Thống nhất một bộ sách giáo khoa: Bước điều chỉnh từ thực tiễn đổi mới giáo dục

Sau khi triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, Việt Nam lần đầu tiên thực hiện mô hình “một chương trình, nhiều bộ sách giáo khoa”. Chủ trương này với mục tiêu tạo ra sự cạnh tranh trong biên soạn, đa dạng hoá học liệu và phát huy quyền chủ động của địa phương, nhà trường.

Tính đến năm học 2025-2026, cả nước đang sử dụng 3 bộ sách gồm Cánh Diều, Chân trời sáng tạo và Kết nối tri thức với cuộc sống. Sau nhiều năm thực hiện, từ năm học 2026-2027, cả nước sẽ thống nhất sử dụng bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”. Chủ trương này được triển khai theo Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo và Nghị quyết 281 ngày 15/9/2025 của Chính phủ về chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 71, hướng tới mục tiêu thống nhất một bộ sách dùng chung và tiến tới miễn phí sách giáo khoa vào năm 2030.

Việc thống nhất sách giáo khoa xuất phát từ nhiều lý do. Trước hết là vấn đề chi phí và lãng phí xã hội. Trong nhiều năm qua, phụ huynh phản ánh tình trạng anh chị học bộ sách này nhưng em lại học bộ khác nên không thể tận dụng sách cũ. Việc mỗi trường, mỗi địa phương chọn bộ sách khác nhau khiến thị trường sách giáo khoa phân mảnh, khó tái sử dụng. Không ít học sinh chuyển trường phải mua lại gần như toàn bộ sách mới dù nội dung chương trình cơ bản giống nhau.

Bên cạnh đó, mô hình nhiều bộ sách cũng đặt ra thách thức trong công tác quản lý và tập huấn giáo viên. Mỗi bộ sách có cách tiếp cận, ngữ liệu, cấu trúc trình bày khác nhau, dẫn tới việc giáo viên phải dành thêm thời gian nghiên cứu, tập huấn. Với những địa phương khó khăn, việc tiếp cận đầy đủ học liệu cũng không đồng đều.

Ở góc độ xã hội, nhiều ý kiến cho rằng giáo dục phổ thông cần có một nền tảng học liệu thống nhất để bảo đảm tính ổn định, nhất quán trong dạy học và kiểm tra đánh giá trên phạm vi toàn quốc.

Dùng chung một bộ sách nhưng không quay lại “độc quyền tri thức”

Điểm đáng chú ý trong chủ trương mới là Bộ Giáo dục và Đào tạo nhiều lần nhấn mạnh: thống nhất một bộ sách không có nghĩa giáo viên và học sinh chỉ được sử dụng duy nhất một nguồn học liệu.

Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng khẳng định “sách giáo khoa không phải pháp lệnh mà chỉ là học liệu”; giáo viên và học sinh hoàn toàn có thể khai thác thêm sách, báo, internet và các nguồn tài liệu khác phục vụ dạy học.
Đây là điểm khác biệt căn bản so với cách tiếp cận trước đây. Trong mô hình giáo dục hiện đại, chương trình mới là “pháp lệnh”, còn sách giáo khoa chỉ là công cụ triển khai chương trình. Điều này đồng nghĩa với việc dù sử dụng chung một bộ sách, giáo viên vẫn có không gian sáng tạo trong tổ chức bài học, lựa chọn ngữ liệu, thiết kế hoạt động học tập hay phương pháp kiểm tra đánh giá. Nói cách khác, việc thống nhất sách giáo khoa không nên được hiểu là quay lại cơ chế “một sách - một cách dạy”.

So sánh với quốc tế, nhiều quốc gia cũng sử dụng một hệ thống sách chuẩn hoặc học liệu cốt lõi thống nhất, nhưng giáo viên vẫn được quyền bổ sung tài liệu và điều chỉnh cách dạy phù hợp với học sinh. Giá trị của đổi mới giáo dục không nằm ở số lượng bộ sách, mà ở việc học sinh có được phát triển năng lực, tư duy độc lập và khả năng tự học hay không.

Thực tế cho thấy, ngay cả trong giai đoạn có nhiều bộ sách, sự khác biệt lớn nhất giữa các lớp học không nằm ở sách mà ở năng lực giáo viên và phương pháp tổ chức dạy học. Một bộ sách tốt nhưng dạy theo lối đọc - chép vẫn khó tạo ra đổi mới. Ngược lại, với giáo viên chủ động, linh hoạt, cùng một cuốn sách vẫn có thể tạo nên những giờ học sinh động, giàu trải nghiệm.

Đảm bảo công bằng trong giáo dục

Một trong những lý do quan trọng khiến chủ trương dùng chung một bộ sách nhận được sự đồng tình từ nhiều phụ huynh là yếu tố công bằng.

Bộ Giáo dục và Đào tạo từng nhiều lần yêu cầu không được ép buộc học sinh mua sách tham khảo hay tài liệu ngoài danh mục. Tuy nhiên trên thực tế, áp lực mua thêm sách bổ trợ vẫn tồn tại ở không ít trường học.

Khi sử dụng chung một bộ sách, việc quản lý giá sách, in ấn, phát hành và hỗ trợ học sinh khó khăn cũng thuận lợi hơn. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, giá sách giáo khoa đã được giảm trung bình 13,3% và tiến tới mục tiêu miễn phí sách giáo khoa vào năm 2030. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với học sinh vùng sâu, vùng xa, gia đình thu nhập thấp - những đối tượng chịu tác động trực tiếp từ chi phí giáo dục. Không chỉ vậy, thống nhất sách giáo khoa còn giúp việc xây dựng kho học liệu số dùng chung trở nên khả thi hơn. Trong bối cảnh chuyển đổi số giáo dục, nếu mỗi địa phương sử dụng một hệ thống sách khác nhau thì việc xây dựng bài giảng điện tử, ngân hàng học liệu hay nền tảng hỗ trợ học tập sẽ khó đồng bộ.

Một bộ sách thống nhất có thể tạo điều kiện để hình thành hệ sinh thái học liệu số quy mô quốc gia, từ đó giảm khoảng cách tiếp cận giáo dục giữa các vùng miền. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số và internet đang thay đổi cách con người tiếp cận tri thức, vai trò của sách giáo khoa cũng đang thay đổi. Sách không còn là nguồn tri thức duy nhất, mà trở thành nền tảng định hướng học tập.