Sau nhiều năm triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, giáo dục Việt Nam đã ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực về định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học. Tuy nhiên, trong bối cảnh khoa học công nghệ phát triển nhanh chóng, trí tuệ nhân tạo ngày càng tác động mạnh đến mọi lĩnh vực của đời sống, yêu cầu đối với giáo dục cũng thay đổi. Những kiến thức mang tính ghi nhớ đơn thuần có thể ko phát huy hết giá trị nếu người học thiếu khả năng tư duy, sáng tạo và vận dụng.
Điều chỉnh chương trình, đổi mới kiểm tra, đánh giá phù hợp với bối cảnh mới
Tại cuộc họp ngày 8/7 về tình hình triển khai thực hiện chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với ngành giáo dục và đào tạo, một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là việc rà soát chương trình học theo hướng tinh giản, thiết thực. Trong nhiều năm qua, dù chương trình giáo dục phổ thông mới đã giảm đáng kể tình trạng truyền thụ kiến thức theo lối hàn lâm, song trên thực tế vẫn còn không ít nội dung trùng lặp, nặng về lý thuyết hoặc chưa theo kịp yêu cầu của thời đại số.
Trong bối cảnh AI có thể hỗ trợ tra cứu thông tin chỉ trong vài giây, giáo dục không thể tiếp tục đặt trọng tâm vào việc ghi nhớ càng nhiều kiến thức càng tốt. Điều học sinh cần nhiều hơn là năng lực lựa chọn thông tin, phân tích, phản biện, giải quyết vấn đề và sáng tạo. Đây cũng là những năng lực được chương trình giáo dục phổ thông 2018 hướng tới. Tinh giản chương trình không phải là cắt bỏ cơ học số lượng bài học hay giảm yêu cầu học tập, mà là rà soát để loại bỏ những nội dung không còn phù hợp, tăng cường các chủ đề gắn với thực tiễn, chuyển đổi số, STEM, ngoại ngữ, kỹ năng số, kỹ năng công dân và năng lực thích ứng trước những biến đổi nhanh của xã hội.
Việc điều chỉnh chương trình cũng cần được thực hiện trên cơ sở khoa học, có đánh giá tác động kỹ lưỡng, tránh tạo ra những khoảng trống về kiến thức hoặc gây xáo trộn không cần thiết đối với giáo viên và học sinh.
Nếu chương trình thay đổi nhưng cách kiểm tra vẫn thiên về học thuộc lòng thì giáo viên vẫn phải dạy để học sinh đi thi, còn học sinh vẫn học để lấy điểm. Bởi vậy, yêu cầu đổi mới kiểm tra, đánh giá được xem là nội dung mang tính quyết định đối với hiệu quả của quá trình đổi mới giáo dục. Theo chỉ đạo của Chính phủ, cần đổi mới kiểm tra cuối cấp trung học cơ sở và phương án tuyển sinh theo hướng giảm áp lực, bảo đảm công bằng, minh bạch; đồng thời rà soát cơ chế đánh giá học sinh, giáo viên và nhà trường nhằm khắc phục bệnh thành tích.
Thực tế cho thấy, nhiều năm qua, không ít phụ huynh và học sinh vẫn chịu áp lực lớn từ các kỳ thi chuyển cấp. Điều này kéo theo tình trạng học thêm, luyện thi kéo dài, trong khi mục tiêu phát triển toàn diện người học chưa đạt được như mong muốn. Một hệ thống đánh giá hiện đại cần chuyển từ đánh giá kết quả sang đánh giá quá trình; từ kiểm tra khả năng ghi nhớ sang đánh giá năng lực vận dụng; từ một kỳ thi quyết định tất cả sang kết hợp nhiều hình thức đánh giá khác nhau. Đặc biệt, trong thời đại AI, các dạng đề yêu cầu sao chép kiến thức sẽ ngày càng mất ý nghĩa. Thay vào đó, các câu hỏi mở, yêu cầu học sinh giải quyết vấn đề thực tiễn, phân tích dữ liệu, đưa ra quan điểm cá nhân và bảo vệ lập luận sẽ phản ánh đúng năng lực của người học hơn.
Khắc phục bệnh thành tích, coi giáo viên là nhân tố quyết định thành công của đổi mới
Một trong những điểm đáng chú ý trong chỉ đạo của Chính phủ là yêu cầu xem việc khắc phục bệnh thành tích là nhiệm vụ trọng tâm. Đây là vấn đề đã được đặt ra nhiều năm nhưng vẫn chưa được giải quyết triệt để. Khi thành tích vẫn gắn chặt với thi đua, khen thưởng, xếp loại thì không ít cơ sở giáo dục vẫn chịu áp lực duy trì tỷ lệ học sinh khá, giỏi hoặc tỷ lệ tốt nghiệp cao. Điều này khiến giáo viên chịu sức ép về điểm số, còn học sinh chịu áp lực phải đạt thành tích thay vì được phát triển đúng năng lực.
Muốn khắc phục căn bản, cần thay đổi đồng bộ hệ thống đánh giá từ học sinh đến giáo viên và nhà trường. Chỉ khi chất lượng giáo dục được đo bằng sự tiến bộ thực chất của người học, thay vì các con số đẹp trên báo cáo, bệnh thành tích mới có thể từng bước được đẩy lùi. Mọi chủ trương đổi mới cuối cùng đều được hiện thực hóa trong từng lớp học.
Muốn giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, trước hết cần tạo điều kiện để họ có đủ năng lực, thời gian và động lực đổi mới. Điều này đòi hỏi việc bồi dưỡng giáo viên phải gắn với những yêu cầu mới như ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy, thiết kế bài học phát triển năng lực, tổ chức hoạt động học tập tích cực và sử dụng các phương pháp đánh giá hiện đại. Bên cạnh đó, cần giảm áp lực hành chính, hồ sơ để giáo viên tập trung nhiều hơn cho chuyên môn. Khi giáo viên được trao quyền sáng tạo, được hỗ trợ về chuyên môn và có môi trường làm việc thuận lợi, quá trình đổi mới sẽ diễn ra bền vững hơn.
Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Luật Nhà giáo khi xác định xây dựng đội ngũ nhà giáo chất lượng cao là nền tảng để nâng cao chất lượng giáo dục.
Đổi mới giáo dục phải gắn với môi trường học đường an toàn
Một nội dung quan trọng khác được đặt ra trong cuộc họp là khẩn trương xây dựng quy chế phối hợp giữa ngành Giáo dục, công an và y tế nhằm phòng, chống ma túy học đường, thuốc lá điện tử, bạo lực học đường, xâm hại trẻ em, đồng thời bảo đảm an toàn thực phẩm và y tế trường học ngay từ năm học mới. Một ngôi trường an toàn về thể chất và tinh thần sẽ tạo điều kiện để học sinh phát triển toàn diện, giảm các nguy cơ bỏ học, vi phạm pháp luật hoặc gặp các vấn đề về sức khỏe tâm lý.
Trong bối cảnh mạng xã hội và môi trường số phát triển mạnh, giáo dục kỹ năng số, kỹ năng tự bảo vệ và kỹ năng ứng xử văn minh cũng cần được quan tâm nhiều hơn.
Những chỉ đạo mới của Chính phủ cho thấy định hướng đổi mới giáo dục cần thực hiện đồng bộ cả chương trình, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá, cơ chế quản lý và môi trường giáo dục. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả là quá trình triển khai phải đi vào thực chất.
Tinh giản chương trình sẽ chỉ có ý nghĩa khi học sinh được học những điều cần thiết cho tương lai. Đổi mới kiểm tra, đánh giá chỉ thành công khi áp lực điểm số được thay thế bằng động lực học tập. Mọi chủ trương sẽ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi giáo viên được trao quyền, được hỗ trợ và được tạo điều kiện để trở thành trung tâm của quá trình đổi mới. Đó cũng là nền tảng để xây dựng một nền giáo dục hiện đại, nhân văn, thích ứng với kỷ nguyên số và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
