Chuyển từ tăng trưởng về quy mô sang phát triển chiều sâu
Hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những chỉ dấu tích cực. Theo Báo cáo Chỉ số Hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu năm 2026 của StartupBlink, năm 2025, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam tăng 5 bậc, lên vị trí thứ 50 toàn cầu. Đáng chú ý, mức tăng trưởng đạt 67,9%, cao hơn đáng kể mức trung bình 17,5% của 100 hệ sinh thái hàng đầu thế giới và là mức tăng trưởng cao nhất tại Đông Nam Á.
Việt Nam hiện đứng thứ 5 tại Đông Nam Á và thứ 10 tại châu Á. Riêng lĩnh vực công nghệ tài chính, Việt Nam xếp thứ 39 toàn cầu và thứ 9 tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Bốn thành phố gồm Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng và Hải Phòng đã lọt vào top 1.000 hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo toàn cầu. Trong đó, Hà Nội tăng 30 bậc lên vị trí 118, còn Đà Nẵng tăng 212 bậc lên vị trí 554.
Những con số này cho thấy khởi nghiệp sáng tạo tại Việt Nam không còn là một hoạt động mang tính thử nghiệm ở quy mô nhỏ. Hệ sinh thái đã hình thành tương đối đầy đủ các thành tố, từ doanh nghiệp khởi nghiệp, nhà đầu tư, quỹ đầu tư mạo hiểm, cơ sở ươm tạo, tổ chức thúc đẩy kinh doanh đến trung tâm đổi mới sáng tạo, viện nghiên cứu và trường đại học.
Tuy nhiên, khi quy mô hệ sinh thái ngày càng lớn, bài toán đặt ra cũng thay đổi. Nếu giai đoạn trước tập trung mở rộng số lượng doanh nghiệp, các chương trình hỗ trợ và phong trào khởi nghiệp thì giai đoạn hiện nay cần quan tâm nhiều hơn đến chất lượng tăng trưởng. Câu hỏi không chỉ là có bao nhiêu doanh nghiệp được thành lập mà là có bao nhiêu doanh nghiệp tạo ra công nghệ, sản phẩm mới, sở hữu trí tuệ, doanh thu và khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Đây cũng là định hướng được đặt ra trong Nghị quyết số 86/NQ-CP ngày 5/4/2026 về Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo. Theo đó, khởi nghiệp sáng tạo được đặt trong một không gian rộng hơn, hướng tới tinh thần khởi nghiệp sáng tạo toàn dân, dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Đáng chú ý, Chương trình quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo giai đoạn 2026-2035 được Bộ Khoa học và Công nghệ phê duyệt ngày 15/9/2026 tiếp tục chuyển trọng tâm từ hỗ trợ phong trào sang hỗ trợ theo kết quả. Chất lượng doanh nghiệp, năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng thương mại hóa công nghệ, huy động nguồn lực xã hội và sức cạnh tranh của sản phẩm, dịch vụ được xác định là những thước đo quan trọng.
Đây là sự chuyển hướng cần thiết khi khởi nghiệp sáng tạo được đặt trong yêu cầu phát triển năng lực công nghệ và tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế.
Đại học cần trở thành nơi tạo ra doanh nghiệp từ tri thức
Theo định hướng mới, để phát triển khởi nghiệp sáng tạo theo chiều sâu, một trong những mắt xích quan trọng là trường đại học. Đưa giáo dục khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo vào sâu hơn trong hệ thống giáo dục quốc dân từ phổ thông đến đại học; phát triển cơ sở hạ tầng dùng chung, trung tâm đổi mới sáng tạo, không gian khởi nghiệp cộng đồng và các nền tảng số hỗ trợ khởi nghiệp trên toàn quốc.
Thực tế tại một số cơ sở giáo dục đại học cho thấy quá trình này đang từng bước được hình thành. Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, tính đến ngày 27/5/2026, có 50 đơn đăng ký sở hữu trí tuệ được nộp từ đầu năm, trong đó 13 văn bằng đã được cấp. Nguồn thu từ nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ của trường đạt hơn 101 tỷ đồng trong năm 2024; định hướng giai đoạn 2025-2030 đặt mục tiêu tỷ trọng ngân sách tài trợ nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo trong cơ cấu nguồn thu đạt tối thiểu 35%.
Những kết quả này cho thấy tri thức và kết quả nghiên cứu đang trở thành tài sản có khả năng tạo giá trị. Khi một sáng chế được bảo hộ, một công nghệ được chuyển giao hoặc một kết quả nghiên cứu trở thành doanh nghiệp spin-off, trường đại học không chỉ hoàn thành chức năng nghiên cứu mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình hình thành giá trị mới của nền kinh tế. Từ góc độ này, khởi nghiệp trong trường đại học không nên chỉ được hiểu là các cuộc thi ý tưởng, chương trình huấn luyện kỹ năng hay những dự án sinh viên. Điều quan trọng hơn là hình thành được một chuỗi liên tục từ phát hiện vấn đề, nghiên cứu, thử nghiệm, bảo hộ sở hữu trí tuệ, hoàn thiện sản phẩm đến thương mại hóa.
Khoảng cách giữa một kết quả nghiên cứu và một sản phẩm có khả năng cạnh tranh trên thị trường vẫn là một trong những điểm nghẽn. Một công trình khoa học có thể có giá trị về mặt học thuật nhưng chưa đủ mức độ hoàn thiện để doanh nghiệp tiếp nhận. Ngược lại, doanh nghiệp có nhu cầu đổi mới công nghệ nhưng không phải lúc nào cũng tìm được kết quả nghiên cứu phù hợp.
Do đó, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo cần được đặt trong hệ sinh thái kết nối giữa nghiên cứu và thị trường. Trường đại học cần có trung tâm đổi mới sáng tạo, văn phòng chuyển giao công nghệ, vườn ươm, phòng thí nghiệm dùng chung và các quỹ hỗ trợ để tạo “đường dẫn” cho ý tưởng đi từ phòng thí nghiệm đến thị trường.
Theo định hướng mới, Việt Nam đang đặt vấn đề hoàn thiện hành lang pháp lý, đơn giản hóa thủ tục trên môi trường số, nghiên cứu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ mới và tạo điều kiện cho những mô hình kinh doanh mới. Một số cơ chế được đặt ra như mô hình “doanh nghiệp một người”, cơ chế phá sản rút gọn để tạo cơ hội tái khởi nghiệp và sandbox cho các công nghệ mới.
Nguồn vốn cũng đang được tiếp cận theo hướng đa dạng hơn. Bộ Khoa học và Công nghệ được giao nhiệm vụ thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia, dự kiến vận hành vào cuối tháng 12/2026, với định hướng sử dụng vốn nhà nước như vốn mồi để huy động thêm nguồn lực tư nhân trong và ngoài nước. Cùng với đó là nghiên cứu xây dựng thị trường chứng khoán chuyên biệt cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.
Vì vậy, mô hình liên kết Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp có thể trở thành một cấu phần quan trọng của hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, đặt hàng và dẫn dắt đầu tư; nhà trường cung cấp tri thức, nhân lực và công nghệ; doanh nghiệp đưa nhu cầu thực tế, nguồn lực và khả năng thương mại hóa vào quá trình đổi mới sáng tạo.
Theo các chuyên gia, một trong những điểm nghẽn của mô hình đại học khởi nghiệp - đổi mới sáng tạo tại Việt Nam là tài chính, đầu tư và hạ tầng R&D. Đầu tư công cho đại học còn phân tán, trong khi nhiều trường thiếu phòng thí nghiệm trọng điểm, quỹ tài trợ ý tưởng và không gian đổi mới sáng tạo. Nếu nguồn lực bị phân bổ dàn trải cho quá nhiều nhiệm vụ nhỏ thì khó hình thành các nhóm nghiên cứu đủ mạnh, phòng thí nghiệm hiện đại và những chương trình nghiên cứu có khả năng tạo ra sản phẩm đột phá. Từ thực tế đó, chuyên gia đề xuất cơ chế đặt hàng nghiên cứu cần gắn với chiến lược phát triển ngành, địa phương và nhu cầu doanh nghiệp. Nhà nước cần đặt đúng bài toán; doanh nghiệp tham gia từ sớm; nhà khoa học có điều kiện nghiên cứu và thử nghiệm; còn thị trường trở thành nơi kiểm chứng sản phẩm.
Cùng với đó, dòng vốn cho khoa học và đổi mới sáng tạo cần được tổ chức theo chuỗi từ nghiên cứu, phát triển, thử nghiệm, hoàn thiện đến chuyển giao và thương mại hóa. Nếu chỉ dừng ở việc nghiệm thu đề tài, trong khi thiếu nguồn lực cho giai đoạn hoàn thiện sản phẩm, khoảng cách từ nghiên cứu đến thị trường vẫn khó được thu hẹp.
Phát triển khởi nghiệp sáng tạo theo chiều sâu không đồng nghĩa với việc giảm số lượng người tham gia khởi nghiệp, mà là nâng chất lượng của toàn bộ hệ sinh thái. Tinh thần khởi nghiệp cần được mở rộng trong xã hội, nhưng nguồn lực hỗ trợ phải được tập trung hơn cho những ý tưởng có cơ sở khoa học, công nghệ có khả năng ứng dụng và doanh nghiệp có tiềm năng tạo giá trị.
Từ nền tảng hiện có, Việt Nam đang có điều kiện để chuyển sang một giai đoạn phát triển mới của hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo. Những con số về thứ hạng quốc tế, vốn đầu tư hay số lượng thành tố trong hệ sinh thái cho thấy nền tảng đã được hình thành. Thách thức tiếp theo là biến nền tảng đó thành năng lực nội sinh của nền kinh tế.
Khi trường đại học tạo ra nhiều hơn các công nghệ và doanh nghiệp spin-off; doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào nghiên cứu; nhà nước chuyển từ hỗ trợ dàn trải sang đặt hàng và đầu tư theo kết quả; còn thị trường trở thành nơi kiểm chứng năng lực cạnh tranh, khởi nghiệp sáng tạo sẽ không chỉ dừng ở những ý tưởng mới mà có thể trở thành quá trình tạo ra công nghệ, sản phẩm, doanh nghiệp và giá trị kinh tế thực chất.
