Tự chủ sáng tạo bắt nguồn từ chính sách phát triển nhân tài
Vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã có buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo để cho chủ trương về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản.
Theo đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải xác định rõ mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản trong giai đoạn mới, bảo đảm vừa xử lý các điểm nghẽn trước mắt, vừa kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho phát triển nhanh, bền vững đất nước. Tổng Bí thư cũng đã đề ra 9 nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm trên tinh thần chung là phải hành động quyết liệt hơn, đổi mới mạnh mẽ hơn và có tầm nhìn dài hạn hơn đối với nghiên cứu khoa học cơ bản.
Nhận diện rõ vai trò của khoa học cơ bản, thời gian qua nhiều chính sách mới đã được triển khai nhằm thu hút học sinh, sinh viên theo học các ngành STEM và khoa học nền tảng. Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định rõ yêu cầu làm chủ công nghệ chiến lược, công nghệ lõi và xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong cấu trúc phát triển đó, khoa học cơ bản được xem là nền tảng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Từ định hướng này, Bộ Giáo dục và Đào tạo thời gian qua triển khai nhiều chương trình phát triển nguồn nhân lực cho các lĩnh vực ưu tiên như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và các ngành STEM. Một trong những giải pháp trọng tâm là tăng học bổng, hỗ trợ nghiên cứu và mở rộng quy mô đào tạo các ngành khoa học nền tảng phục vụ công nghệ chiến lược. Năm 2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 29/2025/QĐ-TTg về tín dụng đối với học sinh, sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh thuộc các ngành STEM. Chính sách cho phép người học vay vốn với lãi suất ưu đãi để trang trải học phí và chi phí học tập. Điểm mới là phạm vi hỗ trợ được mở rộng không chỉ cho sinh viên đại học mà còn cho học viên thạc sĩ và nghiên cứu sinh, thể hiện định hướng đầu tư cho toàn bộ chuỗi đào tạo nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao.
Vừa qua, Chính phủ ban hành Nghị định số 179/2026/NĐ-CP quy định chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Theo đó, sinh viên các ngành khoa học cơ bản như Toán học, Thống kê, Khoa học vật chất, Khoa học trái đất, Sinh học... được hỗ trợ học bổng khoảng 4,2 triệu đồng/tháng; học viên thạc sĩ được hỗ trợ 6,3 triệu đồng/tháng và nghiên cứu sinh tiến sĩ được hỗ trợ tới 8,4 triệu đồng/tháng.
Thông qua các chương trình của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED), nhiều nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhóm nghiên cứu trẻ được tài trợ nghiên cứu cơ bản, công bố quốc tế và tham gia các dự án khoa học dài hạn. Đây là một thay đổi quan trọng bởi khoa học cơ bản không chỉ cần thu hút người học đầu vào mà còn phải tạo được con đường phát triển nghề nghiệp cho những người theo đuổi nghiên cứu chuyên sâu.
Hình thành những hạt nhân nghiên cứu cơ bản
Hiện nay, Việt Nam đã có một số cơ sở giáo dục đại học được xem là hạt nhân nghiên cứu cơ bản của quốc gia. Đại học Quốc gia Hà Nội là một trong những trung tâm nghiên cứu mạnh nhất cả nước trong các lĩnh vực toán học, vật lý, hóa học, khoa học vật liệu, khoa học sự sống và trí tuệ nhân tạo. Nhiều nhóm nghiên cứu của trường có công bố quốc tế thuộc nhóm dẫn đầu Việt Nam.
Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh với nòng cốt là Trường Đại học Khoa học Tự nhiên cũng đang phát triển mạnh các lĩnh vực toán học, vật lý, sinh học, khoa học trái đất và công nghệ sinh học. Trong khi đó, Đại học Bách khoa Hà Nội đang đầu tư mạnh cho nghiên cứu cơ bản trong khoa học vật liệu, toán ứng dụng, cơ học, tự động hóa và khoa học máy tính nhằm phục vụ các lĩnh vực công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn và năng lượng mới.
Những năm gần đây, một số mô hình đại học mới như VinUni cũng bắt đầu đầu tư đáng kể cho nghiên cứu khoa học, xây dựng các nhóm nghiên cứu quốc tế và kết nối với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn cầu.
Tuy nhiên, nếu so với các quốc gia phát triển, số lượng đại học nghiên cứu của Việt Nam vẫn còn khiêm tốn. Trong khi các trường như Harvard, MIT, Stanford, Oxford hay Thanh Hoa vừa đào tạo vừa là trung tâm sản sinh tri thức mới cho thế giới, nhiều trường đại học Việt Nam vẫn dành phần lớn nguồn lực cho hoạt động giảng dạy.
Khoảng cách này cho thấy dư địa rất lớn để Việt Nam tiếp tục đầu tư và phát triển hệ thống đại học nghiên cứu trong thời gian tới. Thực tế nhiều năm qua, số lượng nhà khoa học trẻ theo đuổi nghiên cứu cơ bản chưa tương xứng với nhu cầu phát triển. Một bộ phận sinh viên giỏi chuyển sang các lĩnh vực có thu nhập cao hơn hoặc ra nước ngoài làm việc. Trong khi đó, nhiều phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu còn thiếu trang thiết bị hiện đại, khiến việc triển khai các hướng nghiên cứu mới gặp khó khăn. Như vậy, muốn phát triển khoa học cơ bản, cần giải quyết đồng thời ba nút thắt: nguồn nhân lực, cơ chế quản lý và hạ tầng nghiên cứu.
Khoa học cơ bản có thể chưa tạo ra những kết quả tức thời hay lợi ích kinh tế. Nhưng chính những nghiên cứu được thực hiện hôm nay sẽ quyết định khả năng làm chủ công nghệ, năng lực cạnh tranh và vị thế của đất nước trong nhiều thập kỷ tới. Đầu tư cho khoa học cơ bản không chỉ là đầu tư cho giáo dục hay nghiên cứu khoa học, mà là đầu tư cho tương lai phát triển bền vững của quốc gia trong kỷ nguyên mới.
