Trong dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV, giáo dục và đào tạo được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Điều này cho thấy sự chuyển biến rõ nét trong tư duy chiến lược: giáo dục là trụ cột trung tâm của phát triển, gắn chặt với mục tiêu xây dựng nền kinh tế tri thức, xã hội học tập và quốc gia số. Vì vậy, với ngành Giáo dục, Đại hội XIV không chỉ là dấu mốc chính trị quan trọng, mà còn là thời điểm định hình tầm nhìn dài hạn cho giáo dục Việt Nam trong nhiều thập kỷ tới.
Nhiều Nghị quyết quan trọng được cụ thể hóa, từng bước đi vào cuộc sống
Tháng 8/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW; xác định mục tiêu đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo nhằm phát triển con người toàn diện, cung cấp nguồn nhân lực chất lượng, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp phát triển đất nước. Nghị quyết số 71-NQ/TW được ban hành có ý nghĩa định hướng quan trọng, tạo cơ sở cho những thay đổi mang tính chiến lược trong phát triển giáo dục và đào tạo thời gian tới. Các nội dung cốt lõi của Nghị quyết đã được đưa vào các dự thảo văn kiện của Đại hội XIV, làm căn cứ để tổ chức triển khai trong giai đoạn tiếp theo.
Đồng thời, để thực hiện thành công mục tiêu trên, vào tháng 12/2024, Bộ chính trị đã ban hành Nghị quyết 57-NQ/TW, đặt ra mục tiêu lấy chuyển đổi số, công nghệ cao và đổi mới sáng tạo là 3 mũi nhọn đột phá đưa đất nước trở thành quốc gia phát triển giàu mạnh, hùng cường trong kỷ nguyên tới.
Việc xác định đổi mới sáng tạo là một trong những động lực then chốt, là “chiếc đũa thần” của sự tăng trưởng, là nền tảng của năng lực cạnh tranh quốc gia và là trụ cột của phát triển bền vững thể hiện bước tiến lớn về nhận thức, phản ánh tầm nhìn dài hạn và sự nhạy bén của Đảng, Nhà nước trước những xu thế phát triển của thế giới.
Các định hướng về phát triển khoa học công nghệ, chuyển đổi số quốc gia, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thúc đẩy nghiên cứu cơ bản gắn với ứng dụng, phát triển các công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, cũng như chiến lược phát triển giáo dục đại học và nhân lực chất lượng cao đã tạo nên một khung chính sách ngày càng đồng bộ, rõ ràng và có chiều sâu.
Đặc biệt, vai trò của đội ngũ trí thức, nhà khoa học, giảng viên đại học, chuyên gia công nghệ được nhấn mạnh không chỉ như lực lượng thực thi mà còn có vai trò then chốt, là chủ thể kiến tạo tri thức, tham gia hoạch định chính sách và dẫn dắt đổi mới, sáng tạo trong chiến lược phát triển quốc gia; đồng thời có những quyết sách mang tính đột phá hơn nữa về thể chế, cơ chế và đầu tư cho lĩnh vực này. Trong đó, có những chính sách đủ mạnh để thu hút, trọng dụng và phát huy hiệu quả đội ngũ trí thức trong và ngoài nước.
Bên cạnh đó, việc ban hành rất nhanh và khẩn trương Luật Khoa học Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, Luật Giáo dục đại học và một loạt các luật, nghị định liên quan trong năm 2025 đã tháo gỡ những rào cản thể chế, tài chính, hành chính về quản lý khoa học, cơ chế tài chính cho nghiên cứu, thúc đẩy tự chủ đại học, gắn kết Viện – Trường – Doanh nghiệp.
Đổi mới sáng tạo trong ngành Giáo dục: Yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn phát triển mới
Dự thảo báo cáo chính trị Đại hội XIV nhấn mạnh chủ trương xây dựng nền giáo dục quốc dân hiện đại, công bằng theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế. Đây là định hướng chiến lược đúng đắn và kịp thời, phản ánh tầm nhìn mới của Đảng ta trước yêu cầu phát triển của đất nước trong thời kỳ cách mạng công nghiệp 4.0 và hội nhập toàn cầu sâu rộng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của AI, giáo dục quốc dân không thể đứng ngoài dòng chảy của thời đại, mà phải chủ động thích ứng, đi trước một bước, đóng vai trò kiến tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đại hội XIV của Đảng đặt ra yêu cầu đổi mới giáo dục không chỉ như một nhiệm vụ chuyên ngành, mà là vấn đề chiến lược, gắn với năng lực cạnh tranh quốc gia và phát triển bền vững.
Đổi mới sáng tạo trong giáo dục quốc dân cần bắt đầu từ việc xác định lại cách người học tiếp cận tri thức. Thay vì mô hình truyền thụ một chiều, giáo dục phải chuyển mạnh sang phát triển năng lực, khuyến khích tư duy phản biện, khả năng tự học, sáng tạo và thích ứng. Chuyển đổi số và AI chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt trong một hệ sinh thái giáo dục mở, linh hoạt, lấy người học làm trung tâm, đồng thời bảo đảm vai trò định hướng, dẫn dắt của đội ngũ giáo viên.
Một yêu cầu quan trọng khác là xây dựng nền tảng dữ liệu giáo dục đồng bộ, chính xác và an toàn. Dữ liệu không chỉ phục vụ quản trị, mà còn là cơ sở để thiết kế chương trình, cá thể hóa việc học và hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng khoa học. Tuy nhiên, việc khai thác dữ liệu giáo dục phải gắn với bảo đảm quyền riêng tư, an toàn thông tin và các chuẩn mực đạo đức, phù hợp với điều kiện và văn hóa Việt Nam.
Ở tầm chiến lược, đổi mới giáo dục quốc dân trong bối cảnh chuyển đổi số và AI phải gắn chặt với định hướng phát triển nguồn nhân lực và yêu cầu của thị trường lao động. Giáo dục không thể tách rời thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội, nhưng cũng không chạy theo ngắn hạn. Nhiệm vụ của giáo dục là chuẩn bị cho người học năng lực học tập suốt đời, khả năng thích ứng với những nghề nghiệp chưa xuất hiện và những biến động chưa thể dự báo đầy đủ.
Đại hội XIV đặt ra kỳ vọng về một nền giáo dục chủ động, sáng tạo, có khả năng dẫn dắt quá trình chuyển đổi số quốc gia, chứ không đơn giản là phản ứng thụ động trước công nghệ. Đó là nền giáo dục biết tận dụng thành tựu khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo để nâng cao chất lượng con người, đồng thời giữ vững định hướng nhân văn, bản sắc văn hóa và giá trị cốt lõi của dân tộc. Đây chính là yêu cầu xuyên suốt đối với đổi mới giáo dục quốc dân trong kỷ nguyên AI.
Nhận thức sâu sắc, đầy đủ và thực hiện nhất quán quan điểm giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc. Phát triển giáo dục và đào tạo là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và toàn dân. Thực hiện có hiệu quả các quyết sách chiến lược nhằm xây dựng nền giáo dục quốc dân hiện đại, công bằng theo hướng "chuẩn hoá, hiện đại hoá, dân chủ hoá, xã hội hoá và hội nhập quốc tế". Đổi mới và hoàn thiện đồng bộ hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách về phát triển giáo dục và đào tạo. Nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực, ngành, nghề trọng điểm, chiến lược.
Đổi mới hệ thống giáo dục theo hướng mở, liên thông giữa các phương thức, trình độ và cấp học. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực, thể lực và phẩm chất người học, chuẩn hoá chất lượng và kiểm soát chặt chẽ đầu ra.
Đổi mới mạnh mẽ thể chế, tạo cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội cho phát triển giáo dục và đào tạo. Tiếp tục đổi mới quản lý nhà nước về giáo dục, bảo đảm chất lượng, hiệu quả, đồng bộ, thống nhất, có sự phân công, phân cấp, phân quyền hợp lý; đổi mới quản trị, bảo đảm quyền tự chủ đầy đủ, toàn diện, trách nhiệm giải trình của các cơ sở giáo dục, đặc biệt là giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học; đổi mới căn bản cơ chế, chính sách tài chính và đầu tư cho giáo dục, đào tạo.
Đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của các thiết chế giáo dục cơ sở; hỗ trợ các trung tâm học tập cộng đồng, nhất là ở biên giới, hải đảo, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; tăng cường đào tạo từ xa; hỗ trợ những người yếu thế có điều kiện để học tập suốt đời. Khuyến khích người Việt Nam ở nước ngoài tham gia vào các hoạt động khuyến học, khuyến tài và xây dựng xã hội học tập.
Giáo dục và đào tạo được đặt trong mối gắn kết chặt chẽ với đổi mới sáng tạo quốc gia
Trên cơ sở thúc đẩy khả năng sáng tạo, phát triển, Nhà nước tạo môi trường thuận lợi để khu vực tư nhân tin tưởng, sẵn sàng tham gia đầu tư, nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Hình thành các tổ chức, các nhóm nghiên cứu và triển khai mạnh, đạt trình độ khu vực và thế giới. Hợp tác công – tư trong thu hút, đào tạo, trọng dụng nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chất lượng cao được tăng cường, gắn với việc phát triển và khai thác hiệu quả hạ tầng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đặc biệt là hạ tầng số, dữ liệu lớn và kinh tế dữ liệu.
Cùng với đó, giáo dục và đào tạo được kết nối chặt chẽ với tiến trình hội nhập quốc tế về khoa học, công nghệ thông qua việc xây dựng mạng lưới đổi mới sáng tạo, thu hút chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài. Các cơ chế, chính sách về đào tạo, sử dụng, đãi ngộ và tôn vinh đội ngũ chuyên gia tiếp tục được hoàn thiện đồng bộ, tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động sáng tạo. Đồng thời, các khung khổ pháp lý, cơ chế thử nghiệm, thí điểm vượt trội được triển khai nhằm thúc đẩy phát triển hạ tầng công nghệ quốc gia, tiêu chuẩn – quy chuẩn phù hợp với thông lệ quốc tế, thị trường khoa học và công nghệ liên thông khu vực và toàn cầu, gắn với bảo vệ và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ, tài nguyên số.
Trong tổng thể đó, hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo được phát triển theo hướng doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm, viện nghiên cứu và trường đại học là chủ thể nghiên cứu mạnh, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo. Giáo dục và đào tạo vì thế không chỉ cung cấp nguồn nhân lực, mà còn trực tiếp tham gia kiến tạo văn hóa đổi mới sáng tạo, nâng cao chỉ số đổi mới sáng tạo quốc gia, địa phương và ngành, thúc đẩy liên kết với các chuỗi giá trị và mạng lưới đổi mới sáng tạo khu vực, toàn cầu.
