Yêu cầu cập nhật trong bối cảnh mới
Sau gần một thập kỷ triển khai, Quyết định số 1981/QĐ-TTg và Quyết định số 1982/QĐ-TTg ban hành ngày 18/10/2016 của Thủ tướng Chính phủ đã đóng vai trò quan trọng trong việc định hình và chuẩn hóa Khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân cũng như Khung trình độ quốc gia Việt Nam. Các văn bản này góp phần thúc đẩy liên thông giữa các bậc học, bảo đảm chất lượng đào tạo và tăng cường hội nhập quốc tế của giáo dục Việt Nam.
Sau gần một thập kỷ triển khai, Quyết định số 1981/QĐ-TTg và Quyết định số 1982/QĐ-TTg ban hành ngày 18/10/2016 của Thủ tướng Chính phủ đã đóng vai trò quan trọng trong việc định hình và chuẩn hóa Khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân cũng như Khung trình độ quốc gia Việt Nam. Các văn bản này góp phần thúc đẩy liên thông giữa các bậc học, bảo đảm chất lượng đào tạo và tăng cường hội nhập quốc tế của giáo dục Việt Nam.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng cho thấy những hạn chế nhất định: cấu trúc hệ thống giáo dục vẫn còn thiên về mô tả hành chính; cơ chế phân luồng và liên thông giữa các trình độ chưa thực sự rõ ràng; việc mô tả các bậc trình độ còn dàn trải, thiếu các tiêu chí đo lường cụ thể. Bên cạnh đó, Khung trình độ hiện hành chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của một số lĩnh vực đào tạo, cũng như chưa theo kịp yêu cầu của thị trường lao động trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Trong bối cảnh đó, việc ban hành các Quyết định mới được xem là cần thiết nhằm cập nhật và hoàn thiện Khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân và Khung trình độ quốc gia Việt Nam theo hướng tiếp cận năng lực, tăng cường tính minh bạch và khả năng đối sánh quốc tế, đồng thời bảo đảm sự phù hợp, thống nhất với hệ thống pháp luật giáo dục hiện hành.
Làm rõ vị trí của “trung học nghề” trong cấu trúc hệ thống giáo dục
Dự thảo Quyết định phê duyệt Khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân chuyển Khung cơ cấu từ mô tả hành chính sang khung phân loại cấu trúc. Theo đó, Khung cơ cấu được xác định là khung phân loại và sắp xếp cấu trúc của hệ thống giáo dục quốc dân, làm rõ các cấp học, trình độ đào tạo, các luồng giáo dục và mối quan hệ giữa các yếu tố này, thay vì chỉ liệt kê các bậc học như trước đây. Hệ thống giáo dục được tổ chức theo các cấp độ từ cấp 0 đến cấp 8, bảo đảm thống nhất với Khung trình độ quốc gia và có khả năng tham chiếu với Khung phân loại giáo dục quốc tế (ISCED).
Bên cạnh các nội dung kế thừa, dự thảo lần này bổ sung quy định về “trung học nghề”, theo đó giáo dục phổ thông được tổ chức thành hai giai đoạn, trong đó giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp bao gồm trung học phổ thông và trung học nghề. Cách tiếp cận này cho phép học sinh sau trung học cơ sở có thêm lựa chọn tiếp tục học tập theo hướng học thuật hoặc hướng nghề, phù hợp với nguyện vọng, năng lực cá nhân và điều kiện thực tế. Việc chính thức hóa “trung học nghề” trong cấu trúc hệ thống giáo dục được kỳ vọng sẽ góp phần làm rõ hơn định hướng phân luồng, đồng thời tăng tính linh hoạt và đa dạng của con đường học tập sau bậc trung học cơ sở.
Khung cơ cấu mới cũng làm rõ hơn cơ chế phân luồng và liên thông sau trung học cơ sở và trung học phổ thông, nhấn mạnh các lộ trình học tập mở, tạo cơ sở cho việc liên thông giữa luồng học thuật và luồng nghề nghiệp theo quy định của pháp luật. Vai trò của giáo dục thường xuyên trong hệ thống được chuẩn hóa theo hướng hỗ trợ học tập suốt đời, đồng thời cho phép chuyển đổi sang các hình thức giáo dục khác khi đáp ứng đủ điều kiện chương trình.
Việc tổ chức thực hiện Khung cơ cấu được cập nhật phù hợp với việc sắp xếp bộ máy, trong đó Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) chủ trì triển khai Khung cơ cấu đối với các phân hệ, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm khả năng tham chiếu với Khung phân loại giáo dục quốc tế.
Lần đầu tiên bổ sung nguyên tắc công nhận học tập trước, liên thông và chuyển đổi
Dự thảo Quyết định phê duyệt Khung trình độ quốc gia Việt Nam làm rõ bản chất pháp lí của Khung trình độ quốc gia là hệ thống phân loại, mô tả và chuẩn hóa trình độ dựa trên chuẩn đầu ra, bao gồm kiến thức, kĩ năng và mức độ tự chủ, trách nhiệm, với tám bậc trình độ áp dụng cho giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học.
Làm rõ vị trí của “trung học nghề” trong cấu trúc hệ thống giáo dục
Dự thảo Quyết định phê duyệt Khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân chuyển Khung cơ cấu từ mô tả hành chính sang khung phân loại cấu trúc. Theo đó, Khung cơ cấu được xác định là khung phân loại và sắp xếp cấu trúc của hệ thống giáo dục quốc dân, làm rõ các cấp học, trình độ đào tạo, các luồng giáo dục và mối quan hệ giữa các yếu tố này, thay vì chỉ liệt kê các bậc học như trước đây. Hệ thống giáo dục được tổ chức theo các cấp độ từ cấp 0 đến cấp 8, bảo đảm thống nhất với Khung trình độ quốc gia và có khả năng tham chiếu với Khung phân loại giáo dục quốc tế (ISCED).
Bên cạnh các nội dung kế thừa, dự thảo lần này bổ sung quy định về “trung học nghề”, theo đó giáo dục phổ thông được tổ chức thành hai giai đoạn, trong đó giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp bao gồm trung học phổ thông và trung học nghề. Cách tiếp cận này cho phép học sinh sau trung học cơ sở có thêm lựa chọn tiếp tục học tập theo hướng học thuật hoặc hướng nghề, phù hợp với nguyện vọng, năng lực cá nhân và điều kiện thực tế. Việc chính thức hóa “trung học nghề” trong cấu trúc hệ thống giáo dục được kỳ vọng sẽ góp phần làm rõ hơn định hướng phân luồng, đồng thời tăng tính linh hoạt và đa dạng của con đường học tập sau bậc trung học cơ sở.
Khung cơ cấu mới cũng làm rõ hơn cơ chế phân luồng và liên thông sau trung học cơ sở và trung học phổ thông, nhấn mạnh các lộ trình học tập mở, tạo cơ sở cho việc liên thông giữa luồng học thuật và luồng nghề nghiệp theo quy định của pháp luật. Vai trò của giáo dục thường xuyên trong hệ thống được chuẩn hóa theo hướng hỗ trợ học tập suốt đời, đồng thời cho phép chuyển đổi sang các hình thức giáo dục khác khi đáp ứng đủ điều kiện chương trình.
Việc tổ chức thực hiện Khung cơ cấu được cập nhật phù hợp với việc sắp xếp bộ máy, trong đó Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) chủ trì triển khai Khung cơ cấu đối với các phân hệ, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm khả năng tham chiếu với Khung phân loại giáo dục quốc tế.
Lần đầu tiên bổ sung nguyên tắc công nhận học tập trước, liên thông và chuyển đổi
Dự thảo Quyết định phê duyệt Khung trình độ quốc gia Việt Nam làm rõ bản chất pháp lí của Khung trình độ quốc gia là hệ thống phân loại, mô tả và chuẩn hóa trình độ dựa trên chuẩn đầu ra, bao gồm kiến thức, kĩ năng và mức độ tự chủ, trách nhiệm, với tám bậc trình độ áp dụng cho giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học.
Khung trình độ quốc gia được chuẩn hóa theo chuẩn đầu ra. Ảnh: Báo Chính phủ
Đồng thời, dự thảo nhấn mạnh vai trò của Khung trình độ quốc gia trong bảo đảm và kiểm định chất lượng, công nhận văn bằng, thúc đẩy liên thông, chuyển đổi và tham chiếu quốc tế; đồng thời bổ sung quy định về phạm vi và đối tượng áp dụng, làm rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lí, cơ sở đào tạo, người học, tổ chức sử dụng lao động và các chủ thể liên quan.
Cấu trúc mô tả các bậc trình độ được chuẩn hóa theo ba thành phần cốt lõi là kiến thức, kĩ năng và tự chủ, trách nhiệm, với nội dung mang tính định hướng, khái quát và áp dụng chung. Dự thảo cũng lần đầu tiên bổ sung nguyên tắc công nhận học tập trước, liên thông và chuyển đổi, cho phép đánh giá, đối sánh kết quả học tập không chính quy, phi chính quy và kinh nghiệm làm việc với các bậc trình độ trong Khung, làm căn cứ cho việc liên thông và chuyển đổi, phù hợp với thông lệ quốc tế.
Bên cạnh đó, dự thảo có quy định riêng đối với một số lĩnh vực đào tạo đặc thù. Đối với lĩnh vực sức khỏe, Khung trình độ quốc gia được sử dụng làm căn cứ tham chiếu trình độ nhưng không thay thế các quy định chuyên môn, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu tuân thủ pháp luật và các quy định chuyên ngành nhằm bảo đảm an toàn nghề nghiệp. Đối với lĩnh vực văn hóa – nghệ thuật và thể dục – thể thao, dự thảo ghi nhận đặc thù đào tạo sớm, kéo dài và tích lũy theo lộ trình, trong đó việc công nhận trình độ được thực hiện trên cơ sở kết quả học tập đạt được và đối chiếu với bậc trình độ tương ứng.
Dự thảo cũng thiết lập cơ chế điều phối, rà soát và cập nhật Khung trình độ quốc gia thông qua Hội đồng tư vấn và việc rà soát định kì, đáp ứng yêu cầu phát triển và hội nhập. Việc tổ chức thực hiện được tinh gọn, phù hợp với việc sắp xếp bộ máy, xác định Bộ GDĐT là cơ quan chủ trì quản lí nhà nước thống nhất đối với hệ thống giáo dục, bao gồm cả giáo dục nghề nghiệp, đồng thời lược bỏ các quy định phân công chi tiết theo từng bộ, ngành nhằm bảo đảm tính ổn định và linh hoạt khi chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan có sự thay đổi.
Những tác động và vấn đề đặt ra từ các dự thảo mới
Dự thảo Khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân và Khung trình độ quốc gia Việt Nam cho thấy một bước điều chỉnh quan trọng trong tư duy thiết kế hệ thống giáo dục, từ cách tiếp cận mang tính mô tả hành chính sang cách tiếp cận cấu trúc, năng lực và liên thông. Việc bổ sung “trung học nghề” bên cạnh trung học phổ thông không chỉ mở rộng lựa chọn học tập cho người học sau trung học cơ sở, mà còn góp phần làm rõ hơn định hướng phân luồng – một vấn đề đã được đặt ra từ lâu nhưng triển khai còn nhiều vướng mắc trong thực tiễn.
Đối với Khung trình độ quốc gia Việt Nam, việc chuẩn hóa mô tả trình độ theo chuẩn đầu ra, bổ sung nguyên tắc công nhận học tập trước, liên thông và chuyển đổi là những điểm mới có ý nghĩa, tiệm cận thông lệ quốc tế và phù hợp với yêu cầu học tập suốt đời trong bối cảnh chuyển đổi số. Đồng thời, cách tiếp cận linh hoạt đối với các lĩnh vực đào tạo đặc thù cho thấy nỗ lực cân bằng giữa chuẩn hóa và tôn trọng đặc thù chuyên môn.
Có thể thấy, các dự thảo không chỉ nhằm sửa đổi kỹ thuật các quy định hiện hành, mà hướng tới tái cấu trúc tổng thể hệ thống giáo dục theo hướng mở, linh hoạt và lấy người học làm trung tâm. Trong quá trình hoàn thiện, việc tiếp tục làm rõ các khái niệm, cơ chế vận hành và trách nhiệm triển khai sẽ là yếu tố then chốt, nhằm bảo đảm các quy định mới không chỉ đúng về mặt pháp lý, mà còn khả thi và phát huy hiệu quả trong thực tiễn.
Cấu trúc mô tả các bậc trình độ được chuẩn hóa theo ba thành phần cốt lõi là kiến thức, kĩ năng và tự chủ, trách nhiệm, với nội dung mang tính định hướng, khái quát và áp dụng chung. Dự thảo cũng lần đầu tiên bổ sung nguyên tắc công nhận học tập trước, liên thông và chuyển đổi, cho phép đánh giá, đối sánh kết quả học tập không chính quy, phi chính quy và kinh nghiệm làm việc với các bậc trình độ trong Khung, làm căn cứ cho việc liên thông và chuyển đổi, phù hợp với thông lệ quốc tế.
Bên cạnh đó, dự thảo có quy định riêng đối với một số lĩnh vực đào tạo đặc thù. Đối với lĩnh vực sức khỏe, Khung trình độ quốc gia được sử dụng làm căn cứ tham chiếu trình độ nhưng không thay thế các quy định chuyên môn, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu tuân thủ pháp luật và các quy định chuyên ngành nhằm bảo đảm an toàn nghề nghiệp. Đối với lĩnh vực văn hóa – nghệ thuật và thể dục – thể thao, dự thảo ghi nhận đặc thù đào tạo sớm, kéo dài và tích lũy theo lộ trình, trong đó việc công nhận trình độ được thực hiện trên cơ sở kết quả học tập đạt được và đối chiếu với bậc trình độ tương ứng.
Dự thảo cũng thiết lập cơ chế điều phối, rà soát và cập nhật Khung trình độ quốc gia thông qua Hội đồng tư vấn và việc rà soát định kì, đáp ứng yêu cầu phát triển và hội nhập. Việc tổ chức thực hiện được tinh gọn, phù hợp với việc sắp xếp bộ máy, xác định Bộ GDĐT là cơ quan chủ trì quản lí nhà nước thống nhất đối với hệ thống giáo dục, bao gồm cả giáo dục nghề nghiệp, đồng thời lược bỏ các quy định phân công chi tiết theo từng bộ, ngành nhằm bảo đảm tính ổn định và linh hoạt khi chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan có sự thay đổi.
Những tác động và vấn đề đặt ra từ các dự thảo mới
Dự thảo Khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân và Khung trình độ quốc gia Việt Nam cho thấy một bước điều chỉnh quan trọng trong tư duy thiết kế hệ thống giáo dục, từ cách tiếp cận mang tính mô tả hành chính sang cách tiếp cận cấu trúc, năng lực và liên thông. Việc bổ sung “trung học nghề” bên cạnh trung học phổ thông không chỉ mở rộng lựa chọn học tập cho người học sau trung học cơ sở, mà còn góp phần làm rõ hơn định hướng phân luồng – một vấn đề đã được đặt ra từ lâu nhưng triển khai còn nhiều vướng mắc trong thực tiễn.
Đối với Khung trình độ quốc gia Việt Nam, việc chuẩn hóa mô tả trình độ theo chuẩn đầu ra, bổ sung nguyên tắc công nhận học tập trước, liên thông và chuyển đổi là những điểm mới có ý nghĩa, tiệm cận thông lệ quốc tế và phù hợp với yêu cầu học tập suốt đời trong bối cảnh chuyển đổi số. Đồng thời, cách tiếp cận linh hoạt đối với các lĩnh vực đào tạo đặc thù cho thấy nỗ lực cân bằng giữa chuẩn hóa và tôn trọng đặc thù chuyên môn.
Có thể thấy, các dự thảo không chỉ nhằm sửa đổi kỹ thuật các quy định hiện hành, mà hướng tới tái cấu trúc tổng thể hệ thống giáo dục theo hướng mở, linh hoạt và lấy người học làm trung tâm. Trong quá trình hoàn thiện, việc tiếp tục làm rõ các khái niệm, cơ chế vận hành và trách nhiệm triển khai sẽ là yếu tố then chốt, nhằm bảo đảm các quy định mới không chỉ đúng về mặt pháp lý, mà còn khả thi và phát huy hiệu quả trong thực tiễn.
