Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 271/2026/NĐ-CP quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Trong đó, chính sách miễn phí sách giáo khoa cho học sinh phổ thông được cụ thể hóa với lộ trình áp dụng trên phạm vi toàn quốc từ năm học 2029 - 2030.
Miễn phí sách giáo khoa theo mô hình mượn - trả, bảo đảm mọi học sinh đều có sách học
Theo Nghị định, chính sách miễn phí sách giáo khoa áp dụng đối với học sinh phổ thông và người học theo các chương trình giáo dục do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, gồm Chương trình giáo dục phổ thông, Chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông và Chương trình xóa mù chữ (Chương trình giáo dục).
Điểm đáng chú ý là sách giáo khoa sẽ không được cấp phát sở hữu mà được tổ chức theo mô hình mượn - trả nhằm tái sử dụng nhiều lần. Nhà nước đầu tư mua sách giáo khoa để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục; học sinh được mượn một bộ sách đầy đủ các môn học vào đầu năm học hoặc đầu học kỳ và có trách nhiệm hoàn trả sau khi kết thúc thời gian sử dụng.
Đồng thời, Nghị định nêu rõ ưu tiên tận dụng tối đa số lượng sách giáo khoa hiện có và điều chuyển thông qua cơ chế liên thông thư viện giữa các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn trước khi quyết định mua sắm mới nhằm giảm áp lực lên ngân sách nhà nước và bảo vệ môi trường, hạn chế lãng phí và nâng cao hiệu quả quản lý tài sản công.
Đối với học sinh chuyển trường, Nghị định quy định học sinh phải hoàn trả đầy đủ sách giáo khoa tại trường cũ trước khi hoàn tất thủ tục chuyển trường. Trường tiếp nhận có trách nhiệm bố trí sách giáo khoa để học sinh được học tập liên tục, không bị gián đoạn.
Nghị định cũng quy định sách giáo khoa miễn phí bao gồm danh mục sách giáo khoa được Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định sử dụng thống nhất toàn quốc và sách giáo khoa chuyển đổi hoặc học liệu thay thế phù hợp với năng lực nhận thức của học sinh khuyết tật.
Đáng chú ý, lộ trình thực hiện được xác định rõ: từ năm học 2029 - 2030, tất cả học sinh trên cả nước sẽ được miễn phí sách giáo khoa. Các địa phương có điều kiện về ngân sách hoặc huy động được nguồn lực xã hội hóa được khuyến khích triển khai sớm hơn, trong đó ưu tiên khu vực biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi và địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
Việc lựa chọn mô hình mượn - trả thay vì cấp phát sở hữu cho thấy cách tiếp cận mới trong quản lý nguồn lực giáo dục. Chính sách không chỉ hướng tới mục tiêu giảm gánh nặng chi phí cho các gia đình mà còn góp phần hình thành văn hóa sử dụng và bảo quản sách, nâng cao ý thức gìn giữ tài sản công của học sinh. Đồng thời, đây cũng là giải pháp hài hòa giữa bảo đảm quyền tiếp cận học liệu với yêu cầu sử dụng hiệu quả ngân sách nhà nước.
Tăng cường quản lý thư viện, tối ưu hóa nguồn sách và thúc đẩy chuyển đổi số
Để triển khai chính sách thống nhất trên toàn quốc, Nghị định quy định cụ thể quy trình quản lý, cung cấp, điều chuyển và thu hồi sách giáo khoa.
Theo đó, trước ngày 15/6 hằng năm, các cơ sở giáo dục phải hoàn thành việc tiếp nhận, nhập kho và kiểm kê số lượng sách giáo khoa đáp ứng nhu cầu năm học mới; đồng thời cập nhật dữ liệu lên hệ thống quản lý thư viện, thực hiện dán nhãn, mã hóa và phân loại sách để sẵn sàng phục vụ học sinh.
Việc mượn sách được thực hiện tại thư viện nhà trường, chậm nhất 15 ngày trước ngày khai giảng hoặc trước khi bắt đầu học kỳ. Quá trình bàn giao phải được ghi nhận đầy đủ trên sổ theo dõi hoặc phần mềm quản lý, trong đó thể hiện rõ số lượng và tình trạng của từng cuốn sách.
Sau khi kết thúc năm học hoặc khi học sinh chuyển trường, thôi học, trong thời hạn 15 ngày làm việc, học sinh có trách nhiệm hoàn trả toàn bộ sách đã mượn, trừ trường hợp cần tiếp tục sử dụng để ôn tập hoặc hoàn thành chương trình học theo quy định. Nhà trường tổ chức kiểm tra, phân loại sách để tiếp tục sử dụng, sửa chữa hoặc thanh lý theo quy định về quản lý tài sản công.
Bên cạnh đó, Chủ tịch UBND cấp tỉnh căn cứ dữ liệu từ các cơ sở giáo dục để chỉ đạo điều chuyển sách giáo khoa giữa các thư viện trên địa bàn, ưu tiên sử dụng lại các bộ sách còn bảo đảm chất lượng. Việc điều chuyển chỉ thực hiện khi mang lại hiệu quả kinh tế, tránh phát sinh chi phí lớn hơn so với phương án mua sắm mới.
Đối với các cơ sở giáo dục tư thục được hỗ trợ sách từ ngân sách nhà nước, việc quản lý và sử dụng phải đúng mục đích; khi không còn nhu cầu, đơn vị có trách nhiệm bàn giao lại để cơ quan quản lý để đề xuất điều chuyển đến các cơ sở giáo dục khác.
Đáng chú ý, Nghị định cũng khuyến khích phát triển sách giáo khoa điện tử và các hình thức học liệu số nhằm hỗ trợ người học tiếp cận tài liệu thuận lợi hơn, phù hợp với xu hướng chuyển đổi số trong giáo dục.
Không chỉ giải quyết bài toán chi phí, Nghị định số 271/2026/NĐ-CP còn đặt nền móng cho việc xây dựng hệ thống thư viện trường học theo hướng hiện đại, số hóa và liên thông.
Việc chuẩn hóa quy trình quản lý, điều chuyển và tái sử dụng sách giáo khoa sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản công, hạn chế lãng phí, đồng thời tạo động lực thúc đẩy phát triển thư viện số và học liệu số trong các cơ sở giáo dục. Đây được kỳ vọng sẽ là một bước tiến quan trọng trong quá trình xây dựng hệ sinh thái giáo dục công bằng, bền vững và thích ứng với chuyển đổi số.
