Thực tế bức tranh nghiên cứu khoa học và công bố quốc tế của các cơ sở giáo dục đại học
Bức tranh nghiên cứu khoa học và công bố quốc tế của các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam trong những năm gần đây cho thấy xu hướng tăng trưởng rõ nét cả về quy mô lẫn chiều sâu. Số lượng các công trình khoa học công bố quốc tế ngày càng gia tăng, đồng thời nhiều sản phẩm nghiên cứu đã được chuyển giao công nghệ và ứng dụng hiệu quả trong thực tiễn. Theo Báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong năm 2024, tổng số công bố khoa học của Việt Nam trong danh mục Scopus đạt 22.504 bài, tăng 16% so với năm 2023; trong đó, các cơ sở giáo dục đại học đóng góp xấp xỉ 85% tổng số công bố. Con số này cho thấy vai trò trung tâm của các trường đại học trong hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo quốc gia.
Không chỉ dừng lại ở việc gia tăng số lượng bài báo khoa học, hoạt động nghiên cứu trong các cơ sở giáo dục đại học ngày càng gắn chặt hơn với yêu cầu chuyển giao và ứng dụng. Quá trình phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh đã thu hút sự tham gia và đầu tư của doanh nghiệp, đặc biệt trong việc hình thành các phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu ngay trong khuôn viên trường đại học. Xu hướng này thể hiện rõ ở các cơ sở đào tạo thuộc khối kỹ thuật - công nghệ như Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Bách khoa Đà Nẵng,… nơi nghiên cứu khoa học gắn liền với giải quyết các bài toán công nghệ và sản xuất.
Song song với đó, nhiều cơ sở giáo dục đại học đã chủ động mở rộng hợp tác nghiên cứu với doanh nghiệp, các tổ chức, đơn vị và cá nhân trong và ngoài nước nhằm giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn, đồng thời huy động hiệu quả các nguồn lực ngoài ngân sách nhà nước cho phát triển khoa học và công nghệ. Nhiều sản phẩm nghiên cứu trong các lĩnh vực như vật liệu mới, cơ khí, điện tử, tự động hóa, nhiệt - lạnh, y - sinh, công nghệ sinh học, nuôi trồng thủy sản, bảo vệ môi trường… đã được chuyển giao cho doanh nghiệp, từng bước thương mại hóa và phục vụ trực tiếp đời sống, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Đáng chú ý, hoạt động hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp trong sinh viên cũng đạt được nhiều kết quả tích cực. Thông qua các dự án nghiên cứu chung, chương trình trao đổi học thuật và liên kết đào tạo, các trường đại học Việt Nam ngày càng tham gia sâu hơn vào mạng lưới khoa học toàn cầu, qua đó góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và năng lực của đội ngũ nhân lực nghiên cứu.
Có thể thấy, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo tại các cơ sở giáo dục đại học đang tiếp tục được chú trọng, gắn kết chặt chẽ hơn với đào tạo, đổi mới chương trình và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Nghiên cứu khoa học từng bước trở thành động lực quan trọng, góp phần nâng cao uy tín học thuật và năng lực cạnh tranh của các trường đại học Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.
Nâng cao năng lực nghiên cứu chung của hệ thống đại học Việt Nam
Thực tế cho thấy nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của từng trường, mà cần được nhìn nhận như một bài toán mang tính hệ thống. Sự chênh lệch về nguồn lực tài chính, đội ngũ giảng viên, điều kiện phòng thí nghiệm, cũng như kinh nghiệm công bố quốc tế là những rào cản lớn đối với nhiều cơ sở giáo dục đại học, đặc biệt là các trường địa phương hoặc trường mới chuyển sang mô hình tự chủ.
Trong bối cảnh đó, việc đầu tư cho nghiên cứu khoa học cần được đặt đúng vị trí trong chiến lược phát triển giáo dục đại học. Không chỉ dừng ở việc tăng số lượng đề tài hay bài báo, vấn đề cốt lõi là tạo ra môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp, nơi giảng viên và nhà khoa học có đủ thời gian, điều kiện và động lực để theo đuổi các hướng nghiên cứu dài hạn, có chất lượng.
Song song với đầu tư nguồn lực, việc nâng cao năng lực nghiên cứu cũng đòi hỏi đổi mới cơ chế quản trị đại học. Cách thức đánh giá, sử dụng và đãi ngộ đội ngũ giảng viên, nhà khoa học cần gắn chặt hơn với kết quả nghiên cứu; đồng thời, các trường cần chủ động mở rộng hợp tác quốc tế, tham gia các dự án nghiên cứu liên ngành, liên trường để từng bước nâng cao chuẩn mực học thuật.
Một vấn đề khác cũng được đặt ra là làm thế nào để các kết quả nghiên cứu không chỉ dừng lại ở công bố, mà thực sự đóng góp cho đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế - xã hội. Nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học cần gắn với yêu cầu chuyển giao công nghệ, ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, tăng cường mối liên kết giữa nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.
Khi nghiên cứu khoa học trở thành một phần của hoạt động đào tạo và phục vụ cộng đồng, các trường đại học sẽ không chỉ nâng cao vị thế trên bảng xếp hạng quốc tế, mà còn khẳng định vai trò trung tâm tri thức, sáng tạo và dẫn dắt phát triển.
