Bài toán nhân lực trong kỷ nguyên tri thức
Khi tri thức trở thành nguồn lực cốt lõi của phát triển, các quốc gia đều bước vào cuộc cạnh tranh thu hút nhân tài ở quy mô toàn cầu. Việt Nam không nằm ngoài xu hướng đó khi đặt mục tiêu thu hút khoảng 1.500 chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài tham gia giảng dạy, nghiên cứu trong các cơ sở giáo dục đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp của Việt Nam. Đây là nội dung quan trọng trong Quyết định số 530/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình thu hút chuyên gia, nhà khoa học là người nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài về giảng dạy, nghiên cứu và làm việc tại các cơ sở giáo dục đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp của Việt Nam.
Mục tiêu chung của chương trình là nhằm hoàn thiện và triển khai có hiệu quả các cơ chế, chính sách đột phá để thu hút, trọng dụng và sử dụng hiệu quả đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học là người nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài về giảng dạy, nghiên cứu và làm việc tại các cơ sở giáo dục đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp của Việt Nam; qua đó tăng cường tiềm lực khoa học - công nghệ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, thúc đẩy hội nhập quốc tế trong giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Mục tiêu đặt ra là từng bước đưa nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực và quốc tế vào năm 2035. Trong bối cảnh hệ thống giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp đang đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện, đội ngũ chuyên gia chất lượng cao được kỳ vọng sẽ tạo ra những đột phá cả về đào tạo lẫn nghiên cứu.
Việc thu hút chuyên gia quốc tế trước hết mang lại tác động trực tiếp tới chất lượng giáo dục. Với nền tảng học thuật được đào tạo và làm việc trong môi trường tiên tiến, các chuyên gia không chỉ truyền tải kiến thức mới mà còn mang theo phương pháp giảng dạy, tư duy nghiên cứu và chuẩn mực học thuật hiện đại. Những yếu tố này giúp rút ngắn khoảng cách giữa giáo dục Việt Nam với các hệ thống giáo dục phát triển trên thế giới. Quan trọng hơn, sự tham gia của chuyên gia không dừng lại ở lớp học mà còn lan tỏa vào cấu trúc hệ thống. Họ có thể tham gia xây dựng chương trình đào tạo theo chuẩn quốc tế, phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, đồng thời kết nối với mạng lưới học thuật toàn cầu. Nhờ đó, các cơ sở giáo dục không chỉ nâng cao chất lượng đào tạo mà còn từng bước cải thiện năng lực nghiên cứu, công bố quốc tế và uy tín học thuật.
Trong các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn hay công nghệ sinh học, vai trò này càng trở nên rõ nét. Sự hiện diện của chuyên gia giúp các trường đại học tiếp cận nhanh hơn với tri thức mới, thay vì phải tự tích lũy trong thời gian dài, qua đó rút ngắn đáng kể quá trình phát triển.
Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hội nhập học thuật
Không chỉ dừng ở phạm vi giáo dục, việc thu hút chuyên gia còn góp phần nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của quốc gia. Các nhà khoa học quốc tế tham gia vào hệ thống giáo dục sẽ kết nối các mối liên kết học thuật, mở ra cơ hội hợp tác nghiên cứu xuyên biên giới. Điều này giúp gia tăng số lượng và chất lượng các công bố khoa học, đồng thời tạo điều kiện để Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới tri thức toàn cầu.
Trong bối cảnh giáo dục đại học ngày càng gắn chặt với nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, sự kết nối này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một hệ thống giáo dục khép kín sẽ khó có thể phát triển bền vững, trong khi sự tham gia của chuyên gia quốc tế chính là cầu nối để mở rộng không gian học thuật, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước định vị vị thế của giáo dục Việt Nam trên bản đồ thế giới.
Thực tế cho thấy, các chuyên gia quốc tế thường lựa chọn làm việc tại những môi trường có điều kiện nghiên cứu thuận lợi, cơ sở vật chất hiện đại và cơ chế học thuật minh bạch. Bên cạnh đó, mức độ tự chủ của các cơ sở giáo dục, khả năng triển khai các ý tưởng nghiên cứu và sự hỗ trợ về thủ tục hành chính cũng là những yếu tố quan trọng.
Trong khi đó, những hạn chế về cơ chế, môi trường nghiên cứu hay chính sách đãi ngộ từng khiến Việt Nam chưa thực sự trở thành điểm đến hấp dẫn đối với nhân tài toàn cầu. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ “mở cửa” thu hút, mà còn phải cải thiện nội lực của hệ thống giáo dục, từ quản trị giáo dục đến đầu tư cơ sở vật chất và xây dựng môi trường học thuật chuyên nghiệp.
Cần xây dựng cơ chế, chính sách phù hợp để thu hút, giữ chân chuyên gia
Một thách thức lớn khác là làm thế nào để biến việc thu hút chuyên gia thành giá trị thực chất. Việc mời gọi thành công chỉ là bước khởi đầu, trong khi hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào khả năng phát huy vai trò của đội ngũ này trong hệ thống giáo dục.
Để đạt được các mục tiêu này, Quyết định đề ra nhiều nhiệm vụ và giải pháp như hoàn thiện thể chế, cơ chế chính sách; xây dựng hệ sinh thái, khai thác, cập nhật mạng lưới kết nối chuyên gia, nhà khoa học là người nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài; tăng cường truyền thông, quảng bá hình ảnh Việt Nam là điểm đến học thuật, nghiên cứu có uy tín; huy động, đa dạng hóa nguồn lực; xây dựng môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp, hiện đại; đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo; tăng cường giám sát, đánh giá, sơ kết và nhân rộng.
Quyết định nhấn mạnh việc xây dựng ban hành quy định tiêu chuẩn, điều kiện đối với chuyên gia, nhà khoa học là người nước ngoài, người Việt Nam ở nước ngoài tham gia giảng dạy, nghiên cứu khoa học và làm việc tại Việt Nam, trong đó ưu tiên các ngành khoa học, công nghệ chiến lược, then chốt và các ngành kinh tế trọng điểm. Đồng thời, xây dựng cơ chế tuyển dụng, bổ nhiệm đặc thù, bảo đảm minh bạch, đồng bộ và phù hợp thông lệ quốc tế. Bên cạnh đó, xây dựng cơ chế, chính sách ưu đãi về tiền lương, tiền thưởng, thuế thu nhập cá nhân; quy định về công nhận tương đương các chức danh giáo sư, phó giáo sư và giảng viên, giảng viên chính, giảng viên cao cấp được phong tặng ở nước ngoài; đảm bảo điều kiện làm việc, nghiên cứu và môi trường học thuật thuận lợi.
Ngoài ra, cơ chế, chính sách quy định về tài chính và tự chủ của các cơ sở giáo dục được điều chỉnh theo hướng tăng quyền phân cấp, cho phép chủ động phân bổ kinh phí, chi trả thu nhập theo hiệu quả công việc; đồng thời xây dựng cơ chế thưởng gắn với kết quả đầu ra.
Chương trình cũng đặt ra yêu cầu về việc cải cách thủ tục hành chính, đơn giản hóa quy trình cấp giấy phép lao động, thủ tục xuất cảnh, nhập cảnh, cấp thị thực cư trú và các thủ tục khác liên quan. Xây dựng chính sách tạo điều kiện thuận lợi về môi trường sống, nhà ở và các dịch vụ công thiết yếu nhằm giúp chuyên gia, nhà khoa học và gia đình được ổn định cuộc sống tại Việt Nam.
Khi được đặt trong một môi trường phù hợp, đội ngũ chuyên gia không chỉ đóng góp trực tiếp mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa, góp phần nâng cao năng lực của đội ngũ giảng viên trong nước và thúc đẩy hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh.
Hiệu ứng lan tỏa từ giáo dục ra nền kinh tế
Tác động của việc thu hút chuyên gia trong giáo dục không chỉ giới hạn trong phạm vi giáo dục, mà còn lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế. Các cơ sở giáo dục trở thành trung tâm nghiên cứu và đổi mới sáng tạo sẽ cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho thị trường lao động, đồng thời thúc đẩy chuyển giao công nghệ và hình thành các hệ sinh thái khởi nghiệp.
Đây cũng là mô hình mà nhiều quốc gia đã thành công khi lấy giáo dục làm nền tảng cho phát triển khoa học - công nghệ. Với Việt Nam, trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển các ngành công nghệ chiến lược, vai trò này càng trở nên cấp thiết. Việc thu hút chuyên gia không chỉ phục vụ mục tiêu giáo dục, mà còn gắn với chiến lược phát triển kinh tế tri thức.
