Định hình nguồn nhân lực cần bắt đầu từ giáo dục phổ thông

Phát biểu tại Hội thảo Giáo dục STEM - Định hướng đào tạo nhân lực từ trường phổ thông, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông Thái Văn Tài cho biết, trong bối cảnh mới, phát triển STEM trong giáo dục, đào tạo, đặc biệt là giáo dục phổ thông được đề cập, nhấn mạnh tại nhiều chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, đặc biệt tại các Nghị quyết số 71-NQ/TW, Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 248/2025/QH15. Đề cập đến thực tế, Vụ trưởng Thái Văn Tài thông tin, mặc dù giáo dục STEM đã được quan tâm, chú trọng trong các nhà trường nhưng hiện nay, theo thống kê vẫn có khoảng 60-65% học sinh phổ thông lựa chọn tổ hợp khoa học xã hội, nguồn nhân lực chất lượng cao khối ngành khoa học, kỹ thuật luôn thiếu. Do đó, định hướng STEM ở nhân lực từ trường phổ thông là điều cần thiết.

Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến việc chọn tổ hợp xã hội đó là các môn này thường dễ tiếp cận. Trong khi đó, các môn khoa học tự nhiên yêu cầu quá trình tích luỹ dài hạn, tư duy hệ thống và khả năng vận dụng cao. Tuy nhiên, sự lựa chọn cá nhân có thể dẫn đến việc mất cân bằng nguồn nhân lực, hệ thống giáo dục đại học và thị trường lao động sẽ thiếu hụt lực lượng kế cận trong những ngành then chốt.

Trong kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số, cấu trúc nhân lực đang thay đổi nhanh chóng, các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM) đang trở thành nền tảng của năng lực cạnh tranh quốc gia. Nhân lực STEM không chỉ phục vụ lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ mà còn lan toả sang nhiều ngành nghề như: y tế, quản lý, giáo dục…Những kỹ năng như tư duy, giải quyết vấn đề, sáng tạo và làm việc nhóm đang trở thành yêu cầu cốt lõi của thị trường lao động hiện đại.

Việc triển khai giáo dục STEM không còn ở giai đoạn thử nghiệm mà đang trở thành chiến lược dài hạn gắn với phát triển kinh tế - xã hội. Khi học sinh được tham gia thí nghiệm, dự án, mô phỏng hay giải quyết vấn đề thực tế, khoa học không còn khô khan mà trở thành trải nghiệm sống động.

Một yếu tố mới đang thúc đẩy mạnh mẽ giáo dục STEM là công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI). AI có khả năng cá nhân hóa việc học, hỗ trợ học sinh tiếp cận kiến thức theo năng lực riêng, đồng thời tạo ra các môi trường học tập mô phỏng để học sinh có thể “thử sai” mà không tốn kém chi phí hay rủi ro.

Tuy nhiên về vấn đề này, các chuyên gia cũng cảnh báo rằng công nghệ không phải là “phép màu”. Hiệu quả của AI phụ thuộc vào nền tảng sư phạm và vai trò của giáo viên. Giáo viên không bị thay thế, mà chuyển từ người truyền đạt sang người hướng dẫn, dẫn dắt học sinh làm chủ công nghệ. Điều này đặt ra yêu cầu mới: Đào tạo lại đội ngũ giáo viên, để họ trở thành trung tâm của quá trình chuyển đổi. Năng lực của giáo viên cũng quyết định tới việc định hướng nghề cho học sinh từ phổ thông. Việc phát hiện năng lực, khơi gợi hứng thú và tạo cơ hội trải nghiệm khoa học cho học sinh cần được thực hiện một cách có hệ thống. Khi học sinh được tiếp xúc với STEM từ sớm, các em sẽ hình thành tư duy khoa học một cách tự nhiên.

Tuy nhiên, định hướng nhân lực trong kỷ nguyên mới không thể chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục. Đây là bài toán liên ngành, đòi hỏi sự tham gia của doanh nghiệp, viện nghiên cứu, chính sách nhà nước. Khi các yếu tố này được kết nối, giáo dục STEM mới thực sự phát huy vai trò đào tạo người học và tạo ra giá trị cho xã hội.

Những biến động của công nghệ, kinh tế và thị trường lao động đang diễn ra từng ngày, đặt ra yêu cầu cấp bách về tái cấu trúc nguồn nhân lực. Định hướng nhân lực không thể bắt đầu ở đại học hay thị trường lao động, mà phải bắt đầu từ trường phổ thông để hình thành những lựa chọn ngay từ ban đầu.