Những tín hiệu tích cực từ tuyển sinh vào đào tạo
Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, bài toán phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đang nhận được sự quan tâm đặc biệt. Sau nhiều năm đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhân lực ở các lĩnh vực công nghệ cao, năm 2026 ghi nhận hàng loạt tín hiệu tích cực, từ xu hướng lựa chọn ngành học của thí sinh đến sự chuyển động mạnh mẽ của các cơ sở giáo dục đại học.
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, hơn một nửa tổng số thí sinh đăng ký xét tuyển đại học năm 2026 đã lựa chọn các ngành thuộc lĩnh vực STEM. Đây là tỷ lệ cao nhất trong nhiều năm trở lại đây, phản ánh sự thay đổi rõ nét trong nhận thức của người học trước nhu cầu nhân lực của nền kinh tế số.
Xu hướng này là kết quả của nhiều chính sách đồng bộ. Trong những năm gần đây, Chính phủ đã liên tiếp ban hành các cơ chế ưu tiên phát triển nhân lực cho các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa, công nghệ sinh học, năng lượng mới... Đồng thời, nhiều chính sách học bổng, hỗ trợ học phí, đặt hàng đào tạo cũng được triển khai nhằm khuyến khích người học theo đuổi các ngành khoa học, công nghệ và kỹ thuật.
Ở góc độ thị trường lao động, nhu cầu tuyển dụng nhân lực công nghệ cao liên tục gia tăng khi Việt Nam trở thành điểm đến của nhiều tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới. Các dự án đầu tư trong lĩnh vực bán dẫn, điện tử, trí tuệ nhân tạo hay trung tâm dữ liệu đang mở ra cơ hội việc làm với mức thu nhập hấp dẫn, tạo động lực để học sinh mạnh dạn lựa chọn các ngành STEM.
Về phía các cơ sở giáo dục đại học, vai trò được mở rộng đáng kể. Các trường không chỉ cung cấp nguồn nhân lực mà còn trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và kết nối doanh nghiệp. Xu hướng này được thể hiện rõ qua nhiều mô hình đang được triển khai tại các đại học lớn.
Mới đây, tại Diễn đàn Hệ sinh thái bán dẫn thế giới Việt Nam (WEFab 2026), Đại học Quốc gia Hà Nội khẳng định định hướng xây dựng hệ sinh thái bán dẫn toàn diện, kết nối từ đào tạo, nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm đến thương mại hóa công nghệ. Thay vì chỉ đào tạo kỹ sư, nhà trường hướng tới hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nơi các nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp và nhà đầu tư cùng tham gia phát triển công nghệ. Đây cũng là mô hình mà nhiều quốc gia có nền công nghiệp bán dẫn phát triển đang áp dụng.
Không chỉ Đại học Quốc gia Hà Nội, nhiều cơ sở giáo dục đại học khác cũng đang đầu tư mạnh cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược. Hàng loạt ngành đào tạo mới về vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, an ninh mạng, robot, Internet vạn vật... được mở trong vài năm gần đây.
Các phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm nghiên cứu liên ngành, trung tâm đổi mới sáng tạo cũng được đầu tư theo hướng hiện đại hơn, tạo điều kiện để sinh viên tham gia nghiên cứu ngay từ khi còn trên giảng đường. Quan trọng hơn, nhiều trường đang thay đổi triết lý đào tạo theo hướng lấy năng lực thực hành và đổi mới sáng tạo làm trung tâm. Sinh viên không chỉ học kiến thức mà còn tham gia các dự án nghiên cứu, khởi nghiệp, giải quyết bài toán thực tiễn cùng doanh nghiệp.
Đại học Quốc gia cần đóng vai trò đầu tàu
Trong mạng lưới giáo dục đại học Việt Nam, các đại học quốc gia và đại học trọng điểm được kỳ vọng sẽ đóng vai trò dẫn dắt. Đây là những cơ sở có lợi thế về đội ngũ giảng viên, quy mô nghiên cứu, hệ thống phòng thí nghiệm, khả năng hợp tác quốc tế cũng như kết nối với doanh nghiệp. Không chỉ đào tạo nhân lực trình độ cao, các đại học quốc gia còn có điều kiện phát triển nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và thương mại hóa công nghệ - những mắt xích còn khá yếu trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Việt Nam.
Việc Đại học Quốc gia Hà Nội thúc đẩy hệ sinh thái bán dẫn từ đào tạo đến nghiên cứu và thương mại hóa là một ví dụ cho thấy vai trò tiên phong của các đại học lớn. Trong tương lai, mô hình này hoàn toàn có thể được mở rộng sang các lĩnh vực khác như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng sạch hay công nghệ lượng tử. Đồng thời, các đại học quốc gia cũng cần phát huy vai trò kết nối với các trường thành viên, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và địa phương để hình thành các cụm đổi mới sáng tạo theo từng lĩnh vực ưu tiên.
Việc chia sẻ cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, dữ liệu nghiên cứu và nguồn chuyên gia sẽ giúp tối ưu nguồn lực, đồng thời tạo môi trường học thuật thuận lợi cho sinh viên và nhà khoa học. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ giữa các quốc gia ngày càng quyết liệt, nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng nhất. Những quốc gia sở hữu đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học và chuyên gia công nghệ giỏi sẽ có nhiều cơ hội thu hút đầu tư, làm chủ công nghệ và tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.
Với Việt Nam, mục tiêu đó không chỉ phụ thuộc vào quy mô tuyển sinh hay số lượng ngành đào tạo mới mà còn nằm ở khả năng xây dựng được một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh, trong đó trường đại học là hạt nhân kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo, doanh nghiệp và thị trường. Khi các trường đại học, đặc biệt là các đại học quốc gia, thực sự phát huy vai trò trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; Nhà nước tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và doanh nghiệp tích cực đồng hành trong đào tạo, nghiên cứu và thương mại hóa công nghệ, những tín hiệu tích cực này sẽ trở thành nền tảng vững chắc để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, phục vụ tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.
