Trong tiến trình sắp xếp các cơ sở giáo dục công lập hiện nay, giáo dục nghề nghiệp được xác định là một trong những lĩnh vực cần tiếp tục rà soát, tổ chức lại. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu rà soát mạng lưới cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập, các trung tâm giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên; đồng thời tập trung đầu tư cho những cơ sở có khả năng dẫn dắt và các trung tâm đào tạo kỹ năng nghề quốc gia, vùng.
Chính phủ vừa ban hành Nghị quyết số 42/2026/NQ-CP về xác định cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập lĩnh vực đặc thù phục vụ sắp xếp, tổ chức lại. Đây là bước cụ thể hoá yêu cầu rà soát mạng lưới, giúp quá trình tổ chức lại có thêm căn cứ để phân biệt giữa những cơ sở có thể sắp xếp theo mô hình chung và những cơ sở cần được xem xét trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ đặc thù.
Việc sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục nghề nghiệp được triển khai trong yêu cầu chung về tinh gọn tổ chức, nâng cao hiệu quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập (Ảnh: Báo Chính phủ)
Bảo đảm hoạt động đào tạo trong quá trình tổ chức lại
Theo quy định mới, các lĩnh vực, ngành, nghề đặc thù bao gồm đào tạo giáo viên, pháp luật, sức khoẻ, nghệ thuật, thể dục thể thao, an ninh, quốc phòng. Ngoài ra, những lĩnh vực khác cũng có thể được xác định là đặc thù nếu đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về đào tạo nguồn nhân lực phục vụ chương trình, dự án, ngành, lĩnh vực trọng điểm, hạ tầng chiến lược quốc gia; được Nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc có yêu càu đào tạo nhân lực đặc thù; đồng thời có yêu cầu riêng về quản lý chất lượng, chuẩn đầu ra hoặc điều kiện bảo đảm chất lượng.
Kết quả xác định cơ sở thuộc lĩnh vực đặc thù là căn cứ để cơ quan có thẩm quyền xem xét, lựa chọn phương án sắp xếp, tổ chức lại phù hợp. Sau khi có kết quả rà soát, cơ quan có thẩm quyền vẫn phải tiếp tục xem xét chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức, nguồn nhân lực, tài sản và hiệu quả hoạt động của cơ sở để xây dựng phương án sắp xếp. Mục tiêu là sau sắp xếp, mạng lưới cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải vận hành hiệu quả hơn, tránh phân tán nguồn lực nhưng vẫn bảo đảm những năng lực đào tạo cần thiết cho nền kinh tế và các lĩnh vực đặc thù.
Trước đó, yêu cầu sắp xếp các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng được đặt trong định hướng khắc phục tình trạng phân tán, trùng lắp, chất lượng thấp; tăng gắn kết đào tạo với nhu cầu doanh nghiệp, khu công nghiệp, vùng kinh tế và những ngành mới nổi. Theo chỉ đạo về sắp xếp cơ sở giáo dục công lập, mỗi tỉnh, thành phố được định hướng có tối đa không quá 3 trường dạy nghề công lập, không tính những trường tự bảo đảm chi thường xuyên trở lên.
Nghị quyết 42 đã đặt yêu cầu việc xác định cơ sở đặc thù phải dựa trên chức năng, nhiệm vụ, năng lực đào tạo và điều kiện thực tế, với thông tin, số liệu có thể kiểm chứng. Hồ sơ còn phải thể hiện sự cần thiết duy trì năng lực đào tạo, khả năng thay thế và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Với những ngành nghề đặc thù, quy mô đào tạo có thể không lớn nhưng lại giữ vai trò cung cấp nguồn nhân lực mà thị trường không dễ dàng thay thế trong thời gian ngắn. Do đó, cùng với việc rà soát số lượng đầu mối, cần đánh giá thực chất năng lực và vị trí của từng cơ sở trong toàn bộ mạng lưới. Những ngành nghề đã có cơ sở khác đủ năng lực đào tạo có thể được tính toán để hợp nhất hoặc tổ chức lại; trong khi những năng lực đào tạo đặc thù, gắn với nhu cầu chiến lược hoặc nhiệm vụ Nhà nước giao cần được tính đến trong phương án sắp xếp.
Điều này cũng phù hợp với định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc sau sắp xếp phải tập trung đầu tư cho các cơ sở có khả năng dẫn dắt, tăng sự tham gia thực chất của doanh nghiệp vào xây dựng chương trình, tổ chức thực hành, đánh giá kỹ năng và tuyển dụng. Đồng thời, đào tạo nghề cần gắn với dự báo cung - cầu nhân lực, đặt hàng đào tạo và công khai kết quả việc làm sau tốt nghiệp. Nếu chỉ giảm đầu mối nhưng không nâng được năng lực của các cơ sở sau sắp xếp thì mục tiêu tinh gọn khó chuyển hóa thành hiệu quả thực chất.
Từ sắp xếp đầu mối đến yêu cầu tổ chức lại mạng lưới đào tạo
Trong bối cảnh hệ thống giáo dục đang được tổ chức lại theo chủ trương chung, giáo dục nghề nghiệp đứng trước yêu cầu: tinh gọn mạng lưới và nâng cao vai trò trong đào tạo nhân lực.
Định hướng năm học 2026-2027 của ngành Giáo dục đã đặt yêu cầu rà soát, sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục nghề nghiệp song song với việc nâng cao chất lượng đào tạo, phát triển nhân lực cho STEM, các lĩnh vực trọng điểm, ngành nghề mới và những lĩnh vực có nhu cầu nhân lực cao. Các mô hình trung học nghề, đào tạo kép và liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp cũng được đặt trong quá trình này.
Điều đó cho thấy một mạng lưới hiệu quả phải có sự phân công tương đối rõ về chức năng, thế mạnh và địa bàn đào tạo; hạn chế tình trạng nhiều cơ sở cùng đào tạo những ngành tương tự nhưng không đủ quy mô để đầu tư chiều sâu, đồng thời tránh khoảng trống đào tạo ở những lĩnh vực, địa bàn mà thị trường lao động vẫn cần. Đặc biệt, trong quá trình này, quyền lợi của người học cần được đặt vào trung tâm. Mọi phương án tổ chức lại cần tính đến việc bảo đảm chương trình đang học, công nhận kết quả học tập, bố trí đội ngũ giảng dạy, thực hành, thực tập và các điều kiện cần thiết để người học hoàn thành chương trình. Với những cơ sở được sáp nhập hoặc chuyển đổi mô hình, việc công khai lộ trình và phương án tổ chức đào tạo sẽ giúp hạn chế những xáo trộn không cần thiết.
Việc sắp xếp mạng lưới giáo dục nghề nghiệp cũng cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với nhu cầu nhân lực của từng vùng, từng ngành kinh tế và quá trình chuyển dịch cơ cấu việc làm. Khi doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, việc làm sau tốt nghiệp trở thành một chỉ dấu đánh giá hiệu quả và Nhà nước chuyển mạnh sang đặt hàng theo nhu cầu, mô hình tổ chức của các cơ sở đào tạo cũng cần thay đổi theo.
