưa có tổng quan nào đánh giá đầy đủ một gói dịch vụ đa thành phần. Bài học có thể vận dụng là xây dựng mạng lưới trường - trạm y tế, quy trình chuyển tuyến và danh mục can thiệp ưu tiên. Không nên suy diễn rằng đầu tư đồng loạt nhiều hạng mục sẽ tự động cải thiện sức khỏe hoặc kết quả học tập.
Trong triển khai, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Bộ Y tế cần ban hành bộ chỉ số tối thiểu, quy trình liên thông dữ liệu và chuẩn năng lực nhân sự. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nên phân loại trường theo mức rủi ro để ưu tiên kinh phí cho địa bàn xa cơ sở y tế, trường bán trú, nội trú và nhóm học sinh nghèo. Mỗi địa phương có thể chọn một số cụm trường thí điểm trong hai năm, theo dõi thời gian xử trí sự cố, tỷ lệ chuyển tuyến hoàn tất, tình trạng dinh dưỡng, sức khỏe tinh thần, chuyên cần và chi phí trên mỗi học sinh được chăm sóc. Kết quả cần được công khai theo nhóm dân tộc, giới, khuyết tật và mức sống, nhưng phải bảo vệ dữ liệu cá nhân. Cách làm này giúp chuyển mục tiêu chính sách thành dịch vụ trẻ thực sự nhận được, đồng thời cung cấp bằng chứng để điều chỉnh mô hình trước khi mở rộng.
Tài liệu tham khảo:
Báo Sơn La. (2025). Bữa ăn bán trú giúp học sinh vùng cao bám lớp. https://baosonla.vn/khoa-giao/bua-an-ban-tru-giup-hoc-sinh-vung-cao-bam-lop-lMRqSC2vg.html
Bộ Chính trị. (2025). Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khoẻ nhân dân. tulieuvankien.dangcongsan.vn. http://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-cua-dang/nghi-quyet-so-72-nqtw-ngay-0992025-cua-bo-chinh-tri-ve-mot-so-giai-phap-dot-pha-tang-cuong-bao-ve-cham-soc-va-nang-11780
Công an Nhân dân-Hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng. (2026). Nhân viên y tế chuyên trách trong trường học chỉ 30% có chuyên môn. Công an Nhân dân - Hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng. https://cand.vn/nhan-vien-y-te-chuyen-trach-trong-truong-hoc-chi-30-co-chuyen-mon-post819178.html
Cổng thông tin điện tử Tỉnh Nghệ An. (2026). Triển khai thực hiện Chương trình Sức khoẻ học đường giai đoạn 2026-2035 trên địa bàn tỉnh. Cổng thông tin điện tử Tỉnh Nghệ An. http://nghean.gov.vn/thong-tin-chi-dao-dieu-hanh/trien-khai-thuc-hien-chuong-trinh-suc-khoe-hoc-duong-giai-doan-2026-2035-tren-dia-ban-tinh-1058493
Levinson, J., Kohl, K., Baltag, V., & Ross, D. A. (2019). Investigating the effectiveness of school health services delivered by a health provider: A systematic review of systematic reviews. PLOS ONE, 14(6), e0212603. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0212603
Thủ tướng Chính phủ. (2026). Quyết định số 973/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035. http://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=218335
Trương Tuấn Anh, Bùi Thị Nhung, Vũ Thị Thu Hiền, Mai Thị Lan Anh, Miki Miyoshi, Trần Thị Nhi, Shikanai, & Okuyama. (2025). Thực trạng kiến thức dinh dưỡng của học sinh tiểu học tại thành phố Nam Định năm 2024. https://jhds.edu.vn/vn/bai-bao/thuc-trang-kien-thuc-dinh-duong-cua-hoc-sinh-tieu-hoc-tai-thanh-pho-nam-dinh-nam-2024-718.html
World Health Organization. (2021). WHO guideline on school health services. https://www.who.int/publications/i/item/9789240029392
