Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông là một kỳ thi có ý nghĩa đặc biệt trong hệ thống giáo dục phổ thông Việt Nam. Đây không chỉ là căn cứ để xét công nhận tốt nghiệp THPT cho học sinh sau 12 năm học tập, mà còn cung cấp dữ liệu quan trọng phục vụ tuyển sinh đại học, giáo dục nghề nghiệp và đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông trên phạm vi cả nước. Từ năm 2025, kỳ thi được tổ chức theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, đánh dấu sự chuyển dịch rõ nét từ việc đánh giá chủ yếu theo hướng kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực người học. Vì vậy, đề thi môn Toán năm 2026 cần được nhìn nhận không chỉ như một công cụ khảo thí, mà còn như một tín hiệu sư phạm quan trọng đối với quá trình dạy học, ôn tập và kiểm tra, đánh giá trong nhà trường phổ thông.
Năm 2026 là năm thứ hai kỳ thi tốt nghiệp THPT được triển khai hoàn toàn theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Trong bối cảnh đó, đề thi môn Toán năm nay cho thấy một số đặc điểm đáng chú ý cả về cấu trúc, nội dung, định hướng đánh giá và tác động trở lại đối với hoạt động dạy học môn Toán ở trường phổ thông.
Trước hết, đề thi thể hiện sự bám sát Chương trình Giáo dục phổ thông môn Toán 2018. Các nội dung được lựa chọn không đi ra ngoài phạm vi chương trình, tập trung vào những kiến thức cốt lõi, cơ bản và phù hợp với yêu cầu cần đạt đã được quy định. Điều này có ý nghĩa quan trọng, bởi một đề thi tốt nghiệp THPT không nên tạo ra áp lực học thêm những nội dung vượt chương trình, cũng không nên khuyến khích lối ôn luyện thiên về mẹo giải hoặc các dạng bài đánh đố. Việc đề thi bám sát chương trình góp phần bảo đảm tính công bằng cho học sinh, đồng thời tạo sự thống nhất giữa dạy học, kiểm tra, đánh giá thường xuyên trong nhà trường và đánh giá ở cấp quốc gia.
Một điểm đáng chú ý khác là cấu trúc đề thi phù hợp với đề tham khảo do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố trước đó. Điều này cho thấy sự ổn định cần thiết của hoạt động khảo thí, giúp giáo viên và học sinh có căn cứ để tổ chức dạy học, ôn tập một cách chủ động. Tuy nhiên, sự ổn định ở đây không đồng nghĩa với việc đề thi đi theo lối mòn. Trái lại, trong khuôn khổ cấu trúc đã được định hướng, đề thi vẫn thể hiện rõ yêu cầu đánh giá năng lực toán học, đặc biệt là khả năng hiểu, vận dụng và giải quyết vấn đề.
Có thể thấy, đề thi chú trọng ba thành tố quan trọng của năng lực toán học: tư duy và lập luận toán học; giải quyết vấn đề toán học; mô hình hóa toán học. Đây là những thành tố cốt lõi trong dạy học Toán theo định hướng phát triển năng lực. Nếu tư duy và lập luận toán học giúp học sinh biết phân tích, suy luận, lựa chọn căn cứ và trình bày logic, thì giải quyết vấn đề toán học đòi hỏi học sinh biết nhận diện tình huống, lựa chọn công cụ toán học phù hợp và thực hiện quá trình giải quyết vấn đề. Trong khi đó, mô hình hóa toán học là năng lực kết nối giữa toán học và đời sống, cho phép học sinh chuyển một tình huống trong bài toán thành một bài toán, giải bài toán bằng công cụ toán học, rồi diễn giải kết quả.
Có thể nói, thành tố mô hình hóa toán học là một trong những điểm nổi bật của đề thi Toán năm 2026. Đề thi không chỉ kiểm tra khả năng áp dụng công thức, mà còn yêu cầu học sinh vận dụng tri thức toán học vào các tình huống có liên quan đến thực tiễn đời sống. Ở đây, học sinh phải thực hiện hai quá trình chuyển dịch quan trọng: từ thực tiễn sang toán học và từ toán học trở lại thực tiễn. Nói cách khác, các em cần đọc hiểu bối cảnh, xác định dữ kiện, nhận ra mối quan hệ toán học ẩn sau tình huống, thiết lập mô hình hoặc biểu thức phù hợp, sau đó diễn giải kết quả tính toán theo ý nghĩa thực tế của vấn đề.
Trong nhiều năm, việc học Toán ở phổ thông thường bị hiểu hẹp là việc ghi nhớ công thức, luyện kỹ thuật tính toán và nhận diện các dạng bài quen thuộc. Đề thi năm 2026 cho thấy một định hướng khác: học sinh phải hiểu bản chất của kiến thức, biết dùng toán học như một công cụ để phân tích và giải thích thế giới xung quanh. Nhiều bài toán được đặt trong văn bản thông tin khoa học hoặc tình huống thực tiễn, đòi hỏi học sinh không chỉ có năng lực tính toán mà còn có năng lực đọc hiểu, phân tích thông tin và lựa chọn chiến lược giải quyết vấn đề. Đây cũng là yếu tố góp phần tăng tính phân loại của đề thi, bởi những học sinh chỉ học thuộc quy trình máy móc sẽ khó xử lý tốt các bài toán có bối cảnh mới.
Các bối cảnh thực tiễn xuất hiện trong đề thi cũng cho thấy nỗ lực đưa toán học đến gần hơn với đời sống hiện đại. Những vấn đề như trí tuệ nhân tạo, năng lượng, máy bay không người lái, chế tác sản phẩm thủ công mỹ nghệ, thời gian học trực tuyến hay tối ưu hóa lợi nhuận trong sản xuất không chỉ là “vỏ bọc” cho bài toán, mà còn tạo cơ hội để học sinh nhận ra vai trò của toán học trong khoa học, công nghệ, kinh tế và đời sống xã hội. Chẳng hạn, các tình huống liên quan đến AI có thể gợi mở cho học sinh nhận thức ban đầu về việc ứng dụng công nghệ trong việc phát hiện sớm nguy cơ bệnh tật, phù hợp với quan điểm phòng bệnh hơn chữa bệnh. Các tình huống về máy bay không người lái giúp học sinh hình dung những ứng dụng hiện đại như bảo vệ an ninh, vận chuyển thuốc đến bệnh viện, giám sát giao thông hoặc hỗ trợ quản lý đô thị.
Những bối cảnh như vậy góp phần định hình cách hiểu đúng về toán học: Toán học không chỉ là một hệ thống tri thức trừu tượng, mà còn là ngôn ngữ và công cụ để mô tả, dự báo, tối ưu hóa và ra quyết định trong các tình huống thực tiễn. Khi được thiết kế phù hợp, các bài toán thực tiễn có thể giúp học sinh phát triển năng lực toán học, đồng thời hình thành thái độ tích cực đối với môn học.
Với định hướng đó, đề thi Toán năm 2026 đáp ứng hai mục tiêu cốt lõi của kỳ thi tốt nghiệp THPT. Một mặt, đề thi cung cấp căn cứ để xét công nhận tốt nghiệp, vì nội dung vẫn bám sát chương trình, tập trung vào kiến thức và kỹ năng cơ bản mà học sinh phổ thông cần đạt. Mặt khác, đề thi có khả năng phân loại, phục vụ tuyển sinh đại học, đặc biệt đối với các cơ sở đào tạo và ngành học có mức độ cạnh tranh cao. Tính phân loại không chủ yếu đến từ những phép biến đổi phức tạp, các câu hỏi mẹo hay thủ thuật tính toán rườm rà, mà đến từ yêu cầu hiểu bản chất, đọc hiểu tình huống, lựa chọn mô hình toán học và diễn giải kết quả.
Đây là điểm cần được đánh giá tích cực. Một đề thi tốt không nhất thiết phải khó theo nghĩa kỹ thuật, mà cần khó ở mức độ phù hợp để phân hóa năng lực tư duy. Việc hạn chế các câu hỏi đánh đố, giảm yêu cầu tính toán phức tạp không cần thiết và tăng cường các bài toán có ý nghĩa thực tiễn là một định hướng phù hợp với Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Cách tiếp cận này góp phần giảm áp lực thi cử theo kiểu luyện mẹo, đồng thời thu hẹp khoảng cách giữa mục tiêu dạy học trong chương trình và yêu cầu đánh giá trong kỳ thi.
Tác động tích cực của đề thi không chỉ nằm ở kết quả thi, mà còn ở khả năng định hướng lại quá trình dạy và học môn Toán. Khi đề thi yêu cầu học sinh hiểu kiến thức, vận dụng vào bối cảnh thực tiễn và giải quyết vấn đề, giáo viên cũng cần điều chỉnh cách dạy theo hướng phát triển năng lực. Việc dạy học môn Toán không nên chỉ dừng ở việc truyền đạt công thức, minh họa một số dạng bài tập và yêu cầu học sinh luyện tập lặp lại mà cần tổ chức cho học sinh được khám phá khái niệm, giải thích ý nghĩa của công thức, phân tích sai lầm, đọc hiểu dữ liệu, mô hình hóa tình huống và thảo luận về cách diễn giải kết quả. Đồng thời, giáo viên cần coi đề thi như một “chỉ báo” để điều chỉnh quá trình dạy học lâu dài, chứ không chỉ là căn cứ để luyện thi trong giai đoạn nước rút. Việc dạy học cần tăng cường liên hệ toán học với thực tiễn, khai thác các bài toán có bối cảnh khoa học, công nghệ, kinh tế, môi trường và đời sống; đồng thời chú trọng rèn luyện tư duy lập luận, giải quyết vấn đề và mô hình hóa toán học. Giáo viên cũng cần giúp học sinh hiểu rằng toán học không chỉ nhằm đạt điểm số trong kỳ thi, mà còn là công cụ để tư duy chính xác, ra quyết định hợp lý và tham gia có năng lực vào đời sống hiện đại.
Học sinh cần được rèn luyện khả năng đọc kỹ đề, nhận diện dữ kiện, phân biệt thông tin cần thiết và không cần thiết, hiểu mối quan hệ giữa các đại lượng, lựa chọn phương pháp giải phù hợp và kiểm tra tính hợp lý của đáp án trong bối cảnh thực tế. Việc ôn tập theo chuyên đề vẫn cần thiết, nhưng mỗi chuyên đề nên gắn với các mức độ nhận thức khác nhau: nhận biết, thông hiểu, vận dụng và vận dụng trong tình huống có bối cảnh.
Các em cần nắm chắc kiến thức nền tảng, hiểu vì sao công thức được sử dụng, điều kiện áp dụng là gì và kết quả thu được có ý nghĩa như thế nào. Khi gặp bài toán thực tiễn, học sinh không nên vội tính toán ngay, mà cần “đọc chậm”, xác định yêu cầu, chuyển tình huống sang ngôn ngữ toán học, sau đó mới tìm, lựa chọn chiến lược giải. Đối với những câu hỏi có văn bản dài hoặc bối cảnh mới, năng lực đọc hiểu và phân tích thông tin sẽ quan trọng không kém kỹ năng tính toán.
Nhìn tổng thể, đề thi Toán tốt nghiệp THPT năm 2026 thể hiện một bước chuyển đáng chú ý trong đánh giá môn Toán ở phổ thông. Đề thi vừa bảo đảm yêu cầu cơ bản của một kỳ thi tốt nghiệp, vừa tạo được độ phân hóa cần thiết cho tuyển sinh đại học; vừa bám sát Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, vừa gửi đi thông điệp rõ ràng về đổi mới dạy học Toán: học Toán không phải chỉ để ghi nhớ công thức một cách rời rạc, mà để biết tư duy, biết lập luận, biết giải quyết vấn đề và biết vận dụng toán học vào thực tiễn cuộc sống.
|
Nhìn từ phổ điểm, có thể nhận xét ngắn gọn như sau: Phổ điểm môn Toán năm 2026 cho thấy đề thi có độ khó tương đối phù hợp, thiên về phân hóa hơn là chỉ kiểm tra kiến thức cơ bản. Với 1.192.437 thí sinh, điểm trung bình là 5,65, trung vị 5,5, cho thấy mặt bằng kết quả nằm quanh ngưỡng trung bình khá thấp, không tạo hiện tượng “mưa điểm cao”. Độ lệch chuẩn 1,89 và MAD 1,6 cho thấy điểm số có độ phân tán khá rộng, tức là đề thi có khả năng phân loại học sinh tương đối tốt. Phổ điểm tập trung chủ yếu trong khoảng 4,5 đến 7,5, trong đó mức điểm có nhiều thí sinh đạt nhất là 5,0. Điều này phản ánh phần lớn học sinh làm được các yêu cầu cơ bản và một phần yêu cầu vận dụng, nhưng chưa có nhiều em đạt tới mức thành thạo cao. Tỷ lệ thí sinh dưới 5 điểm là 37,976%, đây là con số đáng chú ý. Nó cho thấy vẫn còn một bộ phận không nhỏ học sinh chưa đạt mức làm chủ tối thiểu đối với kiến thức và năng lực toán học phổ thông. Tỷ lệ thí sinh đạt từ 7 điểm trở lên là 29,521%, cho thấy đề vẫn tạo cơ hội để học sinh khá, giỏi thể hiện năng lực. Số thí sinh đạt điểm 10 là 4.208 em, không quá lớn so với tổng số thí sinh, vì vậy chưa có dấu hiệu đề quá dễ hoặc bão hòa điểm cao. Tổng thể, có thể nói, đây là một phổ điểm tương đối tích cực: đề thi vừa bảo đảm mục tiêu xét tốt nghiệp, vừa có khả năng phân hóa phục vụ tuyển sinh đại học. Tuy nhiên, tỷ lệ dưới trung bình vẫn còn cao, cũng là tín hiệu cho thấy việc dạy học và ôn tập môn Toán cần tiếp tục được đổi mới. Hình dáng phổ điểm không thật sự mượt mà và cân đối như một phân phối chuẩn lý tưởng. Sau vùng điểm 5–6, phổ điểm không giảm đều mà có xu hướng “gợn” hoặc nhô nhẹ ở khoảng 7–8 điểm. Điều này không nhất thiết là xấu, nhưng có thể phản ánh sự phân hóa giữa các nhóm học sinh. Đây là một phổ điểm tương đối tốt về mặt phân hóa, phù hợp với một đề thi vừa xét tốt nghiệp vừa phục vụ tuyển sinh đại học. Tuy nhiên, xét riêng theo mục tiêu bảo đảm chuẩn đầu ra phổ thông, phổ điểm chưa thật sự tốt vì tỷ lệ dưới trung bình vẫn còn cao. |
