Giáo dục đại học hướng tới phát triển bền vững
Theo thống kê, cả nước hiện có 238 cơ sở giáo dục đại học, trong đó gồm các đại học quốc gia, đại học vùng, trường đại học, học viện công lập và tư thục; cùng với đó là gần 1.200 cơ sở giáo dục nghề nghiệp, hình thành nên một mạng lưới đào tạo đa dạng và rộng khắp. Quy mô này phản ánh nỗ lực lớn của Nhà nước trong việc mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục sau trung học phổ thông, đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng tăng của xã hội. Cách tiếp cận này đã góp phần quan trọng trong việc nâng tỷ lệ người học trình độ đại học, tạo nguồn nhân lực cho quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
Các chính sách thời gian qua đã nhấn mạnh việc chuẩn hoá chương trình đào tạo, đội ngũ giảng viên và điều kiện bảo đảm chất lượng. Năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) trình Quốc hội thông qua Luật Giáo dục đại học (sửa đổi), với nhiều điểm mới mang tính đột phá; theo đó, thiết lập một hệ thống giáo dục đại học thống nhất, quản trị tiên tiến, gia tăng sức mạnh nội sinh; kết thúc hoạt động của Hội đồng trường tại các cơ sở giáo dục đại học công lập và tăng cường vai trò lãnh đạo của tổ chức Đảng trong cơ sở giáo dục đại học. Luật đảm bảo quyền tự chủ toàn diện của các trường đại học về không gian học thuật, đội ngũ cán bộ, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, tài chính và hợp tác quốc tế; chính sách đầu tư hướng tới các cơ sở giáo dục đại học đạt chuẩn, nâng chuẩn; hình thành đại học xuất sắc dẫn dắt hệ thống; huy động mọi nguồn lực và tạo sân chơi cạnh tranh bình đẳng giữa công lập và tư thục. Luật mở hành lang thu hút đội ngũ giảng viên giỏi, hỗ trợ sinh viên từ đại học đến sau đại học; thúc đẩy đào tạo gắn với nghiên cứu khoa học và công nghệ mới.
Giáo dục đại học trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Một trong những chuyển dịch quan trọng của giáo dục đại học giai đoạn mới là gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Đại học không chỉ là nơi dạy học, mà còn là trung tâm tạo ra tri thức mới, giải quyết các bài toán phát triển đất nước và địa phương.
Thời gian qua, công tác gắn kết giữa cơ sở giáo dục, đào tạo với doanh nghiệp và thị trường lao động được đẩy mạnh. Nhiều hình thức hợp tác được triển khai như đào tạo theo hợp đồng, thí điểm hội đồng kỹ năng ngành, thúc đẩy hợp tác công - tư (PPP) và hợp tác trong các dự án Hỗ trợ và phát triển chính thức (ODA). Các hoạt động hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp tiếp tục được triển khai thông qua Đề án "Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp đến năm 2025". Bộ GDĐT đã khuyến khích học sinh, sinh viên tham dự Cuộc thi ‘‘Học sinh, sinh viên với ý tưởng khởi nghiệp’’.
Trong giai đoạn tới, việc hình thành các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, phòng thí nghiệm trọng điểm, cũng như cơ chế đặt hàng nghiên cứu từ Nhà nước và doanh nghiệp sẽ quyết định vai trò dẫn dắt của giáo dục đại học trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Đại học cần trở thành “cầu nối” giữa tri thức, công nghệ và thị trường, thay vì hoạt động học thuật đơn thuần tách rời đời sống kinh tế - xã hội.
Nhìn chung, đổi mới giáo dục đại học gắn với tăng cường tự chủ đã tạo ra động lực mới, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực; nghiên cứu khoa học, nhất là công bố khoa học quốc tế tăng mạnh; một số cơ sở giáo dục đại học được xếp hạng trong nhóm đại học tốt nhất khu vực châu Á và thế giới. Quy mô và chất lượng giáo dục đại học ngày càng tăng, cơ cấu đào tạo có sự dịch chuyển tích cực; trong đó, các ngành STEM có xu hướng tăng đáng kể, cao hơn mức tăng chung của tuyển sinh cả nước, đặc biệt là các lĩnh vực Toán và thống kê, Máy tính và công nghệ thông tin, Công nghệ kỹ thuật, Kỹ thuật (Khối ngành V) ở các trình độ đại học, thạc sĩ và tiến sĩ. Năm 2025 có 06 đại diện lọt vào bảng xếp hạng các cơ sở giáo dục đại học hàng đầu thế giới (do Tổ chức Quacquarelli Symmonds công bố), gồm: Đại học Duy Tân (vị trí 495, tăng 19 bậc); Đại học Tôn Đức Thắng (nhóm 711-720); Đại học Quốc gia Hà Nội (nhóm 851-900); Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (nhóm 901-950, tăng 50 bậc); Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Huế (nhóm 1.201 - 1.400).
Trong bối cảnh cạnh tranh nguồn nhân lực và công nghệ ngày càng gay gắt, đại học là nơi lan toả tri thức, hình thành năng lực cạnh tranh dài hạn cho đất nước. Thách thức hiện nay nằm ở việc làm thế nào để mỗi trường đại học có bản sắc riêng, chất lượng thực chất và đóng góp cụ thể cho xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu về chính sách, đầu tư có trọng điểm và đặc biệt là sự đổi mới tư duy quản trị trong chính các cơ sở giáo dục đại học. Mạng lưới các cơ sở giáo dục đại học cần trở thành mạng lưới các trung tâm tri thức, cùng nhau tạo nền tảng cho quốc gia phát triển nhanh, bền vững và có vị thế cao hơn trong khu vực và trên thế giới.
Tài liệu tham khảo:
Ngành Giáo dục tổng kết nhiệm kì 2021-2025, định hướng giai đoạn 2026-2030. https://moet.gov.vn/tin-tuc/tin-tong-hop2/nganh-giao-duc-tong-ket-nhiem-ki-2021-2025-dinh-huong-giai-doan-2026-2030.html?categoryId=101914884
