Tăng tốc đầu tư hạ tầng nghiên cứu
Năm 2026 được xác định là năm bản lề trong triển khai các nhiệm vụ đột phá về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, với trọng tâm là phát triển các công nghệ chiến lược và sản phẩm ưu tiên có tác động trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế - xã hội, năng lực cạnh tranh quốc gia và bảo đảm an ninh công nghệ. Bộ Khoa học và Công nghệ đang xây dựng Đề án Phát triển hệ thống trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm quốc gia cho các công nghệ chiến lược. Trong giai đoạn 2026-2030, trọng tâm cốt lõi của phát triển hạ tầng khoa học công nghệ quốc gia là đầu tư xây dựng, nâng cấp và vận hành hiệu quả hệ thống gồm 9 Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và 3 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm tập trung phục vụ các công nghệ chiến lược. Nội dung này đã được Bộ Khoa học và Công nghệ trình Thủ tướng Chính phủ nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Bộ sẽ đồng hành cùng doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học nhằm hình thành và phát triển hệ sinh thái “3 nhà” (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp) xuyên suốt từ nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm, sản xuất đến thương mại hóa sản phẩm. Đây được coi là giải pháp then chốt để rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường, bảo đảm sản phẩm công nghệ chiến lược không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm mà sớm được ứng dụng thực tiễn.
Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia phát triển đã hình thành các trung tâm nghiên cứu quy mô lớn, nơi hội tụ các nhà khoa học, doanh nghiệp và các dự án đổi mới sáng tạo. Trong mô hình này, phòng thí nghiệm không chỉ phục vụ nghiên cứu cơ bản mà còn là cầu nối giữa nghiên cứu và ứng dụng, giữa trường đại học và doanh nghiệp. Việt Nam đang dần tiếp cận theo hướng đó. Các phòng thí nghiệm trọng điểm được định hướng hoạt động theo mô hình mở, tăng cường chia sẻ thiết bị, dữ liệu và nguồn lực nghiên cứu. Điều này giúp khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực - một hạn chế tồn tại lâu nay trong hệ thống khoa học công nghệ.
Bên cạnh đó, việc đầu tư đồng bộ về thiết bị hiện đại cũng giúp nâng cao năng lực nghiên cứu của đội ngũ khoa học trong nước. Nhiều nhà khoa học từng gặp khó khăn do thiếu hạ tầng nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế, dẫn tới hạn chế trong công bố quốc tế và hợp tác nghiên cứu. Khi điều kiện vật chất được cải thiện, khả năng hội nhập khoa học quốc tế cũng được mở rộng.
Vai trò của các viện, trường trong hệ sinh thái công nghệ
Nhiều viện nghiên cứu, trường đại học thời gian qua cũng được đầu tư nâng cấp hệ thống phòng thí nghiệm. Đây là xu hướng đáng chú ý, cho thấy khoa học, công nghệ đang dần trở thành trọng tâm phát triển của các cơ sở giáo dục đại học. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, việc liên kết giữa các cơ sở đào tạo được đầu tư phòng thí nghiệm chuyên sâu đang trở thành hướng đi quan trọng. Trước đó, Chính phủ đã ưu tiên đầu tư phòng thí nghiệm bán dẫn tại 18 trường đại học nhằm hình thành hệ sinh thái đào tạo - nghiên cứu - chuyển giao công nghệ. Các cơ sở này trải rộng trên cả nước, gồm các trường kỹ thuật tiêu biểu như Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Đà Nẵng, Học viện Bưu chính Viễn thông, Trường Đại học Cần Thơ,…
Việc đầu tư đồng bộ phòng thí nghiệm không chỉ nâng cao năng lực đào tạo thực hành mà còn tạo nền tảng để các trường tăng cường hợp tác liên trường, liên viện và doanh nghiệp. Các phòng thí nghiệm được định hướng phục vụ cả đào tạo đại học, sau đại học lẫn nghiên cứu ứng dụng, góp phần hình thành mạng lưới đào tạo bán dẫn quốc gia, hướng tới mục tiêu đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư bán dẫn trong giai đoạn tới. Đáng chú ý, xu hướng này cũng tạo ra sự thay đổi trong đào tạo đại học. Sinh viên và nghiên cứu sinh được tiếp cận môi trường nghiên cứu hiện đại ngay từ sớm, qua đó nâng cao năng lực sáng tạo và khả năng tham gia vào các dự án công nghệ thực tế. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới xây dựng nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao.
Tạo nền tảng cho công nghệ chiến lược
Điểm cốt lõi của việc đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia nằm ở mục tiêu dài hạn: xây dựng nền tảng cho các công nghệ chiến lược. Đây là những lĩnh vực có tác động sâu rộng tới năng lực cạnh tranh quốc gia, từ kinh tế số đến an ninh công nghệ.
Thực tế cho thấy, các quốc gia dẫn đầu về công nghệ đều sở hữu hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại, đóng vai trò “vườn ươm” cho các đột phá khoa học. Những thành tựu trong trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học hay vật liệu mới đều bắt nguồn từ nền tảng nghiên cứu mạnh mẽ. Đối với Việt Nam, việc đầu tư các phòng thí nghiệm trọng điểm không chỉ phục vụ trước mắt mà còn tạo nền tảng cho tương lai dài hạn. Khi hạ tầng nghiên cứu được nâng cấp, khả năng làm chủ công nghệ cốt lõi sẽ dần được cải thiện, giảm phụ thuộc vào bên ngoài.
Đồng thời, các phòng thí nghiệm hiện đại cũng góp phần thu hút nhân tài khoa học. Môi trường nghiên cứu tốt là yếu tố quan trọng để giữ chân các nhà khoa học trong nước và thu hút chuyên gia quốc tế. Đây là điều kiện cần để xây dựng đội ngũ nghiên cứu mạnh, đủ sức cạnh tranh trong môi trường khoa học toàn cầu. Các phòng thí nghiệm hiện đại có thể trở thành trung tâm kết nối giữa nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp. Từ đây, các ý tưởng nghiên cứu có thể nhanh chóng được thử nghiệm, hoàn thiện và chuyển giao vào thực tiễn. Đây cũng là nền tảng để Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới đổi mới sáng tạo toàn cầu. Khi năng lực nghiên cứu trong nước được nâng cao, cơ hội hợp tác quốc tế sẽ rộng mở hơn, từ các dự án nghiên cứu chung đến thu hút đầu tư công nghệ cao.
