AI trở thành động lực chiến lược, giáo dục phải đi trước một bước
Chỉ trong vài năm, trí tuệ nhân tạo đã phát triển với tốc độ chưa từng có. Từ những công cụ tạo sinh như ChatGPT, Gemini hay Copilot đến các hệ thống phân tích dữ liệu, lập trình, thiết kế, AI đang hiện diện trong hầu hết lĩnh vực của đời sống. Những công việc từng mất hàng giờ xử lý nay chỉ còn tính bằng phút, kéo theo sự thay đổi mạnh mẽ trong phương thức học tập, nghiên cứu và làm việc.
Không còn được nhìn nhận như một công nghệ của tương lai, AI đang trở thành hạ tầng của nền kinh tế tri thức. Điều này đồng nghĩa với việc các quốc gia muốn nâng cao năng lực cạnh tranh buộc phải chuẩn bị nguồn nhân lực đủ khả năng thích ứng với môi trường mới.
Tại Hội thảo khoa học "AI – Hiểu để đồng hành" vừa diễn ra tại Hà Nội, ông Trần Nam Tú, Phó Cục trưởng Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin, Bộ Giáo dục và Đào tạo, khẳng định Việt Nam xác định AI không chỉ là một công nghệ mới nổi mà còn là động lực chiến lược cho sự phát triển quốc gia.
Theo ông Trần Nam Tú, thực hiện định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW và Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu trở thành một trong những trung tâm nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI hàng đầu khu vực.
Trong lĩnh vực giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang theo đuổi đồng thời hai mục tiêu lớn.
Thứ nhất, ứng dụng AI để nâng cao chất lượng dạy học, cá nhân hóa quá trình học tập và hiện đại hóa công tác quản trị giáo dục.
Thứ hai, phát triển năng lực AI quốc gia thông qua đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, thúc đẩy các công nghệ AI "Make in Vietnam" và mở rộng đào tạo ở các lĩnh vực mũi nhọn như AI, khoa học dữ liệu, bán dẫn, năng lượng tái tạo hay công nghệ sinh học.
Theo đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo, AI cần được phát triển theo hướng lấy con người làm trung tâm, bảo đảm an toàn dữ liệu, an ninh mạng, thu hẹp khoảng cách số và tăng cường hợp tác quốc tế nhằm xây dựng hệ sinh thái AI an toàn, có trách nhiệm và bền vững.
Định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy AI không còn được tiếp cận đơn thuần như một công cụ công nghệ mà đã trở thành một nội dung của chiến lược phát triển giáo dục và nguồn nhân lực quốc gia.
Nếu trước đây giáo dục có nhiệm vụ truyền đạt tri thức thì trong kỷ nguyên AI, giáo dục còn phải đào tạo năng lực sử dụng công nghệ, năng lực hợp tác với công nghệ và năng lực đưa ra quyết định. Đây mới là nền tảng tạo nên lợi thế cạnh tranh của nguồn nhân lực Việt Nam trong tương lai.
Khi AI bước vào lớp học: Con người vẫn phải là chủ thể của mọi quyết định
Theo PGS. Triệu Vân Hậu, Trưởng nhóm Hệ thống Thông tin và Phân tích Kinh doanh, Đại học Deakin (Úc), AI tạo sinh đã chuyển từ một công nghệ mới nổi thành công cụ phổ biến trong đời sống. Kết quả khảo sát của Deloitte với hơn 10.000 người tại Việt Nam, Thái Lan, Philippines, Malaysia và Indonesia về việc sử dụng AI tạo sinh, cho thấy 90% sinh viên và 72% người lao động đã từng sử dụng công nghệ này. Đáng chú ý, tỷ lệ người dùng AI tạo sinh hằng ngày được dự báo sẽ tăng thêm 232% trong vòng 5 năm tới.
Có thể thấy, việc AI trở thành công cụ phổ cập khiến cách tổ chức dạy học không thể giữ nguyên như trước. Theo GS. Huỳnh Thị Thanh Bình, Phó Trưởng khoa, chuyên gia AI và tối ưu hóa, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết thay vì đặt câu hỏi sinh viên có sử dụng AI hay không, giảng viên hiện nay quan tâm nhiều hơn đến cách sinh viên sử dụng AI.
Trong bối cảnh AI có thể hỗ trợ thực hiện nhiều công đoạn, trọng tâm của đánh giá không còn nằm ở việc sinh viên làm như thế nào, mà ở việc họ hiểu đến đâu, lý giải ra sao và có đủ năng lực bảo vệ quan điểm của mình hay không. Trên hết, trách nhiệm đối với mọi quyết định và sản phẩm cuối cùng vẫn phải thuộc về con người.
Sự thay đổi này phản ánh một nguyên lý mới của giáo dục trong kỷ nguyên AI: điều cần đánh giá không phải là AI làm được gì, mà là người học hiểu được gì sau khi sử dụng AI. Khi công nghệ có thể tạo ra sản phẩm gần như tương đương nhau, giá trị của người học sẽ nằm ở tư duy, khả năng lập luận và năng lực sáng tạo.
Theo GS. Trần Thế Truyền, Trưởng bộ phận AI, Y tế và Khoa học, Viện Trí tuệ Nhân tạo Ứng dụng Đại học Deakin (Úc), AI có thể tạo ra câu trả lời hợp lý nhưng vẫn có nguy cơ chứa thông tin sai lệch hoặc "ảo giác". Vì vậy, trách nhiệm kiểm chứng, đánh giá và quyết định cuối cùng luôn thuộc về con người.
Đây cũng là lý do đạo đức AI đang trở thành chủ đề trung tâm của giáo dục hiện đại. Khi AI ngày càng thông minh, trách nhiệm của con người không giảm đi mà ngược lại còn lớn hơn. Giáo dục vì thế phải trang bị cho người học khả năng phản biện, năng lực chịu trách nhiệm và tư duy đạo đức song hành với kỹ năng số.
Một góc nhìn đáng chú ý được GS. Trần Thế Truyền đưa ra là AI không nên chỉ được xem như một công cụ. Theo ông, AI có thể được nhìn nhận như một "loài kỹ thuật số" mới mà con người sẽ dần học cách cộng tác. Dù AI chưa có cảm xúc hay ý thức, nhưng khả năng tư duy và hỗ trợ giải quyết vấn đề của công nghệ này đang phát triển với tốc độ rất nhanh.
Trong tương lai, mối quan hệ giữa con người và AI sẽ không chỉ là quan hệ giữa người sử dụng với công cụ, mà sẽ trở thành mối quan hệ đồng hành, trong đó AI mở rộng năng lực học tập, sáng tạo và làm việc của con người. Tuy nhiên, để mối quan hệ đó phát huy giá trị, con người vẫn phải giữ vai trò trung tâm trong việc xác lập mục tiêu, đưa ra chuẩn mực đạo đức và chịu trách nhiệm đối với mọi quyết định.
