Khi thế giới bước vào kỷ nguyên thông tin - dữ liệu, tốc độ phát triển công nghệ vượt bậc cùng với sự trỗi dậy của những công nghệ tiên phong như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật hay công nghệ sinh học… đã tạo nên những bước ngoặt quyết định về năng lực sản xuất, năng lực quản trị và khả năng cạnh tranh chiến lược của mỗi quốc gia. Trước bối cảnh đó, Việt Nam đặt ra tầm nhìn chiến lược để trở thành một quốc gia phát triển, giàu mạnh và sáng tạo.
Tháng 12/2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm, là động lực then chốt để thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững trong thời gian tới. Trong tiến trình đó, giáo dục đại học, đặc biệt là vai trò của các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, đội ngũ nhà khoa học và trí thức đã được xác định là lực lượng nòng cốt kiến tạo tri thức, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, góp phần xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao.
Mới đây, trong các Dự thảo văn kiện trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định rõ là một trong những đột phá chiến lược có ý nghĩa quyết định đối với năng lực phát triển dài hạn của đất nước. Dự thảo văn kiện nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo; coi khoa học - công nghệ là động lực trung tâm thúc đẩy công nghiệp hoá, hiện đại hoá và nâng cao năng lực cạnh tranh, tự chủ quốc gia. Nội dung này thể hiện sự phát triển rõ rệt trong tư duy chiến lược, khoa học, công nghệ và giáo dục được đặt ở vị trí then chốt, gắn trực tiếp với mục tiêu xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, hội nhập sâu rộng và phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.
Một số chính sách chiến lược
Lịch sử phát triển của những quốc gia tiên tiến đã chứng minh khoa học công nghệ là chìa khoá phát triển năng lực sản xuất hiện đại, hệ thống quản trị quốc gia hiệu quả và năng lực cạnh tranh kinh tế bền vững Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW đã nhấn mạnh: phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành đột phá hàng đầu, động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất và phương thức quản trị quốc gia.
Nghị quyết đặt ra mục tiêu chiến lược rõ ràng: tập trung nguồn lực cho khoa học cơ bản và các công nghệ lõi mang tính chiến lược như AI, dữ liệu lớn, sinh học phân tử, robot, tính toán lượng tử, và vật liệu tiên tiến; hoàn thiện thể chế cạnh tranh, bảo hộ sở hữu trí tuệ, tạo cơ chế thuận lợi khuyến khích nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa sản phẩm khoa học; xây dựng hệ sinh thái sáng tạo liên kết nhà trường - viện nghiên cứu - doanh nghiệp - quỹ đầu tư, thúc đẩy mô hình hợp tác công tư và tự chủ trong hoạt động nghiên cứu. Tất cả hướng đến mục tiêu vị thế Việt Nam trên bản đồ khoa học thế giới, với nền kinh tế số chiếm tỷ trọng ngày càng cao trong GRDP.
Vai trò trung tâm của giáo dục đại học và nhân lực chất lượng cao
Trong hệ thống chính sách phát triển quốc gia, giáo dục đại học đóng vai trò đào tạo nguồn nhân lực mà là trung tâm kiến tạo năng lực phát triển dài hạn, hình thành đội ngũ chuyên gia tinh hoa làm chủ công nghệ, tri thức và đổi mới sáng tạo. Giáo dục đại học được nhìn nhận như một quốc sách hàng đầu, liên kết chặt chẽ với mục tiêu phát triển khoa học công nghệ. Đặc biệt trong bối cảnh cách mạng công nghệ 4.0 và kinh tế tri thức, vai trò của các trường đại học, viện nghiên cứu và trung tâm đổi mới sáng tạo càng trở nên thiết yếu - là cầu nối quan trọng thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng, chuyển giao công nghệ và sáng tạo giải pháp cho những thách thức của thời đại.
.jpg)
Chính sách phát triển nhân lực chất lượng cao cũng là mũi nhọn chiến lược trong nghị quyết và các chương trình hành động của Chính phủ. Việc thu hút và trọng dụng nhân tài, đặc biệt là các nhà khoa học, chuyên gia trong và ngoài nước được xem là yếu tố quyết định đảm bảo thực hiện các mục tiêu phát triển khoa học và công nghệ.
Thời điểm then chốt và thách thức cần vượt qua
Các phân tích từ chuyên gia cho thấy, mặc dù những chủ trương, nghị quyết về khoa học công nghệ đã có từ nhiều năm trước, nhưng việc triển khai hiệu quả còn nhiều thách thức: thể chế chưa hoàn chỉnh, cơ chế tài chính cho nghiên cứu còn chồng chéo, thiếu sự gắn kết hiệu quả giữa nhà trường và doanh nghiệp trong phát triển sản phẩm sáng tạo…
Việc đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là tiền đề của tăng trưởng là bước tiến lớn trong nhận thức chính sách. Tuy nhiên, để biến nhận thức thành hành động thì cần những quyết sách mang tính chiến lược, nhất quán từ thể chế, tài chính đến hợp tác quốc tế và đổi mới mô hình quản trị tri thức. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng được xem như thời điểm then chốt để tiếp tục khẳng định quyết tâm này, thúc đẩy cải cách sâu rộng và đem lại những đột phá cụ thể hơn trong thực tế.
Đột phá chiến lược - từ nhận thức đến hành động
Định hướng chiến lược của Việt Nam trong kỷ nguyên mới đặt khoa học, công nghệ và giáo dục đại học vào vị trí trung tâm là một bước đi đúng đắn, là điều kiện tiên quyết để nước ta vượt lên trên thách thức phát triển. Sự thống nhất nhận thức chính sách, sự đồng thuận xã hội, và đặc biệt là hành động quyết liệt từ cơ chế đến nguồn lực sẽ là yếu tố quyết định để biến mục tiêu chiến lược thành hiện thực.
Việc coi khoa học công nghệ là động lực then chốt không chỉ giúp tăng năng suất lao động, hoàn thiện quan hệ sản xuất hiện đại mà còn nâng cao năng lực tự chủ và cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh hội nhập toàn cầu. Tuy nhiên, để thực sự tạo ra những “đột phá” mang tính bứt phá đòi hỏi chuyển đổi không chỉ về công nghệ mà cả tư duy phục vụ nghiên cứu, cơ chế tài chính sáng tạo, hệ sinh thái hợp tác liên ngành và sự chủ động hội nhập quốc tế.
Bên cạnh đó, đưa giáo dục đại học vào trọng tâm chiến lược phát triển quốc gia đồng nghĩa với việc chuẩn bị nền tảng con người xuất sắc - đội ngũ sẵn sàng dẫn dắt và vận hành những công nghệ tiên tiến, giải quyết những vấn đề mới của xã hội, từ biến đổi khí hậu đến an ninh dữ liệu, và làm chủ những ngành công nghệ mũi nhọn của thế kỷ XXI.
Đột phá trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là điểm tựa chiến lược để đất nước tiến lên mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới, với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào giữa thế kỷ XXI. Điều này đặt ra yêu cầu cần sự thống nhất hành động trong toàn hệ thống, từ giáo dục đại học, chính sách phát triển nhân lực, tới thể chế đổi mới sáng tạo và liên kết doanh nghiệp. Khi chiến lược ấy được thực hiện hiệu quả, Việt Nam có thể vươn lên dẫn dắt trong một số lĩnh vực thế mạnh trên bản đồ khoa học - công nghệ khu vực và thế giới.
