Trường đại học trở thành “bệ phóng” cho doanh nghiệp
Trong xu thế phát triển kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo, nhiều quốc gia đã chuyển từ mô hình đào tạo thuần túy sang mô hình đại học khởi nghiệp. Trường đại học không chỉ đào tạo nhân lực mà còn trực tiếp tham gia chuyển giao công nghệ và hình thành các dự án khởi nghiệp.
Tại Việt Nam, xu hướng này đang dần được thể chế hóa theo Chương trình “Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp giai đoạn 2026-2035” được phê duyệt tại Quyết định 336/QĐ-TTg. Một trong những điểm mới đáng chú ý là thí điểm mô hình “doanh nghiệp trong cơ sở đào tạo”, bao gồm cả doanh nghiệp và doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off) gắn với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox).
Chương trình đặt mục tiêu xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp trong các cơ sở giáo dục, trong đó sinh viên và nhà giáo được khuyến khích phát triển ý tưởng, hình thành sản phẩm, dịch vụ và từng bước thương mại hóa tri thức. Cùng với đó, giai đoạn 2026-2030 phấn đấu mỗi năm có ít nhất 40 dự án khởi nghiệp của nhà giáo và người học được kết nối nguồn vốn, tạo điều kiện đưa các ý tưởng ra thị trường.
Việc đưa doanh nghiệp vào ngay trong môi trường đào tạo được xem là bước tiến mới. Thay vì chỉ học lý thuyết hoặc thực tập tại doanh nghiệp, sinh viên có thể trực tiếp tham gia vận hành mô hình kinh doanh, thử nghiệm sản phẩm và tiếp cận nhà đầu tư ngay trong trường.
Trên thực tế, nhiều trường đại học ở Việt Nam đã có những mô hình gần với “doanh nghiệp trong cơ sở đào tạo”, đặt nền móng cho sự phát triển của ý tưởng đưa doanh nghiệp vào trường đại học. Một số trường đã xây dựng trung tâm đổi mới sáng tạo, vườn ươm khởi nghiệp hoặc phòng thí nghiệm thương mại hóa công nghệ, tạo môi trường để sinh viên thử nghiệm ý tưởng. Nhiều chương trình đào tạo cũng đã tích hợp hoạt động khởi nghiệp vào quá trình học tập. Tại các trường kỹ thuật và kinh tế, sinh viên được tham gia các dự án giải quyết bài toán thực tế do doanh nghiệp đặt ra. Theo các chuyên gia, việc kết nối doanh nghiệp - chuyên gia - sinh viên giúp sinh viên được làm việc với các vấn đề thực tiễn, phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và tư duy kinh doanh ngay từ khi còn trên ghế nhà trường.
Một số trường còn xây dựng mô hình đào tạo theo định hướng ứng dụng, trong đó doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo hoặc tổ chức các hoạt động sản xuất, kinh doanh gắn với chương trình học. Những mô hình này được đánh giá là giúp thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn, đồng thời nâng cao khả năng thích ứng nghề nghiệp của sinh viên sau khi ra trường.
Ở lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, việc đưa sinh viên đến học tập tại doanh nghiệp cũng đã được triển khai ở nhiều nơi. Một số trường tăng tỷ lệ học tập tại doanh nghiệp trong chương trình đào tạo để sinh viên tiếp cận môi trường làm việc thực tế và nâng cao kỹ năng nghề nghiệp.
Tuy nhiên, phần lớn các hoạt động này vẫn dừng ở mức liên kết đào tạo với doanh nghiệp, chưa hình thành doanh nghiệp hoạt động ngay trong khuôn viên trường với sự tham gia trực tiếp của sinh viên và giảng viên.
Hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp trong nhà trường
Mô hình “doanh nghiệp trong cơ sở đào tạo” được kỳ vọng có thể tạo ra hệ sinh thái khởi nghiệp hoàn chỉnh hơn so với cách tiếp cận truyền thống. Trong hệ sinh thái này, trường đại học đóng vai trò trung tâm kết nối các thành phần gồm: giảng viên và nhóm nghiên cứu, sinh viên khởi nghiệp, nhà đầu tư và quỹ hỗ trợ, doanh nghiệp đối tác, các tổ chức tư vấn và cố vấn.
Khi một dự án khởi nghiệp được hình thành từ phòng thí nghiệm hoặc nhóm nghiên cứu trong trường, doanh nghiệp spin-off có thể được thành lập để thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đây là mô hình đã phổ biến ở nhiều đại học lớn trên thế giới.
Chương trình hỗ trợ khởi nghiệp giai đoạn mới cũng đặt mục tiêu tăng cường mạng lưới cố vấn, nhà đầu tư thiên thần và cựu sinh viên, hình thành chuỗi cố vấn - đầu tư - thương mại hóa cho các dự án khởi nghiệp trong trường học.
Ngoài ra, các cơ sở đào tạo sẽ phải ban hành quy chế hỗ trợ sinh viên khởi nghiệp, cung cấp dịch vụ hỗ trợ và tổ chức các chương trình ươm tạo. Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình này có thể tạo ra một “chu trình khép kín”: nghiên cứu - thử nghiệm - thành lập doanh nghiệp - thương mại hóa sản phẩm.
Thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và thị trường lao động
Một trong những lý do khiến mô hình này được kỳ vọng là giúp giải quyết bài toán lâu nay của giáo dục đại học: khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu của thị trường lao động.
Nhiều khảo sát cho thấy doanh nghiệp vẫn đánh giá kỹ năng của sinh viên mới ra trường chưa đáp ứng được yêu cầu công việc, đặc biệt là kỹ năng mềm và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn. Trong khi đó, việc gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp đã được chứng minh là giúp sinh viên tiếp cận gần hơn với môi trường làm việc thực tế và nâng cao cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp.
Mô hình doanh nghiệp trong trường đại học giúp sinh viên hình thành tư duy khởi nghiệp, đồng thời tạo ra những doanh nghiệp mới dựa trên tri thức và công nghệ - yếu tố quan trọng trong nền kinh tế sáng tạo.
Dù nhiều kỳ vọng, việc triển khai mô hình doanh nghiệp trong cơ sở đào tạo cũng đặt ra không ít thách thức. Trước hết là vấn đề cơ chế pháp lý. Khi doanh nghiệp hoạt động trong trường đại học, cần xác định rõ các vấn đề như: quyền sở hữu trí tuệ, phân chia lợi nhuận, trách nhiệm của nhà trường, giảng viên và sinh viên. Bên cạnh đó, không phải trường đại học nào cũng có sẵn nguồn lực để xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp. Nhiều trường vẫn thiếu quỹ đầu tư, cố vấn khởi nghiệp và cơ sở vật chất phục vụ ươm tạo.
Sự xuất hiện của mô hình “doanh nghiệp trong cơ sở đào tạo” phản ánh một xu hướng lớn của giáo dục đại học: chuyển từ đào tạo tri thức sang tạo ra giá trị kinh tế từ tri thức.
Nếu được triển khai hiệu quả, trường đại học có thể trở thành nơi không chỉ đào tạo nhân lực mà còn sản sinh doanh nghiệp công nghệ, đóng góp trực tiếp cho sự phát triển kinh tế. Từ giảng đường, những ý tưởng nghiên cứu có thể trở thành sản phẩm; từ phòng thí nghiệm, những doanh nghiệp công nghệ có thể được hình thành. Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và kinh tế tri thức, việc thí điểm mô hình này có thể mở ra một hướng đi mới cho giáo dục đại học.
