Đặt hướng nghiệp và khởi nghiệp là bài toán chiến lược của giáo dục hiện đại
Trong nhiều năm, hướng nghiệp ở Việt Nam chỉ mang tính khuyến nghị, chưa trở thành một cấu phần cốt lõi của chương trình giáo dục. Học sinh chủ yếu lựa chọn ngành nghề theo xu hướng, theo kỳ vọng gia đình hoặc theo điểm số, thay vì dựa trên năng lực và nhu cầu thị trường. Hệ quả là dẫn đến tình trạng chênh lệch giữa cung và cầu lao động, sinh viên ra trường khó tìm việc, trong khi doanh nghiệp lại thiếu nhân lực phù hợp.
Bàn về vấn đề này, các chuyên gia giáo dục cũng chỉ ra rằng, tư duy khởi nghiệp của sinh viên Việt Nam đang ở giai đoạn mới “chớm nở”. Chúng ta đang đào tạo sinh viên để đi cạnh tranh với CV đẹp, chứng chỉ tin học, chứng chỉ ngoại ngữ… sẵn sàng bước vào thị trường lao động. Trong khi, giáo dục cần khuyến khích một bộ phận có khả năng tự tạo việc làm, lập nghiệp, khởi nghiệp, sáng tạo. Khởi nghiệp đang là khái niệm được nhắc đến nhiều, nhưng cần các biện pháp để biến khái niệm này thành tư duy trong thực tiễn.
Hướng nghiệp trong giáo dục là quá trình dài hạn giúp học sinh hiểu bản thân, hiểu xã hội, hình thành kỹ năng thích ứng và khả năng học tập suốt đời. Đây là bước chuyển phù hợp với xu thế quốc tế, giáo dục không đi theo con đường có sẵn mà tạo điều kiện để người học khám phá và kiến tạo con đường riêng.
Song song với hướng nghiệp, hỗ trợ khởi nghiệp trong giáo dục đang được triển khai thành chính sách dài hạn. Chương trình hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp giai đoạn mới hướng tới xây dựng văn hoá khởi nghiệp trong các cơ sở giáo dục. Mục tiêu của chương trình là hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp ngay từ trường học, giúp người học tiếp cận tư suy đổi mới sáng tạo từ sớm. Các chỉ tiêu cụ thể như tăng tỷ lệ học sinh được tiếp cận kiến thức khởi nghiệp, xây dựng cơ chế hỗ trợ dự án sáng tạo, hay kết nối hàng chục dự án mỗi năm với nguồn vốn đầu tư cho thấy quyết tâm chuyển từ khẩu hiệu sang hành động. Đặc biệt, việc nhấn mạnh vai trò của nhà giáo trong hệ sinh thái khởi nghiệp mở ra hướng đi mới: giáo viên không chỉ là người truyền dạy mà còn có thể trở thành người dẫn dắt sáng tạo, đồng hành cùng học sinh phát triển ý tưởng.
Tích hợp hướng nghiệp - khởi nghiệp trong chương trình giáo dục
Một xu hướng đáng chú ý thời gian qua là tích hợp hướng nghiệp và khởi nghiệp vào chương trình giáo dục chính khoá, giúp nội dung này đảm bảo tính liên tục và có chiều sâu thực tiễn.
Ở bậc phổ thông, hướng nghiệp được triển khai xuyên suốt qua các môn học và hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh từng bước hình thành nhận thức nghề nghiệp. Các môn khoa học xã hội có thể giúp học sinh hiểu bối cảnh nghề nghiệp, trong khi các môn STEM góp phần phát triển tư duy giải quyết vấn đề, phát huy tinh thần đổi mới sáng tạo.
Ở bậc đại học, khởi nghiệp gắn với nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và liên kết với doanh nghiệp. Khi các đề tài nghiên cứu được khuyến khích phát triển thành sản phẩm ứng dụng hoặc startup, quá trình đào tạo sẽ gắn chặt với thực tiễn, đồng thời nâng cao giá trị tri thức. Một trong những điều kiện tiên quyết để hướng nghiệp và khởi nghiệp phát triển bền vững là xây dựng mối liên kết chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp và xã hội. Trong đó, doanh nghiệp đóng vai trò là “đối tác chiến lược”, không chỉ tiếp nhận lao động mà còn tham gia thiết kế chương trình đào tạo, hỗ trợ thực hành và đầu tư cho sáng kiến của sinh viên. Việc thí điểm mô hình doanh nghiệp trong cơ sở đào tạo là hướng đi đáng chú ý. Mô hình này cho phép sinh viên trải nghiệm môi trường làm việc thực tế ngay trong trường học, từ đó rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và thị trường lao động. Đồng thời, các trung tâm đổi mới sáng tạo, vườn ươm khởi nghiệp, không gian sáng chế (makerspace) có thể trở thành cầu nối giữa ý tưởng và sản phẩm.
Bên cạnh doanh nghiệp, vai trò của cộng đồng xã hội - đặc biệt là cựu sinh viên, chuyên gia, nhà đầu cũng rất quan trọng. Khi mạng lưới cố vấn được hình thành, sinh viên khởi nghiệp sẽ có hệ sinh thái hỗ trợ đa tầng, từ chuyên môn, pháp lý đến tài chính.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các hệ sinh thái khởi nghiệp giáo dục thành công đều có điểm chung: sự kết nối chặt chẽ giữa trường học, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và quỹ đầu tư. Ở nhiều quốc gia phát triển, đại học không chỉ là nơi đào tạo mà còn là trung tâm đổi mới sáng tạo, nơi ý tưởng được thử nghiệm, sản phẩm được thương mại hóa và doanh nghiệp mới ra đời. Một số mô hình tiêu biểu có thể kể đến như đại học gắn với vườn ươm công nghệ, chương trình tăng tốc khởi nghiệp trong trường, hoặc quỹ đầu tư nội bộ hỗ trợ startup sinh viên. Những mô hình này tạo nên vòng tròn khép kín: đào tạo - nghiên cứu - khởi nghiệp - thương mại hóa.
Việt Nam có thể học hỏi các mô hình này nhưng cần điều chỉnh phù hợp với bối cảnh trong nước. Thay vì sao chép nguyên mẫu, việc xây dựng hệ sinh thái cần dựa trên lợi thế nội tại như nguồn nhân lực trẻ, thị trường năng động và sự phát triển mạnh của kinh tế số. Hợp tác quốc tế cũng mở ra cơ hội lớn cho sinh viên Việt Nam tiếp cận thị trường toàn cầu. Các chương trình trao đổi, thực tập quốc tế, cuộc thi khởi nghiệp xuyên biên giới hay mạng lưới cố vấn quốc tế sẽ giúp sinh viên mở rộng tầm nhìn và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Hướng tới hệ sinh thái giáo dục đổi mới sáng tạo
Nhìn về dài hạn, nâng cao hướng nghiệp và hỗ trợ khởi nghiệp không chỉ nhằm giải quyết bài toán việc làm mà còn góp phần định hình mô hình giáo dục mới - giáo dục đổi mới sáng tạo. Trong mô hình này, người học là trung tâm, nhà trường là nền tảng, doanh nghiệp là đối tác và xã hội là nguồn lực đồng hành.
Khi hướng nghiệp được triển khai bài bản, học sinh sẽ có nền tảng vững chắc để lựa chọn con đường phù hợp. Khi khởi nghiệp được hỗ trợ hiệu quả, sinh viên sẽ có cơ hội biến tri thức thành giá trị kinh tế - xã hội. Từ đó, giáo dục Việt Nam sẽ có thêm động lực để bứt phá.
