Phân luồng học sinh là một trong những giải pháp then chốt để cân đối nguồn nhân lực và giảm áp lực cho giáo dục phổ thông. Tuy nhiên, để phân luồng không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, mà trở thành lựa chọn học tập thực chất, cần một hệ thống chính sách đồng bộ, sự thay đổi nhận thức xã hội và những mô hình giáo dục đủ sức thuyết phục người học.
Trong nhiều năm qua, phân luồng giáo dục luôn được xác định là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, gắn với yêu cầu phát triển nguồn nhân lực và nâng cao hiệu quả của hệ thống giáo dục quốc dân. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc triển khai phân luồng vẫn gặp một số khó khăn, từ nhận thức xã hội, cách tổ chức hệ thống trường lớp cho tới chất lượng và sức hấp dẫn của các lộ trình học nghề.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến cho dự thảo Thông tư quy định về hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục. Dự thảo được xây dựng nhằm cụ thể hoá các quy định của Luật sửa đổi một số điều của Luật Giáo dục, Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi), cùng các yêu cầu tại Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Chỉ thị số 29-CT/TW của Bộ Chính trị về đẩy mạnh phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông. Mục tiêu là tạo ra khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất giúp triển khai công tác hướng nghiệp, phân luồng gắn với thực tiễn kinh tế - xã hội, nhu cầu nhân lực, đảm bảo quyền được định hướng nghề nghiệp và lựa chọn lộ trình học tập của học sinh.
Từ chủ trương lớn đến yêu cầu hoàn thiện thể chế
Phân luồng học sinh không phải vấn đề mới, nhưng lần đầu tiên được đặt trong một khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện thông qua dự thảo Thông tư của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nội dung hướng nghiệp được xác định trong dự thảo bao gồm: cung cấp thông tin nghề nghiệp; hỗ trợ học sinh tự nhận thức; phát triển kỹ năng lựa chọn nghề; tổ chức trải nghiệm nghề nghiệp; ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong hướng nghiệp. Việc thực hiện được tổ chức thông qua các môn học, hoạt động giáo dục, tư vấn trực tiếp và trực tuyến, phối hợp với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học và doanh nghiệp.
Dự thảo cũng nhấn mạnh vai trò trung tâm của giáo dục hướng nghiệp, trong đó quy định rõ về điều kiện bảo đảm và trách nhiệm tổ chức thực hiện. Dự thảo quy định rõ trách nhiệm của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh, Sở Giáo dục và Đào tạo, cơ sở giáo dục phổ thông, cơ sở đào tạo giáo viên, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp và các tổ chức, cá nhân liên quan.
Nội dung hướng nghiệp được tổ chức trong và ngoài cơ sở giáo dục bao gồm các nhóm hoạt động sau: Thứ nhất, cung cấp thông tin nghề nghiệp gồm thông tin về ngành, nghề; yêu cầu về năng lực và phẩm chất; điều kiện đào tạo; cơ hội việc làm; xu hướng thị trường lao động; nội dung nhằm nâng cao nhận thức về giá trị lao động, ý thức nghề nghiệp và thái độ học tập.
Thứ hai, hỗ trợ học sinh tự nhận thức bản thân, gồm: đánh giá năng lực, sở thích, giá trị nghề nghiệp và đặc điểm cá nhân; tư vấn lựa chọn nghề phù hợp; hướng dẫn lập kế hoạch học tập và phát triển nghề nghiệp thông qua các hình thức tư vấn, trắc nghiệm, trao đổi và trải nghiệm hướng nghiệp.
Thứ ba, phát triển kỹ năng lựa chọn nghề nghiệp, gồm: kỹ năng tìm kiếm và xử lý thông tin nghề nghiệp; kỹ năng ra quyết định nghề nghiệp; kỹ năng mềm liên quan đến nghề nghiệp như giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề, sáng tạo, thích ứng và các kỹ năng cần thiết khác phục vụ định hướng nghề nghiệp.
Thứ tư, tổ chức hoạt động trải nghiệm nghề nghiệp, gồm: tham quan, khảo sát, thực hành hoặc thực tập tại cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, nghiên cứu; phối hợp với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp và đơn vị sử dụng lao động để triển khai mô hình thực hành, trải nghiệm nghề nghiệp gắn với thực tiễn.
Thứ năm, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong hướng nghiệp, gồm: sử dụng nền tảng số, cơ sở dữ liệu nghề nghiệp, công cụ tư vấn trực tuyến và trí tuệ nhân tạo; cập nhật xu hướng nghề nghiệp trong bối cảnh hội nhập quốc tế; tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực hướng nghiệp theo quy định của pháp luật.
Học viên Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Bắc Nghệ An (Nguồn: website nhà trường)
Về công tác phân luồng, Dự thảo Thông tư đưa ra định hướng phân luồng học sinh sau trung học cơ sở và trung học phổ thông dựa trên nhu cầu nhân lực của từng vùng, miền và khả năng đáp ứng của hệ thống giáo dục. Học sinh được hỗ trợ thông qua tư vấn phân luồng, cung cấp thông tin các lựa chọn học tập - việc làm, kết nối với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, tăng cường truyền thông nhằm nâng cao nhận thức về phân luồng. Cách triển khai là lồng ghép nội dung phân luồng trong hoạt động hướng nghiệp nhằm giúp học sinh nhận thức được vai trò, lợi ích và cơ hội của từng hướng đi sau tốt nghiệp; hỗ trợ học sinh đánh giá năng lực, sở thích và điều kiện cá nhân để lựa chọn lộ trình học tập phù hợp. Định hướng học sinh tham gia giáo dục nghề nghiệp phù hợp với khả năng, sở thích và nhu cầu lao động của địa phương và của nền kinh tế; hỗ trợ học sinh có nhu cầu chuyển sang học nghề tiếp cận thông tin tuyển sinh, chương trình đào tạo và cơ hội việc làm. Phối hợp với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, cơ sở giáo dục đại học, doanh nghiệp và cơ quan, tổ chức có liên quan trong cung cấp thông tin, tổ chức hoạt động trải nghiệm nghề nghiệp, thực hành nghề nghiệp, tư vấn tuyển sinh và hỗ trợ lộ trình học tập sau tốt nghiệp. Thực hiện truyền thông về phân luồng và giáo dục nghề nghiệp cho học sinh, cha mẹ học sinh và cộng đồng nhằm nâng cao nhận thức, giảm định kiến về nghề nghiệp, góp phần tăng tỷ lệ học sinh lựa chọn hướng đi phù hợp sau khi tốt nghiệp.
Thay đổi nhận thức xã hội để làm tốt công tác hướng nghiệp, phân luồng
Một trong những nút thắt lớn nhất của công tác phân luồng, hướng nghiệp hiện nay là thiếu những lộ trình học tập đủ sức thuyết phục người học và phụ huynh. Trong bối cảnh đó, trung học nghề được xem là “mảnh ghép” quan trọng, giúp kết nối giáo dục phổ thông với giáo dục nghề nghiệp theo hướng linh hoạt, liên thông. Mô hình trung học nghề cho phép học sinh vừa hoàn thành kiến thức văn hóa phổ thông cốt lõi, vừa được đào tạo kỹ năng nghề ngay từ sớm. Sau khi tốt nghiệp, người học có thể tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học lên các trình độ cao hơn. Cách tiếp cận này góp phần thay đổi tư duy phân luồng vốn nặng tính “sàng lọc” sang tư duy “lựa chọn lộ trình phù hợp”.
Bàn về vấn đề này, nhiều chuyên gia cho rằng, muốn phân luồng, hướng nghiệp đạt hiệu quả, cần gắn công tác này với việc quy hoạch hệ thống trường phổ thông. Địa phương cần xây dựng hệ thống trường đa dạng: trường học thuật, trường kỹ thuật và trường nghề. Khi học sinh nhìn thấy những con đường rõ ràng, có tương lai, thì phân luồng mới thực chất. Như vậy, phân luồng, hướng nghiệp không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành giáo dục, mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo dục, thị trường lao động, doanh nghiệp và chính quyền địa phương, nhằm bảo đảm đầu ra và giá trị thực tế của từng lộ trình học tập. Muốn phân luồng hiệu quả, cần một chiến lược truyền thông dài hạn, giúp phụ huynh và học sinh hiểu rằng giá trị của giáo dục không chỉ nằm ở bằng cấp, mà ở năng lực làm việc, khả năng thích ứng và cơ hội phát triển nghề nghiệp. Khi học nghề gắn với việc làm bền vững và thu nhập ổn định, phân luồng sẽ không còn là sự “ép buộc”, mà trở thành lựa chọn tự nguyện.
Phân luồng, hướng nghiệp trong giáo dục là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì và đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn. Việc hoàn thiện khung pháp lý, phát triển các mô hình trung học nghề, gắn phân luồng với quy hoạch hệ thống trường học và thay đổi nhận thức xã hội là những điều kiện then chốt để chủ trương này đi vào cuộc sống. Khi mỗi học sinh có thể nhìn thấy một con đường học tập phù hợp với năng lực của mình, phân luồng mới thực sự trở thành động lực cho đổi mới giáo dục và phát triển nguồn nhân lực quốc gia.
