Đây là lần đầu tiên Bộ Giáo dục và Đào tạo áp dụng Rubric trong chấm thi, từng tiêu chí sẽ được cụ thể hóa theo các mức độ đạt được tương ứng với số điểm. Giám khảo không chỉ xem thí sinh có nêu đủ ý hay không mà còn đánh giá mức độ đáp ứng của bài viết đối với từng yêu cầu về nội dung, lập luận, tư duy và diễn đạt.
Sự thay đổi này xuất hiện trong bối cảnh đề thi Ngữ văn những năm gần đây ngày càng mở rộng ngữ liệu. Đề thi không còn xoay quanh việc học thuộc các tác phẩm trong sách giáo khoa mà hướng tới đánh giá khả năng đọc hiểu ngữ liệu mới, khả năng liên hệ thực tiễn và bày tỏ quan điểm cá nhân.
Nếu chương trình trước đây thiên về kiểm tra mức độ ghi nhớ kiến thức, thì chương trình mới nhấn mạnh việc hình thành và phát triển năng lực. Học sinh không chỉ biết tác phẩm nói gì mà còn phải biết đọc, phân tích, đánh giá, phản biện và vận dụng hiểu biết của mình vào những tình huống mới. Chương trình 2018 chuyển từ dạy học theo tác phẩm sang phát triển năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học. Học sinh được tiếp cận nhiều loại văn bản khác nhau, rèn luyện kỹ năng đọc hiểu và viết thay vì học thuộc các bài văn mẫu.
Vì thế, đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông những năm gần đây thường sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa và đặt ra những vấn đề gắn với đời sống đương đại. Năm 2026, đề thi đề cập đến khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và khát vọng tạo ra những đột phá mới cho đất nước. Đây là những chủ đề mở, đòi hỏi thí sinh phải huy động hiểu biết xã hội, khả năng lập luận và tư duy cá nhân để giải quyết.
Khi mục tiêu đánh giá đã thay đổi, phương pháp chấm thi cũng cần thay đổi tương ứng. Rubric về bản chất là công cụ đánh giá năng lực. Thay vì chỉ xem học sinh viết được bao nhiêu ý, Rubric quan tâm đến mức độ thực hiện nhiệm vụ của người học. Các tiêu chí có thể bao gồm khả năng xác định vấn đề, mức độ thuyết phục của lập luận, tính logic của hệ thống ý tưởng, khả năng sử dụng dẫn chứng hay hiệu quả diễn đạt.
Trả lời báo chí về vấn đề này, đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, môn Văn khác những môn thi khác, vừa có tính khoa học, vừa có tính nghệ thuật. Với những môn học khác, trong nhiều trường hợp sẽ kiểm tra nội dung được quy định rõ trong chương trình, nhưng môn Văn lại có những nội dung mở.
So sánh với chương trình 2006, quá trình kiểm tra đánh giá xoay quanh hơn chục tác phẩm, việc học sinh học theo văn mẫu trở thành kinh điển. Đôi khi học sinh có thể viết rất hay nhưng lại là văn mẫu, từ đó hạn chế sự sáng tạo và cảm thụ của học sinh. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 có sự khác biệt rất lớn. Như đề Văn năm nay đưa vào tác phẩm của Nguyễn Đình Thi hay nghị luận xã hội đưa ngữ liệu có tính thông điệp về đổi mới, đột phá khoa học công nghệ… Nhiều vấn đề đã được gửi gắm trong đề thi môn Văn.
Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng cho rằng việc sử dụng Rubric không đường đột. Bộ đã có tập huấn trước và một số địa phương cũng đã áp dụng phương pháp này.
