Tạo dựng nền tảng khoa học trong nhà trường
Trong những năm gần đây, phong trào nghiên cứu khoa học kỹ thuật trong học đường đã trở thành một xu hướng giáo dục tích cực, được quan tâm và hưởng ứng. Mới đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo tiếp nhận đăng ký 242 dự án tham gia Cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp quốc gia năm học 2025-2026, với sự tham gia của 51 đơn vị gồm 34 tỉnh, thành phố và 17 trường học, viện, đại học trực thuộc Bộ. Số lượng dự án tham gia tăng tới 30 dự án so với năm học trước. Những con số này là minh chứng cho sự lan toả mạnh mẽ của phong trào này trên toàn quốc, chất lượng phong trào được nâng cao rõ rệt.
Hoạt động này đã trở thành một phần không thể thiếu trong giáo dục hiện đại, nơi học sinh được thực hành, khám phá, trải nghiệm thực tế và khẳng định năng lực sáng tạo của bản thân. Điều này phù hợp với xu hướng giáo dục STEM (Science - Technology - Engineering - Mathematics), đặt học sinh vào trung tâm của quá trình học tập - nơi họ không chỉ học kiến thức, mà còn học cách sáng tạo, giải quyết vấn đề, hợp tác và ứng dụng công nghệ.
Các cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật đã trở thành nơi thu hút đông đảo học sinh tham gia, từ lớp 6 đến lớp 12. Với đa dạng lĩnh vực thi từ robot, năng lượng sạch, môi trường đến công nghệ thông tin. Học sinh được khuyến khích phát triển những ý tưởng gắn với thực tế, tìm hiểu sâu kiến thức liên môn và ứng dụng vào giải quyết các vấn đề trong đời sống.
Theo thống kê từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, tổng số dự án tham gia năm học vừa qua lên tới con số lớn với sự tham gia của các tỉnh, thành trên toàn quốc, mở rộng cơ hội trải nghiệm khoa học cho học sinh ở mọi vùng miền.
Không chỉ dừng lại ở cuộc thi cấp quốc gia, nhiều học sinh tiếp tục được chọn lựa tham gia các cuộc thi quốc tế. Nhiều dự án đã đạt thành tích xuất sắc tại các sân chơi như International Science and Engineering Fair (ISEF), tạo điều kiện để các tài năng trẻ Việt Nam sánh vai cùng bạn bè quốc tế.
Giá trị giáo dục STEM thông qua các cuộc thi
Phong trào nghiên cứu khoa học là một mô hình giáo dục mở, tích hợp kiến thức của nhiều môn học, trong đó trọng tâm là khoa học, công nghệ và ứng dụng toán học, đúng với tinh thần của giáo dục STEM. Thay vì học tập thụ động, học sinh chủ động tìm tòi, đặt câu hỏi, thử nghiệm và rút ra kiến thức, kỹ năng thực hành.
Hoạt động này còn giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và kỹ năng thiết kế thí nghiệm; rèn luyện kỹ năng dự án; hình thành kỹ năng làm việc nhóm, trình bày ý tưởng và thuyết phục ban giám khảo. Đây là những kỹ năng cần thiết cho nghề nghiệp tương lai. Qua đó, các cuộc thi khoa học kỹ thuật không chỉ tạo sân chơi mà còn xây dựng nền tảng năng lực toàn diện cho học sinh, góp phần định hướng nghề nghiệp, phát triển tố chất công nghệ cho thế hệ trẻ.
Những năm gần đây, nhiều đoàn học sinh từ các tỉnh, thành phố đã gặt hái thành công rực rỡ tại các cuộc thi. Đoàn học sinh Hà Nội với 6 dự án tham dự tại Cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp quốc gia năm học 2024-2025 đã có 100% dự án đoạt giải, trong đó có giải Nhất và nhiều giải thưởng cao khác. Ở một số địa phương, hoạt động này còn được kết hợp với các sự kiện STEM vùng, như cuộc thi khoa học kỹ thuật kết hợp Ngày hội STEM ở Ninh Bình, với hàng trăm dự án tham gia, thu hút sự quan tâm của cả học sinh và giáo viên.
Những gương mặt học sinh đạt giải không chỉ là niềm tự hào của địa phương, mà còn là nguồn cảm hứng lan tỏa đam mê khoa học đến bạn bè, tạo thành một phong trào học tập - nghiên cứu bền vững, có sức sống rộng khắp.
Để cuộc thi thực sự đạt hiệu quả giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành hướng dẫn tổ chức rõ ràng, chú trọng tính nghiêm túc, khách quan, công bằng và liêm chính học thuật trong toàn bộ quá trình thi. Đây là bước đi cần thiết nhằm củng cố niềm tin của học sinh, phụ huynh và nhà trường vào giá trị thực sự của phong trào nghiên cứu khoa học học đường.
Yêu cầu này không chỉ nhằm chống các hiện tượng tiêu cực từng được phản ánh như sao chép dự án, người lớn làm thay học sinh hay các sản phẩm quá sức học sinh mà còn hướng tới chất lượng thật của các sản phẩm khoa học dự thi. Bên cạnh đó, việc sử dụng công nghệ để quản lý, tổ chức và đánh giá cuộc thi cũng là yếu tố quan trọng, giúp công tác chấm giải minh bạch hơn và tạo thuận lợi cho thí sinh trong quá trình dự thi.
Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và xu hướng chuyển đổi số toàn cầu đòi hỏi nguồn nhân lực không chỉ giàu kiến thức mà còn sáng tạo, linh hoạt, có tư duy khoa học vững chắc. Trong bối cảnh đó, phong trào nghiên cứu khoa học dành cho học sinh đang góp phần phát huy tốt mục tiêu này. Đây là nơi học sinh học kiến thức, tự tạo ra kiến thức, trải nghiệm quá trình nghiên cứu thực tế, làm quen với phương pháp khoa học và tư duy sáng tạo. Phong trào nghiên cứu khoa học - kỹ thuật dành cho học sinh đang tạo nền tảng cho thế hệ trẻ Việt Nam bước vào kỷ nguyên khoa học công nghệ.
