Đặt nền móng cho hệ sinh thái nhân lực công nghệ
Khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo đang được xác định là động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Các nghị quyết, chiến lược và chương trình quốc gia thời gian qua đều nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hay công nghệ sinh học.
Chính phủ đã ban hành Chương trình nâng cao năng lực cho các tổ chức nghiên cứu và phát triển công lập giai đoạn 2025-2030, nhằm tăng cường năng lực nghiên cứu khoa học, đồng thời hình thành các tổ chức nghiên cứu hạt nhân có khả năng dẫn dắt hệ sinh thái khoa học - công nghệ. Những tổ chức này được kỳ vọng sẽ trở thành trung tâm lan tỏa tri thức, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội. Song song với đó, các chính sách phát triển nhân lực cho công nghệ cao đang được triển khai đồng bộ. Chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn 2045 đặt mục tiêu xây dựng đội ngũ trí thức và chuyên gia khoa học có cơ cấu hợp lý, đóng vai trò nòng cốt trong chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế. Những chủ trương này cho thấy cách tiếp cận mới: thay vì chỉ chú trọng mở rộng quy mô đào tạo, Việt Nam đang hướng đến việc xây dựng hệ sinh thái nhân lực khoa học - công nghệ, trong đó có sự liên kết chặt chẽ giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.
Nhân lực - yếu tố quyết định của các ngành công nghệ chiến lược
Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, nguồn nhân lực chất lượng cao được xem là yếu tố then chốt quyết định vị thế của mỗi quốc gia. Điều này có thể thấy rõ trong các ngành công nghiệp công nghệ cao như bán dẫn và trí tuệ nhân tạo.
Việt Nam hiện có khoảng 15.000 chuyên gia trong lĩnh vực bán dẫn, con số còn khá khiêm tốn so với nhu cầu phát triển của ngành. Vì vậy, Chính phủ đã đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên trong lĩnh vực bán dẫn vào năm 2030, bao gồm khoảng 15.000 kỹ sư thiết kế chip và 35.000 nhân lực phục vụ sản xuất, đóng gói và kiểm thử.
Song song với đó, chương trình đào tạo trí tuệ nhân tạo cũng được đẩy mạnh nhằm cung cấp đội ngũ kỹ sư, chuyên gia đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế số. Những chính sách này phản ánh nhận thức ngày càng rõ ràng rằng phát triển công nghệ không thể tách rời phát triển nhân lực.
Không chỉ đào tạo số lượng lớn kỹ sư, chiến lược phát triển nhân lực công nghệ còn chú trọng xây dựng năng lực nghiên cứu và sáng tạo. Việc hình thành các phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm nghiên cứu và các mô hình đào tạo gắn với doanh nghiệp được xem là giải pháp để rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa khoa học - công nghệ, những mô hình đào tạo gắn với thực tiễn sản xuất giúp sinh viên và nhà khoa học tiếp cận trực tiếp với công nghệ mới, từ đó nâng cao năng lực sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Gắn đào tạo với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Một xu hướng nổi bật trong phát triển nhân lực công nghệ hiện nay là gắn đào tạo với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Thay vì đào tạo đơn lẻ trong nhà trường, nhiều chương trình được thiết kế theo mô hình hợp tác giữa đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp.
Điển hình là việc nhiều trường đại học tại Việt Nam đã liên kết thành các mạng lưới đào tạo bán dẫn nhằm chia sẻ nguồn lực và nâng cao chất lượng đào tạo. Những sáng kiến này không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn lực mà còn tạo ra môi trường học thuật liên ngành.
Trên thực tế, các ngành công nghệ chiến lược ngày nay đòi hỏi kiến thức liên ngành. Ví dụ, phát triển trí tuệ nhân tạo cần sự kết hợp của khoa học máy tính, toán học, dữ liệu và nhiều lĩnh vực ứng dụng khác. Tương tự, ngành bán dẫn không chỉ yêu cầu kỹ sư điện tử mà còn cần chuyên gia vật liệu, vật lý, tự động hóa và quản lý chuỗi cung ứng.
Vì vậy, việc đổi mới chương trình đào tạo, phát triển các ngành học mới và thúc đẩy nghiên cứu liên ngành đang trở thành xu hướng tất yếu trong giáo dục đại học.
Không chỉ Việt Nam, nhiều quốc gia trên thế giới cũng đang đẩy mạnh chiến lược phát triển nhân lực công nghệ để đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế số. Trong lĩnh vực bán dẫn, các quốc gia như Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Nhật Bản hay Liên minh châu Âu đều triển khai các chương trình đào tạo quy mô lớn nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt kỹ sư. Điều này cho thấy nguồn nhân lực đang trở thành yếu tố cạnh tranh trong cuộc đua công nghệ toàn cầu.
Các tập đoàn công nghệ lớn cũng tích cực tham gia vào quá trình đào tạo. Việc các doanh nghiệp quốc tế mở trung tâm nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam không chỉ mang lại nguồn vốn đầu tư mà còn góp phần chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực. Ngoài ra, các quan hệ hợp tác quốc tế trong lĩnh vực công nghệ cũng ngày càng được mở rộng. Nhiều quốc gia và khu vực đang tăng cường hợp tác với Việt Nam trong các lĩnh vực như bán dẫn, khoáng sản chiến lược hay hạ tầng viễn thông nhằm xây dựng chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.
Cơ hội để Việt Nam bứt phá
Với dân số trẻ, nền tảng giáo dục tốt và khả năng tiếp thu công nghệ nhanh, Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển nguồn nhân lực công nghệ. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế tri thức, Việt Nam cần tiếp tục nâng cao chất lượng đào tạo, tăng cường năng lực nghiên cứu và mở rộng hợp tác quốc tế.
Bên cạnh đó, việc xây dựng môi trường làm việc thuận lợi cho nhà khoa học, chuyên gia và kỹ sư công nghệ cũng là yếu tố quan trọng để thu hút và giữ chân nhân tài. Các chính sách mở rộng hợp tác quốc tế, thu hút chuyên gia nước ngoài và thúc đẩy chuyển giao công nghệ sẽ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong nước.
Những quốc gia thành công trong cuộc cách mạng công nghiệp mới đều là những quốc gia đầu tư mạnh mẽ cho giáo dục, khoa học và công nghệ. Với Việt Nam, phát triển nguồn nhân lực cho các lĩnh vực công nghệ then chốt không chỉ nhằm phục vụ nhu cầu trước mắt của nền kinh tế mà còn là chiến lược dài hạn để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi hệ sinh thái đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo được hình thành đồng bộ, nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy khoa học - công nghệ phát triển, mở ra cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.
Tài liệu tham khảo:
Năm 2030 đào tạo ít nhất 50000 nhân lực đại học trở lên phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn. https://baochinhphu.vn/den-nam-2030-dao-tao-it-nhat-50000-nhan-luc-dai-hoc-tro-len-phuc-vu-nganh-cong-nghiep-ban-dan-102240921174315997.htm
