Mỗi mùa tuyển sinh đại học, câu chuyện “điểm cao nhưng trượt” hay “điểm thấp vẫn đỗ” thường gây tranh luận. Một thí sinh đạt 28 điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông có thể chưa chắc cạnh tranh được với một thí sinh đạt 95/100 điểm đánh giá năng lực hoặc sở hữu chứng chỉ quốc tế quy đổi. Các phương thức tuyển sinh sử dụng những thang đo khác nhau, độ khó khác nhau và phân bố điểm khác nhau đặt ra yêu cầu cần phải có một thang quy đổi chung để thống nhất trong đánh giá. Từ năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu việc quy đổi phải dựa trên bách phân vị - một công cụ thống kê phản ánh vị trí tương đối của thí sinh trong tập dữ liệu.
Hiểu đúng về bách phân vị
Trong thống kê, bách phân vị (percentile) là cách chia một tập dữ liệu thành 100 phần bằng nhau để xác định vị trí tương đối của một giá trị. Một thí sinh ở bách phân vị 90 có nghĩa là kết quả của thí sinh đó cao hơn hoặc bằng 90% số người tham gia cùng kỳ đánh giá. Khác với điểm số tuyệt đối, bách phân vị không chỉ phản ánh “đạt bao nhiêu điểm”, mà quan trọng hơn là phản ánh thí sinh đó “đứng ở đâu trong phổ phân bố điểm”. Đây là điểm cốt lõi khiến công cụ này được lựa chọn trong quy đổi tuyển sinh.
Ví dụ, nếu một kỳ thi có đề dễ, rất nhiều thí sinh đạt điểm cao, thì mức 27 điểm chưa chắc thuộc nhóm xuất sắc. Ngược lại, ở một kỳ thi khó hơn, 24 điểm có thể đã nằm trong nhóm đầu. Khi quy đổi theo bách phân vị, hai mức điểm này có thể được xem là tương đương nếu cùng nằm ở một vị trí trong phân bố kết quả.
Những năm gần đây, tuyển sinh đại học tại Việt Nam ngày càng đa dạng phương thức: xét điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông, xét học bạ, kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, chứng chỉ quốc tế, tuyển thẳng… Sự đa dạng này mở thêm cơ hội cho thí sinh nhưng đồng thời đặt ra vấn đề về tính tương đương giữa các cách đánh giá.
Thực tế cho thấy, cùng một mức điểm số nhưng ý nghĩa tuyển chọn có thể rất khác nhau giữa các kỳ thi. Có kỳ thi phổ điểm dồn về mức cao, khiến điểm chuẩn tăng mạnh; có kỳ thi phân hóa tốt hơn nên điểm cao hiếm hơn. Nếu chỉ quy đổi cơ học theo tỷ lệ điểm tuyệt đối, nguy cơ mất công bằng là rất lớn. Bách phân vị được xem là giải pháp nhằm xử lý độ chênh lệch đó. Thay vì chỉ nhìn vào con số điểm, phương pháp này nhìn vào vị trí của thí sinh trong toàn bộ phổ điểm.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều trường đại học cùng lúc sử dụng nhiều phương thức xét tuyển cho một ngành học. Nếu không có cơ chế quy đổi hợp lý, sẽ xuất hiện tình trạng thí sinh ở một phương thức có lợi thế lớn.
Theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường sẽ phải xây dựng quy tắc quy đổi tương đương giữa các phương thức tuyển sinh nhằm bảo đảm “mức độ đáp ứng yêu cầu đầu vào tương đương”, nguyên tắc quy đổi phải “đơn giản, dễ hiểu, minh bạch để xã hội có thể giám sát”. Đây cũng là lý do bách phân vị được lựa chọn thay cho các công thức quy đổi phức tạp vốn khó kiểm chứng trước đây.
Không đánh giá điểm số mà tập trung vào đánh giá năng lực
Điểm đáng chú ý là việc sử dụng bách phân vị cho thấy tư duy tuyển sinh đang dịch chuyển từ đánh giá điểm tuyệt đối sang đánh giá năng lực. Trong nhiều hệ thống giáo dục trên thế giới, percentile đã được dùng phổ biến trong các bài kiểm tra chuẩn hóa như SAT, GRE hay các kỳ đánh giá năng lực quốc gia. Thay vì chỉ công bố điểm số, các hệ thống này thường kèm theo thông tin thí sinh thuộc nhóm bao nhiêu phần trăm cao nhất.
Cách tiếp cận này có ưu điểm là hạn chế ảnh hưởng của độ khó đề thi giữa các năm. Một đề thi dễ khiến mặt bằng điểm tăng không đồng nghĩa chất lượng thí sinh tăng tương ứng. Bách phân vị giúp “chuẩn hóa” vị trí của thí sinh trong từng đợt thi khác nhau.
Trong bối cảnh tuyển sinh Việt Nam ngày càng đa phương thức, việc đưa tất cả kết quả về cùng một thang đo có thể giúp tăng tính minh bạch và giảm tranh cãi xã hội về độ công bằng.
Một trong những thách thức lớn nhất trong việc sử dụng bách phân vị là chất lượng dữ liệu đầu vào. Để tính percentile chính xác, cần có phổ điểm đủ lớn, đủ tin cậy và phản ánh đúng năng lực người học. Nếu một kỳ thi có quy mô nhỏ hoặc mức độ phân hóa chưa tốt, việc quy đổi có thể vẫn gây tranh luận. Ngoài ra, mỗi kỳ thi có mục tiêu khác nhau. Thi tốt nghiệp trung học phổ thông hướng tới xét công nhận tốt nghiệp và tuyển sinh; kỳ thi đánh giá năng lực lại thiên về tư duy tổng hợp; chứng chỉ quốc tế kiểm tra năng lực theo chuẩn riêng. Việc đưa các kết quả này về cùng một hệ quy chiếu đòi hỏi thuật toán và dữ liệu đủ mạnh. Một vấn đề khác là tính minh bạch trong công bố quy tắc quy đổi. Nếu trường đại học chỉ công bố “điểm tương đương” mà không giải thích rõ cơ sở dữ liệu và cách tính, thí sinh vẫn khó theo dõi và đối chiếu.
Do đó, điều quan trọng không chỉ là áp dụng bách phân vị, mà còn là xây dựng cơ chế công khai phổ điểm, nguyên tắc quy đổi và quy trình kiểm định độc lập.
Tác động tới chiến lược tuyển sinh của các trường
Việc quy đổi theo bách phân vị cũng sẽ tác động mạnh đến chiến lược tuyển sinh đại học. Trước đây, nhiều trường mở rộng hàng loạt phương thức xét tuyển để tăng nguồn tuyển và giảm phụ thuộc vào điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Tuy nhiên, khi các phương thức phải quy đổi tương đương, lợi thế “dễ đạt điểm cao” ở một số hình thức xét tuyển có thể giảm bớt.
Điều này đặt ra yêu cầu các cơ sở giáo dục đại học phải đầu tư hơn vào chất lượng công cụ đánh giá đầu vào thay vì chỉ mở thêm phương thức tuyển sinh. Quy định mới có thể góp phần hạn chế tình trạng thí sinh phải chạy theo quá nhiều kỳ thi riêng. Nếu các mức điểm đã được quy đổi trên cùng nguyên tắc thống kê, sự khác biệt giữa các phương thức sẽ giảm bớt, từ đó giúp tuyển sinh ổn định và dễ dự báo hơn.
Đối với thí sinh, điều cần quan tâm là lựa chọn phương thức phù hợp nhất với năng lực cá nhân.
Việc đưa bách phân vị vào quy đổi điểm tuyển sinh phản ánh xu hướng chuẩn hóa dữ liệu giáo dục đại học. Trong bối cảnh quy mô tuyển sinh ngày càng lớn và đa dạng, tuyển sinh không thể chỉ dựa trên cảm tính hay những công thức quy đổi rời rạc của từng trường.
Bách phân vị cũng thay đổi cách nhìn về điểm số. Mức điểm phải đặt trong tương quan với toàn bộ mặt bằng thí sinh. Đây là bước tiến quan trọng để tăng công bằng trong tuyển sinh đại học.
