Áp lực khi mùa thi cận kề
Với hàng trăm nghìn học sinh lớp 9 trên cả nước, kỳ thi vào lớp 10 luôn đặt áp lực cho học sinh và phụ huynh khi tỷ lệ chọi giữa số lượng thí sinh dự thi và chỉ tiêu trường công lập luôn cao, đặc biệt ở các đô thị lớn. Thời điểm đầu học kỳ II mỗi năm, khi lộ trình ôn tập tăng tốc, câu chuyện môn thi thứ ba, hình thức thi, cách tính điểm và cơ hội trúng tuyển trở thành mối quan tâm thường trực của học sinh và phụ huynh.
Những năm gần đây, ngành Giáo dục đã nỗ lực ổn định kỳ thi tuyển sinh vào 10. Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) đã ban hành Thông tư số 30/2024/TT-BGDĐT quy định Quy chế tuyển sinh trung học cơ sở và tuyển sinh trung học phổ thông, trong đó yêu cầu các Sở GDĐT phải công bố môn thi thứ 3 (hoặc bài thi tổ hợp) sau khi kết thúc học kỳ I nhưng không muộn hơn ngày 31/3 hằng năm. Điều này nhằm tạo điều kiện cho học sinh có đủ thời gian ôn tập đầy đủ cho cả ba môn thi. Trên tinh thần này, năm 2025, Hà Nội đã công bố môn thi thứ ba cho kỳ thi vào lớp 10 là Ngoại ngữ, bên cạnh 2 môn thi bắt buộc là Toán, Văn. Bên cạnh Hà Nội, nhiều tỉnh, thành khác cũng chọn ngoại ngữ là môn thi thứ ba trong kỳ thi tuyển sinh vào 10 và công bố sớm giúp học sinh chủ động hơn trong kế hoạch ôn tập.
Tính đến đầu năm 2026, Thành phố Hồ Chí Minh là địa phương đầu tiên công bố chính thức giữ ổn định 3 môn thi vào lớp 10 là Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ, kết hợp thi tuyển và xét tuyển, đồng thời chú trọng kiểm tra năng lực vận dụng thực tế, phù hợp sau sáp nhập hành chính. Các địa phương khác sẽ lần lượt công bố môn thi thứ ba trước ngày 31/3 theo quy định.
Xu hướng xét tuyển kết hợp
Bên cạnh kỳ thi chung, một điểm đáng chú ý trong tuyển sinh năm nay là xu hướng đa dạng hoá phương thức xét tuyển. Tại Hà Nội, nhiều trường trung học phổ thông tư thục và một số trường công lập có điều kiện tự chủ đã công bố phương án tuyển sinh từ khá sớm. Các phương thức này thường kết hợp giữa kết quả học tập trung học cơ sở, bài đánh giá năng lực riêng của trường và phỏng vấn nhằm xem xét toàn diện năng lực, sở trường của học sinh. Không ít trường còn tính đến các yếu tố như chứng chỉ ngoại ngữ, thành tích học thuật, thể thao hay nghệ thuật. Cách làm này giúp giảm sự phụ thuộc tuyệt đối vào một kỳ thi duy nhất, đồng thời cho phép nhà trường tuyển chọn những học sinh phù hợp với định hướng giáo dục của mình.
Các hình thức tuyển sinh đa dạng được kỳ vọng giảm áp lực cho kỳ thi tuyển sinh vào 10 (Nguồn: Cổng tin tức Thành phố Hải Phòng)
Tuy nhiên, dù có nhiều phương thức tuyển sinh bổ sung, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 do các địa phương tổ chức vẫn giữ vai trò trung tâm. Đây là kỳ thi có quy mô lớn, được tổ chức đồng loạt, với quy trình coi thi, chấm thi nghiêm ngặt nhằm đảm bảo công bằng cho tất cả thí sinh. Ở Hà Nội và nhiều tỉnh, thành khác, phần lớn chỉ tiêu trường công lập vẫn được phân bổ thông qua kết quả kỳ thi này.
Thực tế cho thấy, với nhiều gia đình, đặc biệt ở khu vực đô thị, việc trúng tuyển vào một trường trung học phổ thông công lập vẫn là mục tiêu hàng đầu, bởi đây được xem là con đường “an toàn” về chi phí và chất lượng. Chính vì vậy, dù có thêm lựa chọn, áp lực quanh kỳ thi chung vẫn chưa thể giảm ngay.
Hướng đi mới sau trung học cơ sở
Trong bối cảnh áp lực thi cử kéo dài nhiều năm, câu chuyện phân luồng sau trung học cơ sở, đặc biệt là mở rộng mô hình trung học nghề, được nhắc đến như một giải pháp giảm tải. Thay vì tất cả học sinh đều dồn về một kỳ thi vào lớp 10 trung học phổ thông, các em có thể lựa chọn học trung cấp hoặc các mô hình kết hợp văn hóa - nghề nghiệp ngay sau lớp 9.
Hướng đi này được kỳ vọng mang lại nhiều lợi ích. Học sinh có xu hướng thực hành, yêu thích kỹ thuật, công nghệ có thể sớm tiếp cận nghề nghiệp, rút ngắn thời gian đào tạo và sớm tham gia thị trường lao động. Với hệ thống giáo dục, phân luồng hiệu quả sẽ giảm áp lực lên các trường trung học phổ thông công lập, đồng thời đáp ứng nhu cầu nhân lực kỹ thuật của nền kinh tế.
Ở thời điểm kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 đang đến gần, những chuyển động trong cách tổ chức tuyển sinh cho thấy nỗ lực rõ ràng của ngành Giáo dục nhằm giảm áp lực thi cử, tăng tính minh bạch và mở rộng lựa chọn cho người học. Tuy nhiên, để những thay đổi này thực sự phát huy hiệu quả, không thể chỉ dừng lại ở việc công bố sớm môn thi hay đa dạng hóa phương thức tuyển sinh. Điều quan trọng hơn là phải tạo dựng được niềm tin xã hội vào các lộ trình học tập khác nhau sau trung học cơ sở, trong đó giáo dục nghề nghiệp cần được đầu tư bài bản về chất lượng, cơ sở vật chất và cơ hội liên thông.
