Phát triển và nhu cầu chuyển đổi sinh kế tại Vùng Đông Nam Bộ
Đông Nam Bộ đang đối mặt với cấu trúc thị trường lao động tiềm ẩn nhiều rủi ro và sự dễ bị tổn thương. Bất chấp tỷ lệ nghèo tuyệt đối đã giảm xuống mức tối thiểu, khu vực vẫn duy trì một lực lượng lao động phi chính thức khổng lồ. Tình trạng này đặc biệt tập trung ở nhóm thanh niên thất nghiệp, lao động di cư và các nhóm yếu thế. Họ đối mặt với tình trạng việc làm bấp bênh, thiếu sự bảo vệ của các thiết chế an sinh xã hội cơ bản và hoàn toàn thiếu khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế vĩ mô. Nghèo đói tại Đông Nam Bộ hiện nay không chỉ đơn thuần là sự thiếu hụt về thu nhập, mà là "nghèo đa chiều" về cơ hội, sự thiếu hụt kỹ năng và rào cản trong việc tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản (ILO, 2021).
Bước vào kỷ nguyên mới, bối cảnh kinh tế toàn cầu và khu vực đang trải qua những sự gián đoạn cấu trúc sâu sắc. Khái niệm việc làm đang bị định hình lại hoàn toàn bởi sự hội tụ của ba làn sóng lớn: quá trình chuyển đổi xanh nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu và các rào cản thương mại mới như Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của Liên minh Châu Âu; sự bùng nổ của Cách mạng Công nghiệp 4.0 và quá trình chuyển đổi số toàn diện; cùng với những biến động không ngừng của chuỗi cung ứng toàn cầu (World Economic Forum, 2025). Đối với lực lượng lao động nghèo và phi chính thức tại Đông Nam Bộ, những biến chuyển này tạo ra một ranh giới sinh tử. Nếu không được trang bị lại năng lực (Reskilling) và nâng cao năng lực (Upskilling), họ sẽ bị đẩy xa hơn ra khỏi khu vực kinh tế chính thức, rơi vào vòng xoáy của sự tụt hậu và làm gia tăng bất bình đẳng xã hội.
Báo cáo nghiên cứu chuyên sâu này được thực hiện nhằm giải phẫu thực trạng sinh kế và cấu trúc việc làm của nhóm yếu thế tại Đông Nam Bộ. Thông qua việc phân tích dữ liệu từ Tổng cục Thống kê, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), báo cáo sẽ đề xuất một khung giải pháp chiến lược và toàn diện. Trọng tâm của giải pháp tập trung vào việc thiết kế lại hệ sinh thái đào tạo nghề, hướng tới 5 trụ cột năng lực cốt lõi của tương lai: Kỹ năng Xanh (Green Skills), Năng lực Số (Digital Skills), Tính Bao trùm (Inclusiveness), Kỹ năng Ngoại ngữ, và Công nghệ Thông tin - Truyền thông (ICT), nhằm mục tiêu triệt tiêu nghèo đói từ gốc rễ và kiến tạo sinh kế bền vững.
Thực trạng nghèo đa chiều và sự đứt gãy của thị trường lao động
Thành phố Hồ Chí Minh đạt được tỷ lệ nghèo gần như bằng không (0,03%). Các địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số và có cơ cấu nông nghiệp lớn hơn như Tây Ninh lại ghi nhận tỷ lệ cao hơn đáng kể (1,30%). Mặc dù con số 16.331 hộ nghèo và cận nghèo của toàn vùng Đông Nam Bộ là rất nhỏ so với quy mô dân số, nhưng thách thức ở đây là tính chất "lõi" của sự nghèo khó. Những hộ gia đình nghèo thường rơi vào nhóm có trình độ học vấn thấp, thiếu sinh kế bền vững, phụ thuộc vào lao động chân tay giản đơn và gần như không có khả năng chống chịu trước các biến động của chu kỳ kinh tế (Tổng Cục Thống kê, 2021).
Nghịch lý lớn nhất của Đông Nam Bộ là sự tồn tại song song giữa một nền công nghiệp hiện đại và một khu vực kinh tế phi chính thức phình to. Dựa trên số liệu từ Báo cáo Tổng quan về lao động có việc làm phi chính thức ở Việt Nam, tỷ lệ lao động phi chính thức tại Đông Nam Bộ duy trì ở mức 48,6% vào năm 2021 (Tổng cục Thống kê, 2021). Dù đây là tỷ lệ thấp nhất trong 6 vùng kinh tế - xã hội của cả nước, nhưng do quy mô dân số và lực lượng lao động khổng lồ, con số tuyệt đối lại lên tới hàng triệu người.
Đặc thù cấu trúc lao động phi chính thức tại Đông Nam Bộ mang những nét rất riêng biệt. Không giống như các vùng Đồng bằng sông Hồng hay Đồng bằng sông Cửu Long nơi lao động phi chính thức chủ yếu gắn với khu vực nông nghiệp, tại Đông Nam Bộ, lao động phi chính thức tập trung chủ yếu vào các ngành Dịch vụ thị trường (chiếm tới 43%) và Công nghiệp chế biến, chế tạo (chiếm 16%) (ILO, 2021). Có tới 14,2% lao động phi chính thức của vùng đang làm việc ngay trong lòng các doanh nghiệp thuộc khu vực chính thức nhưng không được ký hợp đồng lao động dài hạn và không được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc (Cục Thống kê, 2021; ILO, 2021), minh chứng cho sự linh hoạt quá mức của thị trường lao động, nơi doanh nghiệp chuyển đẩy rủi ro sang phía người lao động để cắt giảm chi phí.
Thanh niên trong độ tuổi từ 15 đến 24 là đối tượng gánh chịu hệ lụy nặng nề nhất từ cấu trúc này. Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế chỉ ra rằng tỷ lệ thanh niên không có việc làm, không tham gia giáo dục hoặc đào tạo (NEET) tại Việt Nam dao động ở mức từ 11% đến 14,6% (ILO, 2021). Sự chuyển tiếp từ trường học đến thị trường lao động của nhóm gặp vô vàn khó khăn. Phân tích định lượng cho thấy, xác suất để một thanh niên thuộc nhóm NEET tìm được một công việc phi chính thức cao gấp 6 lần so với việc họ bước chân được vào khu vực kinh tế chính thức (ILO, 2021).
Quan điểm truyền thống thường cho rằng khu vực phi chính thức là một "bước đệm" (stepping stone) để người lao động tạm trú trước khi chuyển sang các công việc chính thức ổn định hơn. Tuy nhiên, bằng chứng thực nghiệm đã bác bỏ hoàn toàn lăng kính lạc quan. Số liệu theo dõi dài hạn chỉ ra rằng, đối với đại đa số, làm việc phi chính thức là một trạng thái "mắc kẹt" dai dẳng. Xác suất để một lao động phi chính thức chuyển sang việc làm chính thức chỉ tăng chậm chạp từ 2,8% lên khoảng 4,1% qua các năm, trong khi hơn 90% người lao động tiếp tục duy trì trạng thái phi chính thức hoặc rơi vào thất nghiệp trong các quý tiếp theo (ILO, 2021). Không có bảo hộ pháp lý, thiếu đào tạo chuyên môn, và thu nhập bình quân chỉ bằng khoảng một nửa so với lao động chính thức (4,4 triệu đồng so với 8,2 triệu đồng), khu vực phi chính thức thực chất là một "ngõ cụt" (dead end) đối với lực lượng lao động yếu thế (Tổng cục Thống kê, 2021). Trình độ học vấn là yếu tố then chốt quyết định khả năng thoát khỏi cái bẫy này; thống kê cho thấy hơn 87,3% lao động phi chính thức không có bất kỳ chứng chỉ chuyên môn kỹ thuật nào, triệt tiêu hoàn toàn khả năng thương lượng và dịch chuyển xã hội của họ (Tổng cục Thống kê, 2021).
Thách thức và những biến động mới đối với lực lượng lao động
Để thiết kế các giải pháp đào tạo sinh kế hiệu quả, cần phải hiểu rõ những lực lượng vĩ mô đang định hình lại cấu trúc nhu cầu lao động tại Đông Nam Bộ. Các thách thức này đan xen giữa yêu cầu về sinh thái, công nghệ và hội nhập quốc tế.
Sự nóng lên toàn cầu đã buộc các quốc gia phát triển thiết lập những rào cản sinh thái nghiêm ngặt để kiểm soát chuỗi cung ứng. Liên minh Châu Âu (EU) đã ban hành Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM), chính thức kết thúc giai đoạn chuyển tiếp và dự kiến vận hành toàn diện, áp đặt thuế carbon lên hàng hóa nhập khẩu từ ngày 01/01/2026 (WTO, 2023). Trong giai đoạn đầu, CBAM nhắm vào 6 nhóm ngành công nghiệp nặng có cường độ phát thải cao bao gồm sắt thép, xi măng, nhôm, phân bón, điện và hydro. EU đã vạch ra lộ trình mở rộng quy định sang các ngành công nghiệp thâm dụng lao động khác như dệt may, da giày và hóa chất trong tương lai gần.
Đông Nam Bộ, với tư cách là "công xưởng" xuất khẩu của Việt Nam, chịu tác động trực diện từ chính sách này. Để duy trì năng lực cạnh tranh, các khu công nghiệp tại Bình Dương, Đồng Nai, và TP.HCM buộc phải chuyển đổi quy trình sản xuất theo hướng kinh tế tuần hoàn, tối ưu hóa năng lượng và áp dụng công nghệ sạch. Quá trình xanh hóa này sẽ tạo ra một cuộc thanh lọc lực lượng lao động. Các công đoạn sản xuất thủ công, tiêu tốn năng lượng sẽ bị tự động hóa hoặc loại bỏ. Nhóm lao động trình độ thấp, làm thuê giản đơn trong các ngành dệt may, da giày, hoặc chế biến phế liệu sẽ là những người đầu tiên mất việc nếu họ không được trang bị "Kỹ năng Xanh" (Green Skills) để vận hành các công nghệ mới, thân thiện với môi trường (World Bank, 2023).
Quá trình số hóa diễn ra sâu rộng đã tái định hình phương thức giao dịch và làm việc. Báo cáo "Kỹ năng số trong một Việt Nam số hóa" của Ngân hàng Thế giới khẳng định rằng kỹ năng số cơ bản hiện nay đã trở thành yêu cầu tuyển dụng bắt buộc đối với 68% công việc trên thị trường (World Bank, 2021). Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ thông tin trong khu vực phi chính thức hiện chỉ đạt khoảng 7%, một khoảng cách khổng lồ so với mức 40% ở khu vực chính thức (Tổng cục Thống kê, 2021). Khoảng cách kỹ thuật số (Digital Divide) này tạo ra một bức tường vô hình, ngăn cản người nghèo tiếp cận các cơ hội việc làm giá trị cao.
Thực tế tại TP.HCM và các đô thị vệ tinh cho thấy, sự bùng nổ của nền kinh tế nền tảng (Gig economy) như gọi xe công nghệ, giao đồ ăn trực tuyến đã thu hút một lượng lớn lao động phi chính thức. Mặc dù mang lại cơ hội kiếm tiền linh hoạt, nhưng đây vẫn là những công việc hàm lượng kỹ năng thấp, không có chế độ bảo hiểm và bị chi phối hoàn toàn bởi thuật toán của các tập đoàn công nghệ. Việc lệ thuộc vào các nền tảng này mà không có năng lực quản trị rủi ro số hóa hay kỹ năng phân tích dữ liệu cơ bản khiến người lao động rơi vào trạng thái bấp bênh kinh niên, dễ bị tổn thương khi chính sách của nền tảng thay đổi hoặc khi tự động hóa (ví dụ: giao hàng bằng drone/robot) được đưa vào ứng dụng.
Thị trường lao động Đông Nam Bộ đang đối mặt với sự thay đổi về chất chưa từng có. Khảo sát từ Báo cáo "Tương lai việc làm 2025" của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) đối với thị trường Việt Nam dự báo rằng 37% kỹ năng cốt lõi của lực lượng lao động hiện tại sẽ bị thay đổi và gián đoạn hoàn toàn trong vòng 5 năm tới (World Economic Forum, 2025).
Danh mục các kỹ năng được giới chủ sử dụng lao động săn đón nhất cho giai đoạn đến năm 2030 không còn là sự khéo léo thủ công hay sức bền thể chất, mà chuyển hướng mạnh mẽ sang: Trí tuệ nhân tạo và Dữ liệu lớn (AI & Big Data - 96%), Mạng lưới và An ninh mạng (Networks and Cybersecurity - 70%), Quản lý tài năng (Talent management - 68%), và Năng lực phục hồi, tính linh hoạt và thích ứng (Resilience, flexibility and agility - 68%) (World Economic Forum, 2025). Sự lên ngôi của các kỹ năng bậc cao đặt ra khoảng trống kỹ năng khổng lồ đối với thanh niên thất nghiệp và lao động nông thôn di cư. Giải quyết khoảng trống này đòi hỏi một hệ thống đào tạo không chỉ truyền thụ kiến thức kỹ thuật, mà còn phải tái lập tư duy học tập suốt đời cho người lao động.
Đào tạo lại (Reskilling) và đào tạo nâng cao (Upskilling) kiến tạo sinh kế bền vững
Để giúp người nghèo, hộ cận nghèo, thanh niên thất nghiệp và lao động phi chính thức tại Đông Nam Bộ bắt kịp làn sóng dịch chuyển cấu trúc kinh tế, các mô hình giáo dục nghề nghiệp truyền thống phải được nâng cấp. Dựa trên tinh thần của các Quyết định giảm nghèo quốc gia, khung giải pháp sinh kế được thiết kế xoay quanh 5 trụ cột năng lực cốt lõi.
Trụ cột 1: Kỹ năng xanh (Green Skills) và kiến tạo sinh kế từ kinh tế tuần hoàn
Lợi thế trung tâm công nghiệp của Đông Nam Bộ chính là nền tảng để phát triển các việc làm xanh, đáp ứng tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị). Quá trình này không chỉ tạo ra sự tuân thủ môi trường mà còn mở ra hàng ngàn sinh kế mới.
· Đào tạo lại (Reskilling) chuyên sâu cho năng lượng tái tạo và tiết kiệm năng lượng: Thay vì để lực lượng thanh niên thất nghiệp tìm kiếm các công việc lắp ráp phổ thông ngày càng thu hẹp, hệ thống Giáo dục Nghề nghiệp (GDNN) cần hợp tác với các doanh nghiệp để tổ chức các mô-đun đào tạo ngắn hạn về Kỹ thuật lắp đặt, vận hành và bảo dưỡng hệ thống điện năng lượng mặt trời, điện gió, và công nghệ quản lý tòa nhà thông minh. Điển hình như thành công của Trường Cao đẳng Cơ giới và Thủy lợi (VCMI) tại Đồng Nai trong việc tiên phong lồng ghép các mô-đun 36 giờ về "Bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên" vào chương trình học, giúp học viên ra trường được các doanh nghiệp săn đón lập tức.
· Chuyển đổi khu vực thu gom phế liệu phi chính thức: Hàng chục ngàn lao động di cư tại TP.HCM, Bình Dương và Đồng Nai đang kiếm sống thông qua mạng lưới thu gom phế liệu phi chính thức. Trong môi trường làm việc độc hại và thu nhập bấp bênh, nhóm lao động này cần được tổ chức lại thông qua các hợp tác xã tái chế. Tại đây, họ được nâng cao năng lực (Upskilling) về các phương pháp phân loại rác thải điện tử an toàn, nhận diện vi nhựa, và tái chế vật liệu theo quy chuẩn công nghiệp cao. Việc chính thức hóa mạng lưới này biến họ thành một mắt xích không thể thiếu của nền kinh tế tuần hoàn, cung cấp nguyên liệu sạch cho các nhà máy, từ đó gia tăng đáng kể thu nhập và điều kiện an toàn lao động.
· Sinh kế xanh trong nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao: Đối với các khu vực nông thôn, bán sơn địa tại Tây Ninh, Bình Phước hay các huyện ngoại thành Đồng Nai, người nghèo cần được hướng dẫn các phương pháp nông nghiệp tuần hoàn sinh thái. Việc đào tạo kỹ năng ủ phân bón sinh học, ứng dụng IoT (Internet vạn vật) vào tưới tiêu nhỏ giọt và kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật giúp hộ nghèo sản xuất ra các mặt hàng nông sản đáp ứng tiêu chuẩn OCOP (Mỗi xã một sản phẩm), tiến tới xuất khẩu.
Trụ cột 2: Kỹ năng số (Digital Skills) cơ bản và tiên tiến
Số hóa không chỉ là công nghệ, mà là phương tiện để thu hẹp khoảng cách bất bình đẳng và trao quyền làm chủ cho người yếu thế. Việc trang bị năng lực số được chia thành hai phân tầng rõ rệt:
· Phổ cập tư duy số học nền tảng (Digital Literacy): Đối với các hộ nghèo, người trung niên và lao động yếu thế, mục tiêu ưu tiên là xóa mù kỹ thuật số. Chính quyền và các tổ chức đoàn thể cần triển khai các chiến dịch hướng dẫn người dân kỹ năng sử dụng điện thoại thông minh an toàn, kỹ năng truy cập cổng dịch vụ công trực tuyến quốc gia, mở tài khoản ngân hàng số và nhận biết các hình thức lừa đảo trên mạng (World Bank, 2021). Các lớp học có thể tích hợp ngay tại các nhà văn hóa khu phố hoặc thông qua các ứng dụng học tập miễn phí. Việc biết cách sử dụng ứng dụng khám chữa bệnh từ xa hay tiếp cận tín dụng chính sách thông qua ngân hàng số sẽ giảm thiểu đáng kể chi phí cơ hội cho người nghèo.
· Khai thác kinh tế nền tảng (Platform Economy) và Thương mại điện tử: Thanh niên nông thôn và phụ nữ thuộc hộ cận nghèo cần được trang bị năng lực để trở thành các nhà bán hàng độc lập. Thông qua các lớp tập huấn kỹ năng vận hành gian hàng số, quay video ngắn, thiết kế hình ảnh cơ bản và livestream bán các sản phẩm đặc sản địa phương trên TikTok Shop, Shopee hay Lazada, người nghèo có thể trực tiếp kết nối với người tiêu dùng cuối cùng. Sự tự chủ này loại bỏ khâu trung gian ép giá, cho phép họ ở lại lập nghiệp ngay tại quê nhà Tây Ninh hay Bình Phước thay vì phải đổ dồn về các khu công nghiệp chật chội (Tổng cục Thống kê, 2021).
· Bảo vệ quyền lợi trong Kinh tế Gig: Đào tạo kỹ năng quản lý tài chính cá nhân, tối ưu hóa công cụ bản đồ và hiểu biết về quyền lợi hợp đồng điện tử cho nhóm tài xế xe công nghệ, nhân viên giao nhận, giúp họ tối đa hóa thu nhập và tránh bị bóc lột bởi các điều khoản ẩn từ nền tảng.
Trụ cột 3: Năng lực ngoại ngữ và kỹ năng hội nhập toàn cầu
Trong một khu vực kinh tế mở với mật độ dày đặc các doanh nghiệp có Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) như Đông Nam Bộ, rào cản ngôn ngữ đồng nghĩa với rào cản thu nhập.
· Ngoại ngữ chuyên ngành ứng dụng: Việc chỉ biết lao động chân tay khiến công nhân dễ bị thay thế. Các chính sách an sinh cần hỗ trợ phiếu học tập (vouchers) cho con em các gia đình nghèo và thanh niên thất nghiệp tham gia các khóa học ngoại ngữ giao tiếp và kỹ thuật (Tiếng Anh, Tiếng Hàn, Tiếng Nhật, Tiếng Trung) tại các trung tâm được thẩm định. Khi sở hữu khả năng đọc hiểu tài liệu máy móc hoặc giao tiếp cơ bản với chuyên gia nước ngoài, họ hoàn toàn có cơ hội thăng tiến lên các vị trí công nhân kỹ thuật bậc cao, tổ trưởng sản xuất hoặc nhân viên dịch vụ logistics trong chuỗi cung ứng toàn cầu, gia tăng đáng kể mức độ ổn định của việc làm.
· Xuất khẩu lao động chất lượng cao: Đào tạo ngoại ngữ kết hợp với định hướng nghề nghiệp, kỹ năng kỷ luật công nghiệp mở ra cơ hội đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài (Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức) cho thanh niên thuộc diện hộ nghèo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đi làm việc ở nước ngoài không chỉ là giải pháp xóa nghèo nhanh chóng nhờ lượng kiều hối gửi về, mà còn là một khóa "du học nghề" thực tiễn, giúp thanh niên tích lũy kinh nghiệm, tác phong làm việc chuẩn mực để khi về nước có thể tự mở cơ sở kinh doanh hoặc gia nhập vào các tập đoàn lớn.
Trụ cột 4: Năng lực công nghệ thông tin (ICT) chuyên sâu giải quyết khoảng trống nhân lực
Trụ cột này được thiết kế để "nhảy vọt" (leapfrog) tầng lớp thanh niên trẻ thất nghiệp, đưa họ từ khu vực phi chính thức gia nhập trực tiếp vào hàng ngũ lao động tri thức.
· Đào tạo kỹ thuật viên công nghệ cấp trung: Nhận diện nhu cầu khổng lồ từ thị trường đối với các kỹ năng phát triển ứng dụng, kiểm thử phần mềm và quản trị dữ liệu (World Bank, 2021; WEF, 2025), các địa phương cần phối hợp với các doanh nghiệp công nghệ thiết lập các mô hình "Coding Bootcamps" (Trại huấn luyện lập trình) ngắn hạn và cường độ cao (từ 3 đến 6 tháng). Chương trình này dành học bổng toàn phần cho thanh niên có tư duy logic tốt nhưng không có điều kiện theo học đại học chính quy. Bằng cách đào tạo trực tiếp các ngôn ngữ lập trình thực chiến hoặc kỹ năng kiểm thử (Software Testing), thanh niên thất nghiệp có thể lập tức gia nhập các công ty công nghệ với vai trò thực tập sinh hoặc chuyên viên bậc cơ sở.
· Phân tích dữ liệu trong Dịch vụ và Logistics: Khu vực Đông Nam Bộ sở hữu hệ thống cảng biển, kho bãi và trung tâm thương mại lớn nhất nước. Đào tạo thanh niên cách sử dụng các phần mềm quản lý kho hàng, khai báo hải quan điện tử và phân tích dữ liệu bán hàng cơ bản sẽ tạo ra một lực lượng chuyên môn đáp ứng khao khát nhân lực của các công ty chuỗi cung ứng.
Trụ cột 5: Tính bao trùm (Inclusiveness) định hình hệ sinh thái đào tạo
Đào tạo bao trùm là triết lý đảm bảo "không ai bị bỏ lại phía sau", chú trọng đặc biệt vào việc cá nhân hóa phương pháp giáo dục đối với những nhóm dễ bị tổn thương nhất.
· Hạ tầng và nền tảng học tập suốt đời: Xóa bỏ rào cản thời gian và không gian đối với người lao động nghèo, những người phải dành phần lớn thời gian để mưu sinh. Đẩy mạnh các Khóa học trực tuyến đại chúng mở (MOOCs), tài liệu học tập qua video trực quan, ngôn ngữ bản địa, cho phép người học tranh thủ tiếp thu kiến thức vào thời gian rảnh rỗi thông qua thiết bị di động (World Bank, 2021).
· Hỗ trợ trang thiết bị và viễn thông: Triển khai các gói tín dụng ưu đãi từ Quỹ Viễn thông Công ích nhằm hỗ trợ các hộ nghèo tại vùng sâu (như Bù Đăng - Bình Phước, Tân Phú - Đồng Nai) vay mua điện thoại thông minh, máy tính bảng giá rẻ và tài trợ cước phí truy cập mạng 4G/5G phục vụ mục đích học tập.
· Điều chỉnh sư phạm cho phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số: Phụ nữ làm việc phi chính thức chịu thiệt thòi kép do gánh nặng chăm sóc gia đình (ILO, 2021). Các chính sách đào tạo nghề cho nhóm này cần kết hợp với việc cung cấp dịch vụ trông trẻ miễn phí tại cơ sở đào tạo. Nội dung giảng dạy cần gắn liền với việc phát huy tri thức bản địa (như phát triển du lịch cộng đồng, dệt may truyền thống) kết hợp với kỹ năng tiếp thị số, giúp tạo sinh kế bền vững ngay trên chính bản sắc văn hóa của họ.
Giải pháp thể chế, chính sách và quản trị hệ sinh thái sinh kế
Để năm trụ cột đào tạo trên thực sự đi vào đời sống và giải quyết dứt điểm rễ rễ của nghèo đa chiều, vùng Đông Nam Bộ cần một khung thể chế kiến tạo, linh hoạt và lấy người dân làm trung tâm.
Không thể xóa bỏ khu vực phi chính thức bằng mệnh lệnh hành chính, mà phải thông qua cơ chế đòn bẩy thị trường (ILO, 2021).
· Chính sách "Việc làm đầu tiên" (First-job Subsidies): Ngân sách địa phương hoặc các quỹ bảo hiểm thất nghiệp có thể hỗ trợ một phần tiền lương và phí bảo hiểm xã hội trong 6 đến 12 tháng đầu tiên cho các doanh nghiệp tiếp nhận thanh niên thất nghiệp, thanh niên xuất thân từ hộ nghèo vừa hoàn thành các khóa đào tạo nghề, giảm thiểu rủi ro tài chính cho doanh nghiệp, đồng thời cung cấp môi trường để thanh niên chứng minh năng lực thực tế.
· Ưu đãi thuế cho doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh: Áp dụng các chính sách miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp hoặc trợ cấp chi phí tuân thủ cho các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, hộ kinh doanh gia đình nếu họ đồng ý chuyển đổi sang pháp nhân chính thức, thực hiện ký kết hợp đồng lao động và đóng bảo hiểm cho người lao động. Việc chính thức hóa hộ kinh doanh là tiền đề bắt buộc để chính thức hóa người lao động.
Các trung tâm giáo dục nghề nghiệp công lập cần dỡ bỏ lớp vỏ bọc quan liêu để trở thành những tổ chức cung ứng dịch vụ linh hoạt:
· Chuẩn hóa khung năng lực theo tiêu chuẩn quốc tế: Bộ Giáo dục và Đào tạo cần cập nhật Tiêu chuẩn Kỹ năng Nghề Quốc gia (NOSS), tích hợp bắt buộc các chỉ tiêu về Kỹ năng Số và Kỹ năng Xanh vào mọi chương trình đánh giá nghề nghiệp (World Bank, 2021). Các chứng chỉ nghề cần được công nhận rộng rãi trên toàn khối ASEAN để mở rộng cơ hội dịch chuyển lao động.
· Cơ chế đối tác Công - Tư (PPP) trong đào tạo: Chính quyền các tỉnh Đông Nam Bộ cần thiết lập hội đồng kỹ năng ngành có sự tham gia của các hiệp hội doanh nghiệp. Các tập đoàn công nghệ, doanh nghiệp FDI trực tiếp tham gia thiết kế giáo trình, cung cấp máy móc thiết bị thực hành và cam kết tuyển dụng đầu ra. Đổi lại, doanh nghiệp được hạch toán chi phí tham gia đào tạo vào chi phí hợp lý để khấu trừ thuế, tạo ra sự cộng sinh mang tính chiến lược.
Vốn tín dụng là mạch máu của sinh kế, nhưng việc cấp vốn phải đi đôi với sự giám sát hiệu quả.
· Chuyển đổi triết lý từ "Cho không" sang "Đầu tư có điều kiện": Theo định hướng rà soát tại Quyết định 806/QĐ-BNNMT, nguồn vốn từ Ngân hàng Chính sách Xã hội cung cấp cho hộ nghèo, cận nghèo không nên chỉ dừng ở việc giải ngân tài chính. Thay vào đó, điều kiện tiên quyết để nhận vốn ưu đãi là người vay phải tham gia và hoàn thành các khóa đào tạo quản trị tài chính vi mô, kỹ năng chăn nuôi/trồng trọt sinh thái, hoặc kỹ năng thương mại điện tử. Sự gắn kết này đảm bảo dự án sinh kế có khả năng sinh lời, giảm thiểu nợ xấu và ngăn chặn nguy cơ tái nghèo.
· Đa dạng hóa các sản phẩm tài chính vĩ mô: Triển khai các gói bảo hiểm vi mô (micro-insurance) liên kết với vốn vay, bảo vệ người nông dân và hộ kinh doanh cá thể trước những tổn thất đột ngột do thiên tai, dịch bệnh hay biến đổi khí hậu (World Bank, 2025).
Sinh kế không thể bền vững nếu thiếu một hệ sinh thái an sinh hỗ trợ toàn diện đằng sau:
· Đầu tư nhà ở xã hội và cơ sở lưu trú cho công nhân: Chính quyền các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai và TP.HCM cần ưu tiên quỹ đất, cung cấp tín dụng ưu đãi cho các dự án nhà ở xã hội, ký túc xá công nhân đi kèm với hệ thống trường mầm non công lập, trạm y tế và khu vui chơi giải trí. Điều này đặc biệt quan trọng giúp giải phóng sức lao động của phụ nữ, tạo điều kiện để họ an tâm học tập nâng cao tay nghề và tham gia thị trường lao động.
· Thúc đẩy liên kết vùng và dữ liệu lao động dùng chung: Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu cung - cầu lao động tích hợp toàn vùng Đông Nam Bộ. Thông tin về các khóa học nghề, vị trí tuyển dụng, và định hướng chuyển đổi ngành nghề được cập nhật theo thời gian thực (real-time), giúp người lao động phi chính thức và thanh niên thất nghiệp dễ dàng tiếp cận các cơ hội việc làm minh bạch, tránh rủi ro từ các trung tâm môi giới lừa đảo.
Vùng Đông Nam Bộ đang đứng trước một giai đoạn bước ngoặt mang tính lịch sử. Lợi thế truyền thống về lao động giá rẻ, thâm dụng nhân công đang suy giảm nghiêm trọng trước sức ép của tự động hóa, xu hướng chuyển đổi số, và các rào cản tiêu chuẩn sinh thái toàn cầu như cơ chế CBAM của Liên minh Châu Âu (WTO, 2023). Dù tỷ lệ nghèo đa chiều hiện tại của vùng đã được kiềm chế ở mức xuất sắc (0,29%) theo Quyết định 806/QĐ-BNNMT, sự tồn tại của một lực lượng lao động phi chính thức bấp bênh chiếm tới 48,6% tổng việc làm là quả bom nẹn giờ đối với sự phát triển bền vững (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2026; Tổng cục Thống kê, 2021).
Nhận thức sâu sắc rằng nghèo đói trong kỷ nguyên số không còn đo lường bằng bữa ăn hàng ngày, mà đo lường bằng sự chênh lệch về kỹ năng và khả năng tiếp cận công nghệ. Báo cáo này khẳng định rằng giải pháp căn cơ và nhân văn nhất để cải thiện sinh kế không phải là các khoản trợ cấp cứu trợ ngắn hạn, mà là việc tái cấu trúc năng lực thông qua đào tạo (Reskilling và Upskilling). Sự tích hợp đồng bộ 5 trụ cột: Kỹ năng Xanh, Năng lực Số, Tính Bao trùm, Kỹ năng Ngoại ngữ và Công nghệ Thông tin (ICT) là kim chỉ nam để chuyển hóa những người lao động yếu thế từ những "nạn nhân" của sự gián đoạn kinh tế trở thành những người làm chủ tương lai.
Sự thành công của chiến lược vĩ mô này đòi hỏi một quyết tâm chính trị mạnh mẽ, sự thay đổi linh hoạt của hệ thống giáo dục nghề nghiệp công lập, và sự đồng hành có trách nhiệm của khu vực kinh tế tư nhân. Khi một thanh niên thất nghiệp được trang bị kỹ năng lập trình phần mềm cơ bản; khi một phụ nữ dân tộc thiểu số biết sử dụng điện thoại thông minh để quản trị tài chính số; và khi những lao động thu gom phế liệu được đào tạo trở thành những kỹ thuật viên tái chế vật liệu theo quy chuẩn kinh tế tuần hoàn, đó là lúc hệ thống đã thực sự phá vỡ cái bẫy phi chính thức. Chỉ bằng cách đầu tư chiến lược, liên tục vào con người, Đông Nam Bộ mới có thể củng cố vững chắc thành quả giảm nghèo, nâng cao sức chống chịu quốc gia và tiếp tục khẳng định vị thế đầu tàu kinh tế phát triển bền vững, công bằng của Việt Nam.
Tài liệu tham khảo
Bộ Nông nghiệp và Môi trường. (2026). Quyết định 806/QĐ-BNNMT ngày 11 tháng 3 năm 2026 công bố kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022-2025 trên phạm vi toàn quốc.
Cục Thống kê. (2026). Biểu số liệu Lao động việc làm Quý III năm 2026. Hà Nội: Tổng cục Thống kê.
ILO. (2021). Lao động có việc làm phi chính thức ở Việt Nam: Xu hướng và các yếu tố tác động. International Labour Organization. Geneva: ILO.
Tổng cục Thống kê. (2016). Báo cáo Lao động phi chính thức 2016. Nhà xuất bản Hồng Đức.
Tổng cục Thống kê. (2021). Tổng quan về lao động có việc làm phi chính thức ở Việt Nam. Nhà xuất bản Thanh Niên.
World Bank. (2021). Digital Skills in a Digitizing Vietnam: Assessing the demand for digital skills in Vietnam. Washington, D.C.: World Bank Group.
World Bank. (2025). Pathways to a resilient and sustainable future: Viet Nam 2045 - Growing greener. Washington, D.C.: World Bank Group.
World Economic Forum (WEF). (2025). Future of Jobs Report 2025. Geneva: World Economic Forum.