Áp lực trường, lớp đầu năm học mới
Tại Hội nghị tổng kết năm học 2025-2026, triển khai nhiệm vụ năm học 2026-2027, Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh phải tập trung xử lý các tồn tại về đội ngũ và cơ sở vật chất, bảo đảm “đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên”. Trong đó, tình trạng thiếu phòng học, phòng chức năng, thiết bị dạy học và quá tải trường lớp tại các đô thị, khu công nghiệp được xác định là những vấn đề cần ưu tiên xử lý. Yêu cầu này vô cùng quan trọng khi quy mô người học tại nhiều địa phương tiếp tục tăng, trong khi khả năng mở rộng mạng lưới trường công lập không phải lúc nào cũng theo kịp tốc độ phát triển dân cư.
Tại Hội nghị Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo năm 2024, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ ra tình trạng thiếu trường, lớp vẫn tồn tại ở một số địa phương, trong khi cơ sở vật chất, thiết bị dạy học ở mầm non và phổ thông chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Riêng Hà Nội khi đó đã có hơn 2.913 trường học và hơn 2,3 triệu học sinh; số học sinh tăng gần 70.000 em so với năm học trước. Sang năm học 2025-2026, toàn thành phố Hà Nội có 2.954 trường mầm non, phổ thông với khoảng 2,327 triệu học sinh, 70.500 lớp và 68.900 phòng học; đội ngũ giáo viên khoảng 124.192 người.
Như vậy, cùng với việc mở rộng quy mô giáo dục, nhu cầu về trường lớp cũng liên tục gia tăng. Nếu việc đầu tư không được tính toán dựa trên xu hướng dân số và nhu cầu học tập trong trung, dài hạn, nguy cơ quá tải sẽ tiếp tục quay trở lại ở những khu vực phát triển nhanh.
Tình hình tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy rõ sức ép này. Với hơn 2,62 triệu học sinh trong năm học 2026-2027, thành phố không chỉ phải giải quyết số lượng trường lớp mà còn phải sửa chữa, nâng cấp cơ sở vật chất, đầu tư cho các trường mới thành lập. Trước sức ép dân số cơ học, thành phố được đặt vấn đề xây dựng hệ thống quản trị dựa trên dữ liệu số, trong đó có bản đồ số để nhận diện khu vực thiếu trường và dự báo nhu cầu.
Quy hoạch trường theo tốc độ tăng dân số
Những năm qua, các địa phương đã triển khai nhiều giải pháp để tăng khả năng đáp ứng của hệ thống trường công lập. Với Hà Nội, năm học 2023-2024, thành phố tăng thêm 34 trường mầm non, phổ thông so với năm trước; số lớp tăng 1.919 lớp, số phòng học tăng 846 phòng, trong khi số học sinh tăng gần 69.000 em. Thành phố đồng thời đặt mục tiêu tiếp tục đầu tư trường học, xây dựng trường chuẩn quốc gia và phát triển các trường liên cấp quy mô lớn.
Đến năm 2025, tỷ lệ trường công lập đạt chuẩn quốc gia của Hà Nội đã đạt khoảng 80%, tỷ lệ này đã hoàn thành mục tiêu đề ra trong giai đoạn 2021-2025. Thành phố cũng đánh giá tình trạng thiếu trường, lớp cục bộ ở khu vực nội thành đã từng bước được khắc phục, công tác tuyển sinh đầu cấp có chuyển biến tích cực.
Tuy nhiên, đầu tư trường học tăng nhưng áp lực vẫn còn, bởi quy mô dân số học sinh cũng tăng nhanh. Năm 2025, Hà Nội giao tổng cộng gần 80.000 học sinh vào 122 trường THPT công lập, tăng khoảng 3.000 chỉ tiêu so với năm trước. Thành phố đặt mục tiêu đưa tỷ lệ học sinh vào lớp 10 công lập lên từ khoảng 64%, cao hơn 3% so với năm học trước. Nếu trường lớp không tăng tương ứng, việc tăng số học sinh trong mỗi trường có thể tạo áp lực lên sĩ số lớp, phòng học, giáo viên và chất lượng tổ chức dạy học.
Theo Công văn 5082/UBND-KGVX ngày 6/10/2026, thành phố yêu cầu Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các xã, phường rà soát quy mô học sinh, số trường, số lớp, sĩ số học sinh/lớp và nhu cầu trường lớp theo từng năm; đồng thời xác định các địa bàn đang quá tải, có nguy cơ quá tải, khu vực còn thiếu trường và nhu cầu mở rộng, xây mới đến năm 2030. Thành phố cũng yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ số về trường, lớp, học sinh, giáo viên để phục vụ quyết định đầu tư và phân bổ nguồn lực. Như vậy, bài toán trường lớp đang được đặt trong mối quan hệ với quy hoạch dân cư và dữ liệu phát triển đô thị. Đây là hướng cần thiết, bởi một trường học không thể được tính toán độc lập với khu dân cư mà nó phục vụ.
Một trong những nguyên nhân khiến áp lực trường lớp tập trung ở các thành phố lớn là tốc độ gia tăng dân số cơ học. Những khu đô thị mới, khu công nghiệp, khu vực phát triển nhà ở thường thu hút lượng lớn gia đình trẻ, kéo theo nhu cầu về trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở tăng nhanh. Trong khi đó, quá trình hình thành một trường học mới cần quỹ đất, quy hoạch, thủ tục đầu tư, xây dựng và bố trí đội ngũ, nên khó có thể đáp ứng tức thời.
Thực tế tại Hà Nội đã cho thấy vấn đề này. Các khu vực đô thị hóa nhanh như Bắc Từ Liêm từng được ngành giáo dục thành phố ghi nhận tình trạng dân số cơ học tăng nhanh khiến tỷ lệ học sinh/lớp và tỷ lệ lớp/trường cao, ảnh hưởng đến việc đáp ứng các tiêu chí trường chuẩn quốc gia.
Trong khi đó, yêu cầu đầu tư trường lớp đòi hỏi phòng học bộ môn, thiết bị, không gian hoạt động, hạ tầng công nghệ và các điều kiện bảo đảm tổ chức dạy học. Chỉ đạo của Thủ tướng trong năm học 2026-2027 đã yêu cầu các địa phương được yêu cầu rà soát quy hoạch, ưu tiên quỹ đất và vốn đầu tư cho khu vực thiếu trường lớp, đô thị, khu công nghiệp; đồng thời nghiên cứu tận dụng các trụ sở công dôi dư để bố trí cho cơ sở giáo dục. Chỉ thị về nhiệm vụ năm học cũng yêu cầu các địa phương hoàn thiện quy hoạch cơ sở giáo dục, ưu tiên xây dựng trường học tương thích với quy mô dân số và tháo gỡ khó khăn về quỹ đất, thủ tục đầu tư tại các địa bàn có gia tăng dân số cơ học.
Những năm qua, Hà Nội đã tăng số trường, số lớp, phòng học và tỷ lệ trường chuẩn quốc gia, cho thấy nỗ lực đầu tư của thành phố. Song sự gia tăng liên tục của quy mô học sinh cũng cho thấy đây là cuộc đua dài hạn giữa tốc độ phát triển dân cư và năng lực đáp ứng của hạ tầng giáo dục. Vì vậy, “đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên” cần trở thành một chỉ tiêu quan trọng trong quy hoạch và phát triển đô thị. Đó cũng là nền tảng để mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục không chỉ dừng ở yêu cầu đổi mới chương trình, phương pháp hay quản trị nhà trường, mà bắt đầu từ điều kiện căn bản nhất: mỗi học sinh đều có một chỗ học phù hợp, trong một lớp học có quy mô hợp lý và với đội ngũ giáo viên đáp ứng yêu cầu.
